૨. હંસઘાતકભિક્ખુવત્થુ

હત્થસંયતોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં હંસઘાતકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિવાસિનો કિર દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂસુ પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદા યેભુય્યેન એકતો વિચરન્તિ. તે એકદિવસં અચિરવતિં ગન્ત્વા ન્હત્વા આતપે તપ્પમાના સારણીયકથં કથેન્તા અટ્ઠંસુ. તસ્મિં ખણે દ્વે હંસા આકાસેન ગચ્છન્તિ. અથેકો દહરભિક્ખુ સક્ખરં ગહેત્વા ‘‘એકસ્સ હંસપોતકસ્સ અક્ખિં પહરિસ્સામી’’તિ આહ, ઇતરો ‘‘ન સક્ખિસ્સામી’’તિ આહ. તિટ્ઠતુ ઇમસ્મિં પસ્સે અક્ખિ, પરપસ્સે અક્ખિં પહરિસ્સામીતિ. ઇદમ્પિ ન સક્ખિસ્સસિયેવાતિ. ‘‘તેન હિ ઉપધારેહી’’તિ દુતિયં સક્ખરં ગહેત્વા હંસસ્સ પચ્છાભાગે ખિપિ, હંસો સક્ખરસદ્દં સુત્વા નિવત્તિત્વા ઓલોકેસિ. અથ નં ઇતરં વટ્ટસક્ખરં ગહેત્વા પરપસ્સે અક્ખિમ્હિ પહરિત્વા ઓરિમક્ખિના નિક્ખામેસિ. હંસો વિરવન્તો પરિવત્તિત્વા તેસં પાદમૂલેયેવ પતિ. તત્થ તત્થ ઠિતા ભિક્ખૂ દિસ્વા, ‘‘આવુસો, બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા અનનુચ્છવિકં વો કતં પાણાતિપાતં કરોન્તેહી’’તિ વત્વા તે આદાય ગન્ત્વા તથાગતસ્સ દસ્સેસું.

સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર તયા ભિક્ખુ પાણાતિપાતો કતો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખુ કસ્મા એવરૂપે નિય્યાનિકસાસને પબ્બજિત્વા એવમકાસિ, પોરાણકપણ્ડિતા અનુપ્પન્ને બુદ્ધે અગારમજ્ઝે વસમાના અપ્પમત્તકેસુપિ ઠાનેસુ કુક્કુચ્ચં કરિંસુ, ત્વં પન એવરૂપે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા કુક્કુચ્ચમત્તમ્પિ ન અકાસી’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે કુરુરટ્ઠે ઇન્દપત્તનગરે ધનઞ્ચયે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો તસ્સ અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગહેત્વા અનુપુબ્બેન વિઞ્ઞુતં પત્તો તક્કસિલાયં સિપ્પાનિ ઉગ્ગહેત્વા પિતરા ઉપરજ્જે પતિટ્ઠાપિતો અપરભાગે પિતુ અચ્ચયેન રજ્જં પત્વા દસ રાજધમ્મે અકોપેન્તો કુરુધમ્મે વત્તિત્થ. કુરુધમ્મો નામ પઞ્ચસીલાનિ, તાનિ બોધિસત્તો પરિસુદ્ધાનિ કત્વા રક્ખિ. યથા ચ બોધિસત્તો, એવમસ્સ માતા અગ્ગમહેસી કનિટ્ઠભાતા ઉપરાજા પુરોહિતો બ્રાહ્મણો રજ્જુગાહકો અમચ્ચો સારથિ સેટ્ઠિ દોણમાપકો મહામત્તો દોવારિકો નગરસોભિની વણ્ણદાસીતિ એવમેતેસુ એકાદસસુ જનેસુ કુરુધમ્મં રક્ખન્તેસુ કલિઙ્ગરટ્ઠે દન્તપુરનગરે કલિઙ્ગે રજ્જં કારેન્તે તસ્મિં રટ્ઠે દેવો ન વસ્સિ. મહાસત્તસ્સ પન અઞ્જનસન્નિભો નામ મઙ્ગલહત્થી મહાપુઞ્ઞો હોતિ. રટ્ઠવાસિનો ‘‘તસ્મિં આનીતે દેવો વસ્સિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા તસ્સ હત્થિસ્સ આનયનત્થાય બ્રાહ્મણે પહિણિ. તે ગન્ત્વા મહાસત્તં હત્થિં યાચિંસુ. સત્થા તેસં યાચનકારણં દસ્સેતું આહ –

‘‘તવ સદ્ધઞ્ચ સીલઞ્ચ, વિદિત્વાન જનાધિપ;

વણ્ણં અઞ્જનવણ્ણેન, કલિઙ્ગસ્મિં નિમિમ્હસે’’તિ. (જા. ૧.૩.૭૬) –

ઇમં તિકનિપાતે જાતકં કથેસિ. હત્થિમ્હિ પન આનીતેપિ દેવે અવસ્સન્તે ‘‘સો રાજા કુરુધમ્મં રક્ખતિ, તેનસ્સ રટ્ઠે દેવો વસ્સતી’’તિ સઞ્ઞાય ‘‘યં સો કુરુધમ્મં રક્ખતિ, તં સુવણ્ણપટ્ટે લિખિત્વા આનેથા’’તિ પુન કાલિઙ્ગો બ્રાહ્મણે ચ અમચ્ચે ચ પેસેસિ. તેસુ ગન્ત્વા યાચન્તેસુ રાજાનં આદિં કત્વા સબ્બેપિ તે અત્તનો અત્તનો સીલેસુ કિઞ્ચિ કુક્કુચ્ચમત્તં કત્વા ‘‘અપરિસુદ્ધં નો સીલ’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ ‘‘ન એત્તાવતા સીલભેદો હોતી’’તિ તેહિ પુનપ્પુનં યાચિતા અત્તનો અત્તનો સીલાનિ કથયિંસુ. કાલિઙ્ગો સુવણ્ણપટ્ટે લિખાપેત્વા આભતં કુરુધમ્મં દિસ્વાવ સમાદાય સાધુકં પૂરેસિ. તસ્સ રટ્ઠે દેવો પાવસ્સિ, રટ્ઠં ખેમં સુભિક્ખં અહોસિ. સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ગણિકા ઉપ્પલવણ્ણા, પુણ્ણો દોવારિકો તદા;

રજ્જુગાહો ચ કચ્ચાનો, દોણમાપકો ચ કોલિતો.

‘‘સારિપુત્તો તદા સેટ્ઠી, અનુરુદ્ધો ચ સારથી;

બ્રાહ્મણો કસ્સપો થેરો, ઉપરાજાનન્દપણ્ડિતો.

‘‘મહેસી રાહુલમાતા, માયાદેવી જનેત્તિકા;

કુરુરાજા બોધિસત્તો, એવં ધારેથ જાતક’’ન્તિ. –

જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘ભિક્ખુ એવં પુબ્બેપિ પણ્ડિતા અપ્પમત્તકેપિ કુક્કુચ્ચે ઉપ્પન્ને અત્તનો સીલભેદે આસઙ્કં કરિંસુ, ત્વં પન માદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા પાણાતિપાતં કરોન્તો અતિભારિયં કમ્મમકાસિ, ભિક્ખુના નામ હત્થેહિ પાદેહિ વાચાય ચ સંયતેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૬૨. ‘‘હત્થસંયતો પાદસંયતો,

વાચાસંયતો સંયતુત્તમો;

અજ્ઝત્તરતો સમાહિતો,

એકો સન્તુસિતો તમાહુ ભિક્ખુ’’ન્તિ.

તત્થ હત્થસંયતોતિ હત્થકીળાપનાદીનં વા હત્થેન પરેસં પહરણાદીનં વા અભાવેન હત્થસંયતો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. વાચાય પન મુસાવાદાદીનં અકરણતો વાચાય સંયતો. સંયતુત્તમોતિ સંયતત્તભાવો, કાયચલનસીસુક્ખિપનભમુકવિકારાદીનં અકારકોતિ અત્થો. અજ્ઝત્તરતોતિ ગોચરજ્ઝત્તસઙ્ખાતાય કમ્મટ્ઠાનભાવનાય રતો. સમાહિતોતિ સુટ્ઠુ ઠપિતો. એકો સન્તુસિતોતિ એકવિહારી હુત્વા સુટ્ઠુ તુસિતો વિપસ્સનાચારતો પટ્ઠાય અત્તનો અધિગમેન તુટ્ઠમાનસો. પુથુજ્જનકલ્યાણકઞ્હિ આદિં કત્વા સબ્બેપિ સેખા અત્તનો અધિગમેન સન્તુસ્સન્તીતિ સન્તુસિતા, અરહા પન એકન્તસન્તુસિતોવ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

હંસઘાતકભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.