૧. પઞ્ચભિક્ખુવત્થુ

ચક્ખુના સંવરોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચ ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તેસુ કિર એકેકો ચક્ખુદ્વારાદીસુ પઞ્ચસુ દ્વારેસુ એકેકમેવ રક્ખિ. અથેકદિવસં સન્નિપતિત્વા ‘‘અહં દુરક્ખં રક્ખામિ, અહં દુરક્ખં રક્ખામી’’તિ વિવદિત્વા ‘‘સત્થારં પુચ્છિત્વા ઇમમત્થં જાનિસ્સામા’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, મયં ચક્ખુદ્વારાદીનિ રક્ખન્તા અત્તનો અત્તનો રક્ખનદ્વારમેવ દુરક્ખન્તિ મઞ્ઞામ, કો નુ ખો અમ્હેસુ દુરક્ખં રક્ખતી’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા એકં ભિક્ખુમ્પિ અનોસાદેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સબ્બાનિ પેતાનિ દુરક્ખાનેવ, અપિ ચ ખો પન તુમ્હે ન ઇદાનેવ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ અસંવુતા, પુબ્બેપિ અસંવુતા, અસંવુતત્તાયેવ ચ પણ્ડિતાનં ઓવાદે અવત્તિત્વા જીવિતક્ખયં પાપુણિત્થા’’તિ વત્વા ‘‘કદા, ભન્તે’’તિ તેહિ યાચિતો અતીતે તક્કસિલજાતકસ્સ વત્થું વિત્થારેત્વા રક્ખસીનં વસેન રાજકુલે જીવિતક્ખયં પત્તે પત્તાભિસેકેન મહાસત્તેન સેતચ્છત્તસ્સ હેટ્ઠા રાજાસને નિસિન્નેન અત્તનો સિરિસમ્પત્તિં ઓલોકેત્વા ‘‘વીરિયં નામેતં સત્તેહિ કત્તબ્બમેવા’’તિ ઉદાનવસેન ઉદાનિતં –

‘‘કુસલૂપદેસે ધિતિયા દળ્હાય ચ,

અનિવત્તિતત્તાભયભીરુતાય ચ;

ન રક્ખસીનં વસમાગમિમ્હસે,

સ સોત્થિભાવો મહતા ભયેન મે’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૩૨) –

ઇમં ગાથં દસ્સેત્વા ‘‘તદાપિ તુમ્હેવ પઞ્ચ જના તક્કસિલાયં રજ્જગહણત્થાય નિક્ખન્તં મહાસત્તં આવુધહત્થા પરિવારેત્વા મગ્ગં ગચ્છન્તા અન્તરામગ્ગે રક્ખસીહિ ચક્ખુદ્વારાદિવસેન ઉપનીતેસુ રૂપારમ્મણાદીસુ અસંવુતા પણ્ડિતસ્સ ઓવાદે અવત્તિત્વા ઓલીયન્તા રક્ખસીહિ ખાદિતા જીવિતક્ખયં પાપુણિત્થ. તેસુ પન આરમ્મણેસુ સુસંવુતો પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધન્તિં દેવવણ્ણિં યક્ખિનિં અનાદિયિત્વા સોત્થિના તક્કસિલં ગન્ત્વા રજ્જં પત્તો રાજા અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ સબ્બાનિ દ્વારાનિ સંવરિતબ્બાનિ. એતાનિ હિ સંવરન્તો એવ સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૬૦. ‘‘ચક્ખુના સંવરો સાધુ, સાધુ સોતેન સંવરો;

ઘાનેન સંવરો સાધુ, સાધુ જિવ્હાય સંવરો.

૩૬૧. ‘‘કાયેન સંવરો સાધુ, સાધુ વાચાય સંવરો;

મનસા સંવરો સાધુ, સાધુ સબ્બત્થ સંવરો;

સબ્બત્થ સંવુતો ભિક્ખુ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ ચક્ખુનાતિ યદા હિ ભિક્ખુનો ચક્ખુદ્વારે રૂપારમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ, તદા ઇટ્ઠારમ્મણે અરજ્જન્તસ્સ અનિટ્ઠારમ્મણે અદુસ્સન્તસ્સ અસમપેક્ખનેન મોહં અનુપ્પાદેન્તસ્સ તસ્મિં દ્વારે સંવરો થકનં પિદહનં ગુત્તિ કતા નામ હોતિ. તસ્સ સો એવરૂપો ચક્ખુના સંવરો સાધુ. એસ નયો સોતદ્વારાદીસુપિ. ચક્ખુદ્વારાદીસુયેવ પન સંવરો વા અસંવરો વા નુપ્પજ્જતિ, પરતો પન જવનવીથિયં એસ લબ્ભતિ. તદા હિ અસંવરો ઉપ્પજ્જન્તો અસ્સદ્ધા અક્ખન્તિ કોસજ્જં મુટ્ઠસચ્ચં અઞ્ઞાણન્તિ અકુસલવીથિયં અયં પઞ્ચવિધો લબ્ભતિ. સંવરો ઉપ્પજ્જન્તો સદ્ધા ખન્તિ વીરિયં સતિ ઞાણન્તિ કુસલવીથિયં અયં પઞ્ચવિધો લબ્ભતિ.

કાયેન સંવરોતિ એત્થ પન પસાદકાયોપિ ચોપનકાયોપિ લબ્ભતિ. ઉભયમ્પિ પનેતં કાયદ્વારમેવ. તત્થ પસાદદ્વારે સંવરાસંવરો કથિતોવ. ચોપનદ્વારેપિ તંવત્થુકા પાણાતિપાતઅદિન્નાદાનકામેસુમિચ્છાચારા. તેહિ પન સદ્ધિં અકુસલવીથિયં ઉપ્પજ્જન્તેહિ તં દ્વારં અસંવુતં હોતિ, કુસલવીથિયં ઉપ્પજ્જન્તેહિ પાણાતિપાતાવેરમણિઆદીહિ સંવુતં. સાધુ વાચાયાતિ એત્થાપિ ચોપનવાચાપિ વાચા. તાય સદ્ધિં ઉપ્પજ્જન્તેહિ મુસાવાદાદીહિ તં દ્વારં અસંવુતં હોતિ, મુસાવાદાવેરમણિઆદીહિ સંવુતં. મનસા સંવરોતિ એત્થાપિ જવનમનતો અઞ્ઞેન મનેન સદ્ધિં અભિજ્ઝાદયો નત્થિ. મનોદ્વારે પન જવનક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનેહિ અભિજ્ઝાદીહિ તં દ્વારં અસંવુતં હોતિ, અનભિજ્ઝાદીહિ સંવુતં હોતિ. સાધુ સબ્બત્થાતિ તેસુ ચક્ખુદ્વારાદીસુ સબ્બેસુપિ સંવરો સાધુ. એત્તાવતા હિ અટ્ઠ સંવરદ્વારાનિ અટ્ઠ ચ અસંવરદ્વારાનિ કથિતાનિ. તેસુ અટ્ઠસુ અસંવરદ્વારેસુ ઠિતો ભિક્ખુ સકલવટ્ટમૂલકદુક્ખતો ન મુચ્ચતિ, સંવરદ્વારેસુ પન ઠિતો સબ્બસ્માપિ વટ્ટમૂલકદુક્ખા મુચ્ચતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સબ્બત્થ સંવુતો ભિક્ખુ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

દેસનાવસાને તે પઞ્ચ ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચભિક્ખુવત્થુ પઠમં.