૧૨. સુમનસામણેરવત્થુ

યો હવેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા પુબ્બારામે વિહરન્તો સુમનસામણેરં આરબ્ભ કથેસિ. તત્રાયં અનુપુબ્બી કથા –

પદુમુત્તરબુદ્ધકાલસ્મિઞ્હિ એકો કુલપુત્તો સત્થારા ચતુપરિસમજ્ઝે એકં ભિક્ખું દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં સમ્પત્તિં પત્થયમાનો સત્થારં નિમન્તેત્વા સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા, ‘‘ભન્તે, અહમ્પિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં ઠપેસિ. સત્થા કપ્પસતસહસ્સં ઓલોકેન્તો તસ્સ પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં વિદિત્વા ‘‘ઇતો કપ્પસતસહસ્સમત્થકે ગોતમબુદ્ધસાસને દિબ્બચક્ખુકાનં અગ્ગો અનુરુદ્ધો નામ ભવિસ્સસી’’તિ બ્યાકાસિ. સો તં બ્યાકરણં સુત્વા સ્વે પત્તબ્બં વિય તં સમ્પત્તિં મઞ્ઞમાનો પરિનિબ્બુતે સત્થરિ ભિક્ખૂ દિબ્બચક્ખુપરિકમ્મં પુચ્છિત્વા સત્તયોજનિકં કઞ્ચનથૂપં પરિક્ખિપિત્વા અનેકાનિ દીપરુક્ખસહસ્સાનિ કારેત્વા દીપપૂજં કત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દેવમનુસ્સેસુ કપ્પસતસહસ્સાનિ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં કપ્પે બારાણસિયં દલિદ્દકુલે નિબ્બત્તો સુમનસેટ્ઠિં નિસ્સાય તસ્સ તિણહારકો હુત્વા જીવિકં કપ્પેસિ. અન્નભારોતિસ્સ નામં અહોસિ. સુમનસેટ્ઠીપિ તસ્મિં નગરે નિચ્ચકાલં મહાદાનં દેતિ.

અથેકદિવસં ઉપરિટ્ઠો નામ પચ્ચેકબુદ્ધો ગન્ધમાદને નિરોધસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ નુ ખો અજ્જ અનુગ્ગહં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અજ્જ મયા અન્નભારસ્સ અનુગ્ગહં કાતું વટ્ટતિ, ઇદાનિ ચ સો અટવિતો તિણં આદાય ગેહં આગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા પત્તચીવરમાદાય ઇદ્ધિયા ગન્ત્વા અન્નભારસ્સ સમ્મુખે પચ્ચુટ્ઠાસિ. અન્નભારો તં તુચ્છપત્તહત્થં દિસ્વા ‘‘અપિ, ભન્તે, ભિક્ખં લભિત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘લભિસ્સામ મહાપુઞ્ઞા’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ, ભન્તે, થોકં આગમેથા’’તિ તિણકાજં છડ્ડેત્વા વેગેન ગેહં ગન્ત્વા, ‘‘ભદ્દે, મય્હં ઠપિતભાગભત્તં અત્થિ, નત્થી’’તિ ભરિયં પુચ્છિત્વા ‘‘અત્થિ, સામી’’તિ વુત્તે વેગેન પચ્ચાગન્ત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તં આદાય ‘‘મય્હં દાતુકામતાય સતિ દેય્યધમ્મો ન હોતિ, દેય્યધમ્મે સતિ પટિગ્ગાહકં ન લભામિ. અજ્જ પન મે પટિગ્ગાહકો ચ દિટ્ઠો, દેય્યધમ્મો ચ અત્થિ, લાભા વત મે’’તિ ગેહં ગન્ત્વા ભત્તં પત્તે પક્ખિપાપેત્વા પચ્ચાહરિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ હત્થે પતિટ્ઠપેત્વા –

‘‘ઇમિના પન દાનેન, મા મે દાલિદ્દિયં અહુ;

નત્થીતિ વચનં નામ, મા અહોસિ ભવાભવે. –

ભન્તે એવરૂપા દુજ્જીવિતા મુચ્ચેય્યં, નત્થીતિ પદમેવ ન સુણેય્ય’’ન્તિ પત્થનં ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘એવં હોતુ મહાપુઞ્ઞા’’તિ વત્વા અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ.

સુમનસેટ્ઠિનોપિ છત્તે અધિવત્થા દેવતા ‘‘અહો દાનં પરમદાનં, ઉપરિટ્ઠે સુપતિટ્ઠિત’’ન્તિ વત્વા તિક્ખત્તું સાધુકારમદાસિ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘કિં મં એત્તકં કાલં દાનં દદમાનં ન પસ્સસી’’તિ આહ. નાહં તવ દાનં આરબ્ભ સાધુકારં દેમિ, અન્નભારેન પન ઉપરિટ્ઠસ્સ દિન્નપિણ્ડપાતે પસીદિત્વા મયા એસ સાધુકારો પવત્તિતોતિ. સો ‘‘અચ્છરિયં વત, ભો, અહં એત્તકં કાલં દાનં દદન્તો દેવતં સાધુકારં દાપેતું નાસક્ખિં, અન્નભારો મં નિસ્સાય જીવન્તો એકપિણ્ડપાતેનેવ સાધુકારં દાપેસિ, તસ્સ દાને અનુચ્છવિકં કત્વા તં પિણ્ડપાતં મમ સન્તકં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘અજ્જ તયા કસ્સચિ કિઞ્ચિ દિન્ન’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, સામિ, ઉપરિટ્ઠપચ્ચેકબુદ્ધસ્સ મે અજ્જ ભાગભત્તં દિન્ન’’ન્તિ. ‘‘હન્દ, ભો, કહાપણં ગહેત્વા એતં મય્હં પિણ્ડપાતં દેહી’’તિ? ‘‘ન દેમિ, સામી’’તિ. સો યાવ સહસ્સં વડ્ઢેસિ, ઇતરો સહસ્સેનાપિ નાદાસિ. અથ નં ‘‘હોતુ, ભો, યદિ પિણ્ડપાતં ન દેસિ, સહસ્સં ગહેત્વા પત્તિં મે દેહી’’તિ આહ. સો ‘‘અય્યેન સદ્ધિં મન્તેત્વા જાનિસ્સામી’’તિ વેગેન પચ્ચેકબુદ્ધં સમ્પાપુણિત્વા, ‘‘ભન્તે સુમનસેટ્ઠિ, સહસ્સં દત્વા તુમ્હાકં પિણ્ડપાતે પત્તિં યાચતિ, કિં કરોમી’’તિ પુચ્છિ.

અથસ્સ સો ઉપમં આહરિ ‘‘સેય્યથાપિ, પણ્ડિત, કુલસતિકે ગામે એકસ્મિં ઘરે દીપં જાલેય્ય, સેસા અત્તનો તેલેન વટ્ટિં તેમેત્વા જાલાપેત્વા ગણ્હેય્યું, પુરિમપદીપસ્સ પભા અત્થીતિ વત્તબ્બા નત્થી’’તિ. અતિરેકતરા, ભન્તે, પભા હોતીતિ. એવમેવં પણ્ડિત ઉળુઙ્કયાગુ વા હોતુ, કટચ્છુભિક્ખા વા, અત્તનો પિણ્ડપાતે પરેસં પત્તિં દેન્તસ્સ યત્તકાનં દેતિ, તત્તકં વડ્ઢતિ. ત્વઞ્હિ એકમેવ પિણ્ડપાતં અદાસિ, સેટ્ઠિસ્સ પન પત્તિયા દિન્નાય દ્વે પિણ્ડપાતા હોન્તિ એકો તવ, એકો તસ્સાતિ.

સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ તં અભિવાદેત્વા સેટ્ઠિસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ગણ્હ, સામિ, પત્તિ’’ન્તિ આહ. તેન હિ ઇમે કહાપણે ગણ્હાતિ. નાહં પિણ્ડપાતં વિક્કિણામિ, સદ્ધાય તે પત્તિં દમ્મીતિ. ‘‘ત્વં સદ્ધાય દેસિ, અહમ્પિ તવ ગુણે પૂજેમિ, ગણ્હ, તાત, ઇતો પટ્ઠાય ચ પન મા સહત્થા કમ્મમકાસિ, વીથિયં ઘરં માપેત્વા વસ. યેન ચ તે અત્થો હોતિ, સબ્બં મમ સન્તિકા ગણ્હાહી’’તિ આહ. નિરોધા વુટ્ઠિતસ્સ પન દિન્નપિણ્ડપાતો તદહેવ વિપાકં દેતિ. તસ્મા રાજાપિ તં પવત્તિં સુત્વા અન્નભારં પક્કોસાપેત્વા પત્તિં ગહેત્વા મહન્તં ભોગં દત્વા તસ્સ સેટ્ઠિટ્ઠાનં દાપેસિ.

સો સુમનસેટ્ઠિસ્સ સહાયકો હુત્વા યાવજીવં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે કપિલવત્થુનગરે અમિતોદનસ્સ સક્કસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, અનુરુદ્ધોતિસ્સ નામં અકંસુ. સો મહાનામસક્કસ્સ કનિટ્ઠભાતા, સત્થુ ચૂળપિતુ પુત્તો પરમસુખુમાલો મહાપુઞ્ઞો અહોસિ. એકદિવસં કિર છસુ ખત્તિયેસુ પૂવે લક્ખં કત્વા ગુળેહિ કીળન્તેસુ અનુરુદ્ધો પરાજિતો પૂવાનં અત્થાય માતુ સન્તિકં પહિણિ. સા મહન્તં સુવણ્ણથાલં પૂરેત્વા પૂવે પેસેસિ. પૂવે ખાદિત્વા પુન કીળન્તો પરાજિતો તથેવ પહિણિ. એવં તિક્ખત્તું પૂવેસુ આહટેસુ ચતુત્થે વારે માતા ‘‘ઇદાનિ પૂવા નત્થી’’તિ પહિણિ. તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘નત્થી’’તિ પદસ્સ અસુતપુબ્બતાય ‘‘નત્થિપૂવા નામ ઇદાનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ સઞ્ઞં કત્વા ‘‘ગચ્છ નત્થિપૂવે આહરા’’તિ પેસેસિ. અથસ્સ માતા ‘‘નત્થિપૂવે કિર, અય્યે, દેથા’’તિ વુત્તે ‘‘મમ પુત્તેન નત્થીતિ પદં ન સુતપુબ્બં, કથં નુ ખો નત્થિભાવં જાનાપેય્ય’’ન્તિ સુવણ્ણપાતિં ધોવિત્વા અપરાય સુવણ્ણપાતિયા પટિકુજ્જિત્વા ‘‘હન્દ, તાત, ઇમં મમ પુત્તસ્સ દેહી’’તિ પહિણિ. તસ્મિં ખણે નગરપરિગ્ગાહિકા દેવતા ‘‘અમ્હાકં સામિના અન્નભારકાલે ઉપરિટ્ઠસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ભાગભત્તં દત્વા ‘નત્થીતિ પદમેવ ન સુણેય્ય’ન્તિ પત્થના નામ ઠપિતા. સચે મયં તમત્થં ઞત્વા અજ્ઝુપેક્ખેય્યામ, મુદ્ધાપિ નો સત્તધા ફલેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા દિબ્બપૂવેહિ પાતિં પૂરયિંસુ. સો પુરિસો પાતિં આહરિત્વા તસ્સ સન્તિકે ઠપેત્વા વિવરિ. તેસં ગન્ધો સકલનગરં ફરિ. પૂવો પન મુખે ઠપિતમત્તોવ સત્તરસહરણિસહસ્સાનિ ફરિત્વા અટ્ઠાસિ.

અનુરુદ્ધોપિ ચિન્તેસિ – ‘‘ન મં મઞ્ઞે ઇતો પુબ્બે માતા પિયાયતિ. ન હિ મે અઞ્ઞદા તાય નત્થિપૂવા નામ પક્કપુબ્બા’’તિ. સો ગન્ત્વા માતરં એવમાહ – ‘‘અમ્મ, નાહં તવ પિયો’’તિ. તાત, કિં વદેસિ, મમ અક્ખીહિપિ હદયમંસતોપિ ત્વં પિયતરોતિ. સચાહં, અમ્મ, તવ પિયો, કસ્મા મમ પુબ્બે એવરૂપે નત્થિપૂવે નામ ન અદાસીતિ. સા તં પુરિસં પુચ્છિ – ‘‘તાત, કિઞ્ચિ પાતિયં અહોસી’’તિ. આમ, અય્યે, પૂવાનં પાતિ પરિપુણ્ણા અહોસિ, ન મે એવરૂપા દિટ્ઠપુબ્બાતિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘પુત્તો મે કતપુઞ્ઞો, દેવતાહિસ્સ દિબ્બપૂવા પહિતા ભવિસ્સન્તી’’તિ. સોપિ માતરં આહ – ‘‘અમ્મ, ન મયા એવરૂપા પૂવા ખાદિતપુબ્બા, ઇતો પટ્ઠાય મે નત્થિપૂવમેવ પચેય્યાસી’’તિ. સા તતો પટ્ઠાય તેન ‘‘પૂવે ખાદિતુકામોમ્હી’’તિ વુત્તકાલે સુવણ્ણપાતિં ધોવિત્વા અઞ્ઞાય પાતિયા પટિકુજ્જિત્વા પહિણતિ, દેવતા પાતિં પૂરેન્તિ. એવં સો અગારમજ્ઝે વસન્તો નત્થીતિ પદસ્સ અત્થં અજાનિત્વા દિબ્બપૂવેયેવ પરિભુઞ્જિ.

સત્થુ પન પરિવારત્થં કુલપટિપાટિયા સાકિયકુમારેસુ પબ્બજન્તેસુ મહાનામેન સક્કેન, ‘‘તાત, અમ્હાકં કુલા કોચિ પબ્બજિતો નત્થિ, તયા વા પબ્બજિતબ્બં, મયા વા’’તિ વુત્તે સો આહ – ‘‘અહં અતિસુખુમાલો પબ્બજિતું ન સક્ખિસ્સામી’’તિ. તેન હિ કમ્મન્તં ઉગ્ગણ્હ, અહં પબ્બજિસ્સામીતિ. કો એસ કમ્મન્તો નામાતિ? સો હિ ભત્તસ્સ ઉટ્ઠાનટ્ઠાનમ્પિ ન જાનાતિ, કમ્મન્તં કિમેવ જાનિસ્સતિ, તસ્મા એવમાહ. એકદિવસઞ્હિ અનુરુદ્ધો ભદ્દિયો કિમિલોતિ તયો જના ‘‘ભત્તં નામ કહં ઉટ્ઠાતી’’તિ મન્તયિંસુ. તેસુ કિમિલો ‘‘કોટ્ઠેસુ ઉટ્ઠાતી’’તિ આહ. સો કિરેકદિવસં વીહી કોટ્ઠમ્હિ પક્ખિપન્તે અદ્દસ, તસ્મા ‘‘કોટ્ઠે ભત્તં ઉપ્પજ્જતી’’તિ સઞ્ઞાય એવમાહ. અથ નં ભદ્દિયો ‘‘ત્વં ન જાનાસી’’તિ વત્વા ‘‘ભત્તં નામ ઉક્ખલિયં ઉટ્ઠાતી’’તિ આહ. સો કિરેકદિવસં ઉક્ખલિતો ભત્તં વડ્ઢેન્તે દિસ્વા ‘‘એત્થેવેતં ઉપ્પજ્જતી’’તિ સઞ્ઞમકાસિ, તસ્મા એવમાહ. અનુરુદ્ધો તે ઉભોપિ ‘‘તુમ્હે ન જાનાથા’’તિ વત્વા ‘‘ભત્તં નામ રતનુબ્બેધમકુળાય મહાસુવણ્ણપાતિયં ઉટ્ઠાતી’’તિ આહ. તેન કિર નેવ વીહિં કોટ્ટેન્તા, ન ભત્તં પચન્તા દિટ્ઠપુબ્બા, સુવણ્ણપાતિયં વડ્ઢેત્વા પુરતો ઠપિતભત્તમેવ પસ્સતિ, તસ્મા ‘‘પાતિયંયેવેતં ઉપ્પજ્જતી’’તિ સઞ્ઞમકાસિ, તસ્મા એવમાહ. એવં ભત્તુટ્ઠાનટ્ઠાનમ્પિ અજાનન્તો મહાપુઞ્ઞો કુલપુત્તો કમ્મન્તે કિં જાનિસ્સતિ.

સો ‘‘એહિ ખો તે, અનુરુદ્ધ, ઘરાવાસત્થં અનુસાસિસ્સામિ, પઠમં ખેત્તં કસાપેતબ્બ’’ન્તિઆદિના નયેન ભાતરા વુત્તાનં કમ્મન્તાનં અપરિયન્તભાવં સુત્વા ‘‘ન મે ઘરાવાસેન અત્થો’’તિ માતરં આપુચ્છિત્વા ભદ્દિયપમુખેહિ પઞ્ચહિ સાકિયકુમારેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા અનુપિયમ્બવને સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પબ્બજિ. પબ્બજિત્વા ચ પન સમ્માપટિપદં પટિપન્નો અનુપુબ્બેન તિસ્સો વિજ્જા સચ્છિકત્વા દિબ્બેન ચક્ખુના એકાસને નિસિન્નોવ હત્થતલે ઠપિતઆમલકાનિ વિય સહસ્સલોકધાતુયો ઓલોકનસમત્થો હુત્વા –

‘‘પુબ્બેનિવાસં જાનામિ, દિબ્બચક્ખુ વિસોધિતં;

તેવિજ્જો ઇદ્ધિપત્તોમ્હિ, કતં બુદ્ધસ્સ સાસન’’ન્તિ. (થેરગા. ૩૩૨, ૫૬૨) –

ઉદાનં ઉદાનેત્વા ‘‘કિં નુ ખો મે કત્વા અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા’’તિ ઓલોકેન્તો ‘‘પદુમુત્તરપાદમૂલે પત્થનં ઠપેસિ’’ન્તિ ઞત્વા પુન ‘‘સંસારે સંસરન્તો અસુકસ્મિં નામ કાલે બારાણસિયં સુમનસેટ્ઠિં નિસ્સાય જીવન્તો અન્નભારો નામ અહોસિ’’ન્તિપિ ઞત્વા –

‘‘અન્નભારો પુરે આસિં, દલિદ્દો તિણહારકો;

પિણ્ડપાતો મયા દિન્નો, ઉપરિટ્ઠસ્સ તાદિનો’’તિ. –

આહ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘યો સો તદા મયા ઉપરિટ્ઠસ્સ દિન્નપિણ્ડપાતતો કહાપણે દત્વા પત્તિં અગ્ગહેસિ, મમ સહાયકો સુમનસેટ્ઠિ કહં નુ ખો સો એતરહિ નિબ્બત્તો’’તિ. અથ નં ‘‘વિઞ્ઝાટવિયં પબ્બતપાદે મુણ્ડનિગમો નામ અત્થિ, તત્થ મહામુણ્ડસ્સ નામ ઉપાસકસ્સ મહાસુમનો ચૂળસુમનોતિ દ્વે પુત્તા, તેસુ સો ચૂળસુમનો હુત્વા નિબ્બત્તો’’તિ અદ્દસ. દિસ્વા ચ પન ચિન્તેસિ – ‘‘અત્થિ નુ ખો તત્થ મયિ ગતે ઉપકારો, નત્થી’’તિ. સો ઉપધારેન્તો ઇદં અદ્દસ ‘‘સો તત્થ મયિ ગતે સત્તવસ્સિકોવ નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સતિ, ખુરગ્ગેયેવ ચ અરહત્તં પાપુણિસ્સતી’’તિ. દિસ્વા ચ પન ઉપકટ્ઠે અન્તોવસ્સે આકાસેન ગન્ત્વા ગામદ્વારે ઓતરિ. મહામુણ્ડો પન ઉપાસકો થેરસ્સ પુબ્બેપિ વિસ્સાસિકો એવ. સો થેરં પિણ્ડપાતકાલે ચીવરં પારુપન્તં દિસ્વા પુત્તં મહાસુમનં આહ – ‘‘તાત, અય્યો, મે અનુરુદ્ધત્થેરો આગતો, યાવસ્સ અઞ્ઞો કોચિ પત્તં ન ગણ્હાતિ, તાવસ્સ ગન્ત્વા પત્તં ગણ્હ, અહં આસનં પઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ. સો તથા અકાસિ. ઉપાસકો થેરં અન્તોનિવેસને સક્કચ્ચં પરિવિસિત્વા તેમાસં વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિ, થેરોપિ અધિવાસેસિ.

અથ નં એકદિવસં પટિજગ્ગન્તો વિય તેમાસં પટિજગ્ગિત્વા મહાપવારણાય તિચીવરઞ્ચેવ ગુળતેલતણ્ડુલાદીનિ ચ આહરિત્વા થેરસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘અલં, ઉપાસક, ન મે ઇમિના અત્થો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, વસ્સાવાસિકલાભો નામેસ, ગણ્હથ ન’’ન્તિ? ‘‘ન ગણ્હામિ, ઉપાસકા’’તિ. ‘‘કિમત્થં ન ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ? ‘‘મય્હં સન્તિકે કપ્પિયકારકો સામણેરોપિ નત્થી’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, મમ પુત્તો મહાસુમનો સામણેરો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘ન મે, ઉપાસક, મહાસુમનેનત્થો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, ચૂળસુમનં પબ્બાજેથા’’તિ. થેરો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા ચૂળસુમનં પબ્બાજેસિ. સો ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણિ. થેરો તેન સદ્ધિં અડ્ઢમાસમત્તં તત્થેવ વસિત્વા ‘‘સત્થારં પસ્સિસ્સામી’’તિ તસ્સ ઞાતકે આપુચ્છિત્વા આકાસેનેવ ગન્ત્વા હિમવન્તપદેસે અરઞ્ઞકુટિકાય ઓતરિ.

થેરો પન પકતિયાપિ આરદ્ધવીરિયો, તસ્સ તત્થ પુબ્બરત્તાપરરત્તં ચઙ્કમન્તસ્સ ઉદરવાતો સમુટ્ઠહિ. અથ નં કિલન્તરૂપં દિસ્વા સામણેરો પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, કિં વો રુજ્જતી’’તિ? ‘‘ઉદરવાતો મે સમુટ્ઠિતો’’તિ. ‘‘અઞ્ઞદાપિ સમુટ્ઠિતપુબ્બો, ભન્તે’’તિ? ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘કેન ફાસુકં હોતિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘અનોતત્તતો પાનીયે લદ્ધે ફાસુકં હોતિ, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ, ભન્તે, આહરામી’’તિ. ‘‘સક્ખિસ્સસિ સામણેરા’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. તેન હિ અનોતત્તે પન્નગો નામ નાગરાજા મં જાનાતિ, તસ્સ આચિક્ખિત્વા ભેસજ્જત્થાય એકં પાનીયવારકં આહરાતિ. સો સાધૂતિ ઉપજ્ઝાયં વન્દિત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પઞ્ચયોજનસતં ઠાનં અગમાસિ. તં દિવસં પન નાગરાજા નાગનાટકપરિવુતો ઉદકકીળં કીળિતુકામો હોતિ. સો સામણેરં આગચ્છન્તં દિસ્વાવ કુજ્ઝિ, ‘‘અયં મુણ્ડકસમણો અત્તનો પાદપંસું મમ મત્થકે ઓકિરન્તો વિચરતિ, અનોતત્તે પાનીયત્થાય આગતો ભવિસ્સતિ, ન દાનિસ્સ પાનીયં દસ્સામી’’તિ પણ્ણાસયોજનિકં અનોતત્તદહં મહાપાતિયા ઉક્ખલિં પિદહન્તો વિય ફણેન પિદહિત્વા નિપજ્જિ. સામણેરો નાગરાજસ્સ આકારં ઓલોકેત્વાવ ‘‘કુદ્ધો અય’’ન્તિ ઞત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સુણોહિ મે નાગરાજ, ઉગ્ગતેજ મહબ્બલ;

દેહિ મે પાનીયઘટં, ભેસજ્જત્થમ્હિ આગતો’’તિ.

તં સુત્વા નાગરાજા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘પુરત્થિમસ્મિં દિસાભાગે, ગઙ્ગા નામ મહાનદી;

મહાસમુદ્દમપ્પેતિ, તતો ત્વં પાનીયં હરા’’તિ.

તં સુત્વા સામણેરો ‘‘અયં નાગરાજા અત્તનો ઇચ્છાય ન દસ્સતિ, અહં બલક્કારં કત્વા આનુભાવં જાનાપેત્વા ઇમં અભિભવિત્વાવ પાનીયં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘મહારાજ, ઉપજ્ઝાયો મં અનોતત્તતોવ પાનીયં આહરાપેતિ, તેનાહં ઇદમેવ હરિસ્સામિ, અપેહિ, મા મં વારેહી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઇતોવ પાનીયં હાસ્સં, ઇમિનાવમ્હિ અત્થિકો;

યદિ તે થામબલં અત્થિ, નાગરાજ નિવારયા’’તિ.

અથ નં નાગરાજા આહ –

‘‘સામણેર સચે અત્થિ, તવ વિક્કમ પોરિસં;

અભિનન્દામિ તે વાચં, હરસ્સુ પાનીયં મમા’’તિ.

અથ નં સામણેરો ‘‘એવં, મહારાજ, હરામી’’તિ વત્વા ‘‘યદિ સક્કોન્તો હરાહી’’તિ વુત્તે – ‘‘તેન હિ સુટ્ઠુ જાનસ્સૂ’’તિ તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ‘‘બુદ્ધસાસનસ્સ આનુભાવં દસ્સેત્વા મયા પાનીયં હરિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા આકાસટ્ઠદેવતાનં તાવ સન્તિકં અગમાસિ. તા આગન્ત્વા વન્દિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ વત્વા અટ્ઠંસુ. ‘‘એતસ્મિં અનોતત્તદહપિટ્ઠે પન્નગનાગરાજેન સદ્ધિં મમ સઙ્ગામો ભવિસ્સતિ, તત્થ ગન્ત્વા જયપરાજયં ઓલોકેથા’’તિ આહ. સો એતેનેવ નીહારેન ચત્તારો લોકપાલે સક્કસુયામસન્તુસિતપરનિમ્મિતવસવત્તી ચ ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. તતો પરં પટિપાટિયા યાવ બ્રહ્મલોકં ગન્ત્વા તત્થ તત્થ બ્રહ્મેહિ આગન્ત્વા વન્દિત્વા ઠિતેહિ ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ પુટ્ઠો તમત્થં આરોચેસિ. એવં સો અસઞ્ઞે ચ અરૂપિબ્રહ્માનો ચ ઠપેત્વા સબ્બત્થ મુહુત્તેનેવ આહિણ્ડિત્વા આરોચેસિ. તસ્સ વચનં સુત્વા સબ્બાપિ દેવતા અનોતત્તદહપિટ્ઠે નાળિયં પક્ખિત્તાનિ પિટ્ઠચુણ્ણાનિ વિય આકાસં નિરન્તરં પૂરેત્વા સન્નિપતિંસુ. સન્નિપતિતે દેવસઙ્ઘે સામણેરો આકાસે ઠત્વા નાગરાજં આહ –

‘‘સુણોહિ મે નાગરાજ, ઉગ્ગતેજ મહબ્બલ;

દેહિ મે પાનીયઘટં, ભેસજ્જત્થમ્હિ આગતો’’તિ.

અથ નં નાગો આહ –

‘‘સામણેર સચે અત્થિ, તવ વિક્કમ પોરિસં;

અભિનન્દામિ તે વાચં, હરસ્સુ પાનીયં મમા’’તિ.

સો તિક્ખત્તું નાગરાજસ્સ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા આકાસે ઠિતકોવ દ્વાદસયોજનિકં બ્રહ્મત્તભાવં માપેત્વા આકાસતો ઓરુય્હ નાગરાજસ્સ ફણે અક્કમિત્વા અધોમુખં નિપ્પીળેસિ, તાવદેવ બલવતા પુરિસેન અક્કન્તઅલ્લચમ્મં વિય નાગરાજસ્સ ફણે અક્કન્તમત્તે ઓગલિત્વા દબ્બિમત્તા ફણપુટકા અહેસું. નાગરાજસ્સ ફણેહિ મુત્તમુત્તટ્ઠાનતો તાલક્ખન્ધપમાણા ઉદકવટ્ટિયો ઉગ્ગઞ્છિંસુ. સામણેરો આકાસેયેવ પાનીયવારકં પૂરેસિ. દેવસઙ્ઘો સાધુકારમદાસિ. અથ નાગરાજા લજ્જિત્વા સામણેરસ્સ કુજ્ઝિ, જયકુસુમવણ્ણાનિસ્સ અક્ખીનિ અહેસું. સો ‘‘અયં મં દેવસઙ્ઘં સન્નિપાતેત્વા પાનીયં ગહેત્વા લજ્જાપેસિ, એતં ગહેત્વા મુખે હત્થં પક્ખિપિત્વા હદયમંસં વાસ્સ મદ્દામિ, પાદે વા નં ગહેત્વા પારગઙ્ગાયં ખિપામી’’તિ વેગેન અનુબન્ધિ. અનુબન્ધન્તોપિ નં પાપુણિતું નાસક્ખિયેવ. સામણેરો ગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ હત્થે પાનીયં ઠપેત્વા ‘‘પિવથ, ભન્તે’’તિ આહ. નાગરાજાપિ પચ્છતો આગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે અનુરુદ્ધ, સામણેરો મયા અદિન્નમેવ પાનીયં ગહેત્વા આગતો, મા પિવિત્થા’’તિ આહ. એવં કિર સામણેરાતિ. ‘‘પિવથ, ભન્તે, ઇમિના મે દિન્નં પાનીયં આહટ’’ન્તિ આહ. થેરો ‘‘ખીણાસવસામણેરસ્સ મુસાકથનં નામ નત્થી’’તિ ઞત્વા પાનીયં પિવિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સ આબાધો પટિપસ્સમ્ભિ. પુન નાગો થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, સામણેરેનમ્હિ સબ્બં દેવગણં સન્નિપાતેત્વા લજ્જાપિતો, અહમસ્સ હદયં વા ફાલેસ્સામિ, પાદે વા નં ગહેત્વા પારગઙ્ગાય ખિપિસ્સામી’’તિ. મહારાજ, સામણેરો મહાનુભાવો, તુમ્હે સામણેરેન સદ્ધિં સઙ્ગામેતું ન સક્ખિસ્સથ, ખમાપેત્વા નં ગચ્છથાતિ. સો સયમ્પિ સામણેરસ્સ આનુભાવં જાનાતિયેવ, લજ્જાય પન અનુબન્ધિત્વા આગતો. અથ નં થેરસ્સ વચનેન ખમાપેત્વા તેન સદ્ધિં મિત્તસન્થવં કત્વા ‘‘ઇતો પટ્ઠાય અનોતત્તઉદકેન અત્થે સતિ તુમ્હાકં આગમનકિચ્ચં નત્થિ, મય્હં પહિણેય્યાથ, અહમેવ આહરિત્વા દસ્સામી’’તિ વત્વા પક્કામિ.

થેરોપિ સામણેરં આદાય પાયાસિ. સત્થા થેરસ્સ આગમનભાવં ઞત્વા મિગારમાતુપાસાદે થેરસ્સ આગમનં ઓલોકેન્તો નિસીદિ. ભિક્ખૂપિ થેરં આગચ્છન્તં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા પત્તચીવરં પટિગ્ગહેસું. અથેકચ્ચે સામણેરં સીસેપિ કણ્ણેસુપિ બાહાયમ્પિ ગહેત્વા સઞ્ચાલેત્વા ‘‘કિં, સામણેર ચૂળકનિટ્ઠ, ન ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ આહંસુ. સત્થા તેસં કિરિયં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ભારિયં વતિમેસં ભિક્ખૂનં કમ્મં આસીવિસં ગીવાય ગણ્હન્તા વિય સામણેરં ગણ્હન્તિ, નાસ્સ આનુભાવં જાનન્તિ, અજ્જ મયા સુમનસામણેરસ્સ ગુણં પાકટં કાતું વટ્ટતી’’તિ. થેરોપિ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિ. સત્થા તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘આનન્દ, અનોતત્તઉદકેનમ્હિ પાદે ધોવિતુકામો, સામણેરાનં ઘટં દત્વા પાનીયં આહરાપેહી’’તિ. થેરો વિહારે પઞ્ચમત્તાનિ સામણેરસતાનિ સન્નિપાતેસિ. તેસુ સુમનસામણેરો સબ્બનવકો અહોસિ. થેરો સબ્બમહલ્લકં સામણેરં આહ – ‘‘સામણેર, સત્થા અનોકત્તદહઉદકેન પાદે ધોવિતુકામો, ઘટં આદાય ગન્ત્વા પાનીયં આહરા’’તિ. સો ‘‘ન સક્કોમિ, ભન્તે’’તિ ન ઇચ્છિ. થેરો સેસેપિ પટિપાટિયા પુચ્છિ, તેપિ તથેવ વત્વા પટિક્ખિપિંસુ. ‘‘કિં પનેત્થ ખીણાસવસામણેરા નત્થી’’તિ? અત્થિ, તે પન ‘‘નાયં અમ્હાકં બદ્ધો માલાપુટો, સુમનસામણેરસ્સેવ બદ્ધો’’તિ ન ઇચ્છિંસુ, પુથુજ્જના પન અત્તનો અસમત્થતાયેવ ન ઇચ્છિંસુ. પરિયોસાને પન સુમનસ્સ વારે સમ્પત્તે, ‘‘સામણેર, સત્થા અનોતત્તદહઉદકેન પાદે ધોવિતુકામો, કુટં આદાય કિર ઉદકં આહરા’’તિ આહ. સો ‘‘સત્થરિ આહરાપેન્તે આહરિસ્સામી’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અનોતત્તતો કિર મં ઉદકં આહારાપેથા’’તિ આહ. ‘‘આમ, સુમના’’તિ. સો વિસાખાય કારિતેસુ ઘનસુવણ્ણકોટ્ટિમેસુ સેનાસનકુટેસુ એકં સટ્ઠિકુટઉદકગણ્હનકં મહાઘટં હત્થેન ગહેત્વા ‘‘ઇમિના મે ઉક્ખિપિત્વા અંસકૂટે ઠપિતેન અત્થો નત્થી’’તિ ઓલમ્બકં કત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા હિમવન્તાભિમુખો પક્ખન્દિ.

નાગરાજા સામણેરં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા કુટં અંસકૂટેન આદાય, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે માદિસે દાસે વિજ્જમાને કસ્મા સયં આગતા, ઉદકેનત્થે સતિ કસ્મા સાસનમત્તમ્પિ ન પહિણથા’’તિ કુટેન ઉદકં આદાય સયં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘પુરતો હોથ, ભન્તે, અહમેવ આહરિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘તિટ્ઠથ તુમ્હે, મહારાજ, અહમેવ સમ્માસમ્બુદ્ધેન આણત્તો’’તિ નાગરાજાનં નિવત્તાપેત્વા કુટં મુખવટ્ટિયં હત્થેન ગહેત્વા આકાસેનાગઞ્છિ. અથ નં સત્થા આગચ્છન્તં ઓલોકેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, સામણેરસ્સ લીલં, આકાસે હંસરાજા વિય સોભતી’’તિ આહ. સોપિ પાનીયઘટં ઠપેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કતિવસ્સોસિ ત્વં, સુમના’’તિ? ‘‘સત્તવસ્સોમ્હિ, ભન્તેતિ. ‘‘તેન હિ, સુમન, અજ્જ પટ્ઠાય ભિક્ખુ હોહી’’તિ વત્વા દાયજ્જઉપસમ્પદં અદાસિ. દ્વેયેવ કિર સામણેરા સત્તવસ્સિકા ઉપસમ્પદં લભિંસુ – અયઞ્ચ સુમનો સોપાકો ચાતિ.

એવં તસ્મિં ઉપસમ્પન્ને ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘અચ્છરિયં આવુસો, એવરૂપો હિ નામ દહરસામણેરસ્સ આનુભાવો હોતિ, ન નો ઇતો પુબ્બે એવરૂપો આનુભાવો દિટ્ઠપુબ્બો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મમ સાસને દહરોપિ સમ્મા પટિપન્નો એવરૂપં સમ્પત્તિં લભતિયેવા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૮૨. ‘‘યો હવે દહરો ભિક્ખુ, યુઞ્જતિ બુદ્ધસાસને;

સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ.

તત્થ યુઞ્જતીતિ ઘટતિ વાયમતિ. પભાસેતીતિ સો ભિક્ખુ અત્તનો અરહત્તમગ્ગઞાણેન અબ્ભાદીહિ મુત્તો ચન્દિમા વિય લોકં ખન્ધાદિભેદં લોકં ઓભાસેતિ, એકાલોકં કરોતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સુમનસામણેરવત્થુ દ્વાદસમં.

ભિક્ખુવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચવીસતિમો વગ્ગો.