૭. ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતવત્થુ

વિતક્કમથિતસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર દહરભિક્ખુ સલાકગ્ગે અત્તનો પત્તસલાકં ગહેત્વા સલાકયાગું આદાય આસનસાલં ગન્ત્વા પિવિ. તત્થ ઉદકં અલભિત્વા ઉદકત્થાય એકં ઘરં અગમાસિ. તત્થ તં એકા કુમારિકા દિસ્વાવ ઉપ્પન્નસિનેહા, ‘‘ભન્તે, પુન પાનીયેન અત્થે સતિ ઇધેવ આગચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. સો તતો પટ્ઠાય યદા પાનીયં ન લભતિ, તદા તત્થેવ ગચ્છતિ. સાપિસ્સ પત્તં ગહેત્વા પાનીયં દેતિ. એવં ગચ્છન્તે કાલે યાગુમ્પિ દત્વા પુનેકદિવસં તત્થેવ નિસીદાપેત્વા ભત્તં અદાસિ. સન્તિકે ચસ્સ નિસીદિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ગેહે ન કિઞ્ચિ નત્થિ નામ, કેવલં મયં વિચરણકમનુસ્સમેવ ન લભામા’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસિ. સો કથિપાહેનેવ તસ્સા કથં સુત્વા ઉક્કણ્ઠિ. અથ નં એકદિવસં આગન્તુકા ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કસ્મા ત્વં, આવુસો, કિસો ઉપ્પણ્ડુપણ્ડુકજાતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઉક્કણ્ઠિતોમ્હિ, આવુસો’’તિ વુત્તે આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકં નયિંસુ. તેપિ નં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા ત્વં માદિસસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા ‘સોતાપન્નો’તિ વા ‘સકદાગામી’તિ વા અત્તાનં અવદાપેત્વા ‘ઉક્કણ્ઠિતો’તિ વદાપેસિ, ભારિયં તે કમ્મં કત’’ન્તિ વત્વા ‘‘કિં કારણા ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, એકા મં ઇત્થી એવમાહા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખુ, અનચ્છરિયં એતં તસ્સા કિરિયં. સા હિ પુબ્બે સકલજમ્બુદીપે અગ્ગધનુગ્ગહપણ્ડિતં પહાય તંમુહુત્તદિટ્ઠકે એકસ્મિં સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા તં જીવિતક્ખયં પાપેસી’’તિ વત્વા તસ્સત્થસ્સ પકાસનત્થં ભિક્ખૂહિ યાચિતો –

અતીતે ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતકાલે તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગહેત્વા તેન તુટ્ઠેન દિન્નં ધીતરં આદાય બારાણસિં ગચ્છન્તસ્સ એકસ્મિં અટવિમુખે એકૂનપઞ્ઞાસાય કણ્ડેહિ એકૂનપઞ્ઞાસચોરે મારેત્વા કણ્ડેસુ ખીણેસુ ચોરજેટ્ઠકં ગહેત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા, ‘‘ભદ્દે, અસિં આહરા’’તિ વુત્તે તાય તઙ્ખણં દિટ્ઠચોરે સિનેહં કત્વા ચોરસ્સ હત્થે અસિથરું ઠપેત્વા ચોરેન ધનુગ્ગહપણ્ડિતસ્સ મારિતભાવં આવિકત્વા ચોરેન ચ તં આદાય ગચ્છન્તેન ‘‘મમ્પિ એસા અઞ્ઞં દિસ્વા અત્તનો સામિકં વિય મારાપેસ્સતિ, કિં મે ઇમાયા’’તિ એકં નદિં દિસ્વા ઓરિમતીરે તં ઠપેત્વા તસ્સા ભણ્ડકં આદાય ‘‘ત્વં ઇધેવ હોહિ, યાવાહં ભણ્ડિકં ઉત્તારેમી’’તિ તત્થેવ તં પહાય ગમનભાવઞ્ચ આવિકત્વા –

‘‘સબ્બં ભણ્ડં સમાદાય, પારં તિણ્ણોસિ બ્રાહ્મણ;

પચ્ચાગચ્છ લહું ખિપ્પં, મમ્પિ તારેહિ દાનિતો.

‘‘અસન્થુતં મં ચિરસન્થુતેન,

નિમીનિ ભોતી અદ્ધુવં ધુવેન;

મયાપિ ભોતી નિમિનેય્ય અઞ્ઞં,

ઇતો અહં દૂરતરં ગમિસ્સં.

‘‘કાયં એળગલાગુમ્બે, કરોતિ અહુહાસિયં;

નયીધ નચ્ચં વા ગીતં વા, તાળં વા સુસમાહિતં;

અનમ્હિકાલે સુસોણિ, કિં નુ જગ્ઘસિ સોભને.

‘‘સિઙ્ગાલ બાલ દુમ્મેધ, અપ્પપઞ્ઞોસિ જમ્બુક;

જીનો મચ્છઞ્ચ પેસિઞ્ચ, કપણો વિય ઝાયસિ.

‘‘સુદસ્સં વજ્જમઞ્ઞેસં, અત્તનો પન દુદ્દસં;

જીના પતિઞ્ચ જારઞ્ચ, મઞ્ઞે ત્વઞ્ઞેવ ઝાયસિ.

‘‘એવમેતં મિગરાજ, યથા ભાસસિ જમ્બુક;

સા નૂનાહં ઇતો ગન્ત્વા, ભત્તુ હેસ્સં વસાનુગા.

‘‘યો હરે મત્તિકં થાલં, કંસથાલમ્પિ સો હરે;

કતઞ્ચેવ તયા પાપં, પુનપેવં કરિસ્સસી’’તિ. (જા. ૧.૫.૧૨૮-૧૩૪) –

ઇમં પઞ્ચકનિપાતે ચૂળધનુગ્ગહજાતકં વિત્થારેત્વા ‘‘તદા ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતો ત્વં અહોસિ, સા ઇત્થી એતરહિ અયં કુમારિકા, સિઙ્ગાલરૂપેન આગન્ત્વા તસ્સા નિગ્ગહકારકો સક્કો દેવરાજા અહમેવા’’તિ વત્વા ‘‘એવં સા ઇત્થી તંમુહુત્તદિટ્ઠકે એકસ્મિં સિનેહેન સકલજમ્બુદીપે અગ્ગપણ્ડિતં જીવિતા વોરોપેસિ, તં ઇત્થિં આરબ્ભ ઉપ્પન્નં તવ તણ્હં છિન્દિત્વા વિહરાહિ ભિક્ખૂ’’તિ તં ઓવદિત્વા ઉત્તરિમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૩૪૯. ‘‘વિતક્કમથિતસ્સ જન્તુનો,

તિબ્બરાગસ્સ સુભાનુપસ્સિનો;

ભિય્યો તણ્હા પવડ્ઢતિ,

એસ ખો દળ્હં કરોતિ બન્ધનં.

૩૫૦. ‘‘વિતક્કૂપસમે ચ યો રતો,

અસુભં ભાવયતે સદા સતો;

એસ ખો બ્યન્તિ કાહિતિ,

એસ છેચ્છતિ મારબન્ધન’’ન્તિ.

તત્થ વિતક્કમથિતસ્સાતિ કામવિતક્કાદીહિ વિતક્કેહિ નિમ્મથિતસ્સ. તિબ્બરાગસ્સાતિ બહલરાગસ્સ. સુભાનુપસ્સિનોતિ ઇટ્ઠારમ્મણે સુભનિમિત્તગાહાદિવસેન વિસ્સટ્ઠમાનસતાય સુભન્તિ અનુપસ્સન્તસ્સ. તણ્હાતિ એવરૂપસ્સ ઝાનાદીસુ એકમ્પિ ન વડ્ઢતિ, અથ ખો છદ્વારિકા તણ્હાયેવ ભિય્યો વડ્ઢતિ. એસ ખોતિ એસો પુગ્ગલો તણ્હાબન્ધનં દળ્હં સુથિરં કરોતિ. વિતક્કૂપસમેતિ મિચ્છાવિતક્કાદીનં વૂપસમસઙ્ખાતે દસસુ અસુભેસુ પઠમજ્ઝાને. સદા સતોતિ યો એત્થ અભિરતો હુત્વા નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસતિતાય સતો તં અસુભઝાનં ભાવેતિ. બ્યન્તિ કાહિતીતિ એસ ભિક્ખુ તીસુ ભવેસુ ઉપ્પજ્જનકં તણ્હં વિગતન્તં કરિસ્સતિ. મારબન્ધનન્તિ એસો તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતં મારબન્ધનમ્પિ છિન્દિસ્સતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતવત્થુ સત્તમં.