૨૪. તણ્હાવગ્ગો

૧. કપિલમચ્છવત્થુ

મનુજસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કપિલમચ્છં આરબ્ભ કથેસિ.

અતીતે કિર કસ્સપભગવતો પરિનિબ્બુતકાલે દ્વે કુલભાતરો નિક્ખમિત્વા સાવકાનં સન્તિકે પબ્બજિંસુ. તેસુ જેટ્ઠો સાગતો નામ અહોસિ, કનિટ્ઠો કપિલો નામ. માતા પન નેસં સાધિની નામ, કનિટ્ઠભગિની તાપના નામ. તાપિ ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિંસુ. એવં તેસુ પબ્બજિતેસુ ઉભો ભાતરો આચરિયુપજ્ઝાયાનં વત્તપટિવત્તં કત્વા વિહરન્તા એકદિવસં, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં સાસને કતિ ધુરાની’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ગન્થધુરં વિપસ્સનાધુરઞ્ચાતિ દ્વે ધુરાની’’તિ સુત્વા જેટ્ઠો ‘‘વિપસ્સનાધુરં પૂરેસ્સામી’’તિ પઞ્ચ વસ્સાનિ આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે વસિત્વા યાવ અરહત્તા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વાયમન્તો અરહત્તં પાપુણિ. કનિટ્ઠો ‘‘અહં તાવ તરુણો, વુડ્ઢકાલે વિપસ્સનાધુરં પૂરેસ્સામી’’તિ ગન્થધુરં પટ્ઠપેત્વા તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગણ્હિ. તસ્સ પરિયત્તિં નિસ્સાય મહાપરિવારો, પરિવારં નિસ્સાય લાભો ઉદપાદિ. સો બાહુસચ્ચમદેન મત્તો લાભતણ્હાય અભિભૂતો અતિપણ્ડિતમાનિતાય પરેહિ વુત્તં કપ્પિયમ્પિ ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ વદેતિ, અકપ્પિયમ્પિ ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વદેતિ, સાવજ્જમ્પિ ‘‘અનવજ્જ’’ન્તિ, અનવજ્જમ્પિ ‘‘સાવજ્જ’’ન્તિ. સો પેસલેહિ ભિક્ખૂહિ ‘‘મા, આવુસો કપિલ, એવં અવચા’’તિ વત્વા ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ દસ્સેત્વા ઓવદિયમાનોપિ ‘‘તુમ્હે કિં જાનાથ, રિત્તમુટ્ઠિસદિસા’’તિઆદીનિ વત્વા ખુંસેન્તો વમ્ભેન્તો ચરતિ. અથસ્સ ભાતુ સાગતત્થેરસ્સાપિ ભિક્ખૂ તમત્થં આરોચેસું. સોપિ નં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘આવુસો કપિલ, તુમ્હાદિસાનઞ્હિ સમ્માપટિપત્તિ સાસનસ્સ આયુ નામ, તસ્મા પટિપત્તિં પહાય કપ્પિયાદીનિ પટિબાહન્તો મા એવં અવચા’’તિ ઓવદિ. સો તસ્સપિ વચનં નાદિયિ. એવં સન્તેપિ થેરો દ્વત્તિક્ખત્તું ઓવદિત્વા ઓવાદં અગણ્હન્તં ‘‘નાયં મમ વચનં કરોતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તેન, આવુસો, પઞ્ઞાયિસ્સસિ સકેન કમ્મેના’’તિ વત્વા પક્કામિ. તતો પટ્ઠાય નં અઞ્ઞે પેસલા ભિક્ખૂ છડ્ડયિંસુ.

સો દુરાચારો હુત્વા દુરાચારપરિવુતો વિહરન્તો એકદિવસં ઉપોસથગ્ગે ‘‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિ બીજનિં આદાય ધમ્માસને નિસીદિત્વા ‘‘વત્તતિ, આવુસો, એત્થ સન્નિપતિતાનં ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘કો અત્થો ઇમસ્સ પટિવચનેન દિન્નેના’’તિ તુણ્હીભૂતે ભિક્ખૂ દિસ્વા, ‘‘આવુસો, ધમ્મો વા વિનયો વા નત્થિ, પાતિમોક્ખેન સુતેન વા અસુતેન વા કો અત્થો’’તિ વત્વા આસના વુટ્ઠહિ. એવં સો કસ્સપસ્સ ભગવતો પરિયત્તિસાસનં ઓસક્કાપેસિ. સાગતત્થેરોપિ તદહેવ પરિનિબ્બાયિ. કપિલો આયુપરિયોસાને અવીચિમ્હિ મહાનિરયે નિબ્બત્તિ. સાપિસ્સ માતા ચ ભગિની ચ તસ્સેવ દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જિત્વા પેસલે ભિક્ખૂ અક્કોસિત્વા પરિભાસિત્વા તત્થેવ નિબ્બત્તિંસુ.

તસ્મિં પન કાલે પઞ્ચસતા પુરિસા ગામઘાતકાદીનિ કત્વા ચોરિકાય જીવન્તા જનપદમનુસ્સેહિ અનુબદ્ધા પલાયમાના અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તત્થ કિઞ્ચિ પટિસરણં અપસ્સન્તા અઞ્ઞતરં આરઞ્ઞિકં ભિક્ખું દિસ્વા વન્દિત્વા ‘‘પટિસરણં નો, ભન્તે, હોથા’’તિ વદિંસુ. થેરો ‘‘તુમ્હાકં સીલસદિસં પટિસરણં નામ નત્થિ, સબ્બેપિ પઞ્ચસીલાનિ સમાદિયથા’’તિ આહ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા સીલાનિ સમાદિયિંસુ. અથ ને થેરો ઓવદિ – ‘‘ઇદાનિ તુમ્હે સીલવન્તા, જીવિતહેતુપિ વો નેવ સીલં અતિક્કમિતબ્બં, ન મનોપદોસો કાતબ્બો’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ. અથ ને જનપદમનુસ્સા તં ઠાનં પત્વા ઇતો ચિતો ચ પરિયેસમાના તે ચોરે દિસ્વા સબ્બે તે જીવિતા વોરોપેસું. તે કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ, ચોરજેટ્ઠકો જેટ્ઠકદેવપુત્તો અહોસિ.

તે અનુલોમપટિલોમવસેન એકં બુદ્ધન્તરં દેવલોકે સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિનગરદ્વારે પઞ્ચસતકુલિકે કેવટ્ટગામે નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠકદેવપુત્તો કેવટ્ટજેટ્ઠકસ્સ ગેહે પટિસન્ધિં ગણ્હિ, ઇતરે ઇતરેસુ. એવં તેસં એકદિવસેયેવ પટિસન્ધિગહણઞ્ચ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનઞ્ચ અહોસિ. કેવટ્ટજેટ્ઠકો ‘‘અત્થિ નુ ખો ઇમસ્મિં ગામે અઞ્ઞેપિ દારકા અજ્જ જાતા’’તિ પરિયેસાપેત્વા તેસં જાતભાવં ઞત્વા ‘‘એતે મમ પુત્તસ્સ સહાયકા ભવિસ્સન્તી’’તિ સબ્બેસં પોસાવનિકં દાપેસિ. તે સબ્બેપિ સહપંસુકીળકા સહાયકા હુત્વા અનુપુબ્બેન વયપ્પત્તા અહેસું. તેસં કેવટ્ટજેટ્ઠકપુત્તોવ યસતો ચ તેજતો ચ અગ્ગપુરિસો અહોસિ.

કપિલોપિ એકં બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન તસ્મિં કાલે અચિરવતિયા સુવણ્ણવણ્ણો દુગ્ગન્ધમુખો મચ્છો હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથેકદિવસં તે સહાયકા ‘‘મચ્છે બન્ધિસ્સામા’’તિ જાલાદીનિ ગહેત્વા નદિયા ખિપિંસુ. અથ નેસં અન્તોજાલં સો મચ્છો પાવિસિ. તં દિસ્વા સબ્બે કેવટ્ટગામવાસિનો ઉચ્ચાસદ્દમકંસુ – ‘‘પુત્તા નો પઠમં મચ્છે બન્ધન્તા સુવણ્ણમચ્છં બન્ધિંસુ, ઇદાનિ નો રાજા બહુધનં દસ્સતી’’તિ. તેપિ ખો સહાયકા મચ્છં નાવાય પક્ખિપિત્વા નાવં ઉક્ખિપિત્વા રઞ્ઞો સન્તિકં અગમંસુ. રઞ્ઞાપિ તં દિસ્વાવ ‘‘કિં એત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘મચ્છો, દેવા’’તિ આહંસુ. રાજા સુવણ્ણવણ્ણં મચ્છં દિસ્વા ‘‘સત્થા એતસ્સ સુવણ્ણવણ્ણકારણં જાનિસ્સતી’’તિ મચ્છં ગાહાપેત્વા ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. મચ્છેન મુખે વિવટમત્તેયેવ સકલજેતવનં અતિવિય દુગ્ગન્ધં અહોસિ. રાજા સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘કસ્મા, ભન્તે, મચ્છો સુવણ્ણવણ્ણો જાતો, કસ્મા ચસ્સ મુખતો દુગ્ગન્ધો વાયતી’’તિ?

અયં, મહારાજ, કસ્સપભગવતો પાવચને કપિલો નામ ભિક્ખુ અહોસિ બહુસ્સુતો મહાપરિવારો લાભતણ્હાય અભિભૂતો અત્તનો વચનં અગણ્હન્તાનં અક્કોસકપરિભાસકો, તસ્સ ચ ભગવતો સાસનં ઓસક્કાપેસિ, સો તેન કમ્મેન અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા વિપાકાવસેસેન ઇદાનિ મચ્છો હુત્વા જાતો. યં પન સો દીઘરત્તં બુદ્ધવચનં વાચેસિ, બુદ્ધસ્સ ચ ગુણં કથેસિ, તસ્સ નિસ્સન્દેન ઇમં સુવણ્ણવણ્ણં પટિલભિ. યં ભિક્ખૂનં અક્કોસકપરિભાસકો અહોસિ, તેનસ્સ મુખતો દુગ્ગન્ધો વાયતિ. ‘‘કથાપેમિ નં, મહારાજા’’તિ? ‘‘કથાપેથ, ભન્તે’’તિ. અથ નં સત્થા પુચ્છિ – ‘‘ત્વંસિ કપિલો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, અહં કપિલો’’તિ. ‘‘કુતો આગતોસી’’તિ? ‘‘અવીચિમહાનિરયતો, ભન્તે’’તિ. ‘‘જેટ્ઠભાતિકો તે સાગતો કુહિં ગતો’’તિ? ‘‘પરિનિબ્બુતો, ભન્તે’’તિ. ‘‘માતા પન તે સાધિની કહ’’ન્તિ? ‘‘મહાનિરયે નિબ્બત્તા, ભન્તે’’તિ. ‘‘કનિટ્ઠભગિની ચ તે તાપના કહ’’ન્તિ? ‘‘મહાનિરયે નિબ્બત્તા, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇદાનિ ત્વં કહં ગમિસ્સસી’’તિ? ‘‘અવીચિમહાનિરયમેવ, ભન્તે’’તિ વત્વા વિપ્પટિસારાભિભૂતો નાવં સીસેન પહરિત્વા તાવદેવ કાલં કત્વા નિરયે નિબ્બત્તિ. મહાજનો સંવિગ્ગો અહોસિ લોમહટ્ઠજાતો.

અથ ભગવા તસ્મિં ખણે સન્નિપતિતાય પરિસાય ચિત્તાચારં ઓલોકેત્વા તઙ્ખણાનુરૂપં ધમ્મં દેસેતું ‘‘ધમ્મચરિયં બ્રહ્મચરિયં, એતદાહુ વસુત્તમ’’ન્તિ સુત્તનિપાતે (સુ. નિ. ૨૭૬) કપિલસુત્તં કથેત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૩૪. ‘‘મનુજસ્સ પમત્તચારિનો, તણ્હા વડ્ઢતિ માલુવા વિય;

સો પ્લવતી હુરા હુરં, ફલમિચ્છંવ વનસ્મિ વાનરો.

૩૩૫. ‘‘યં એસા સહતે જમ્મી, તણ્હા લોકે વિસત્તિકા;

સોકા તસ્સ પવડ્ઢન્તિ, અભિવટ્ઠંવ બીરણં.

૩૩૬. ‘‘યો ચેતં સહતે જમ્મિં, તણ્હં લોકે દુરચ્ચયં;

સોકા તમ્હા પપતન્તિ, ઉદબિન્દુવ પોક્ખરા.

૩૩૭. ‘‘તં વો વદામિ ભદ્દં વો, યાવન્તેત્થ સમાગતા;

તણ્હાય મૂલં ખણથ, ઉસીરત્થોવ બીરણં;

મા વો નળંવ સોતોવ, મારો ભઞ્જિ પુનપ્પુન’’ન્તિ.

તત્થ પમત્તચારિનોતિ સતિવોસ્સગ્ગલક્ખણેન પમાદેન પમત્તચારિસ્સ પુગ્ગલસ્સ નેવ ઝાનં ન વિપસ્સના ન મગ્ગફલાનિ વડ્ઢન્તિ. યથા પન રુક્ખં સંસિબ્બન્તી પરિયોનન્ધન્તી તસ્સ વિનાસાય માલુવાલતા વડ્ઢતિ, એવમસ્સ છ દ્વારાનિ નિસ્સાય પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો તણ્હા વડ્ઢતીતિ અત્થો. સો પ્લવતી હુરા હુરન્તિ સો તણ્હાવસિકો પુગ્ગલો ભવે ભવે ઉપ્લવતિ ધાવતિ. યથા કિં વિયાતિ? ફલમિચ્છંવ વનસ્મિ વાનરો, યથા રુક્ખફલં ઇચ્છન્તો વાનરો વનસ્મિં ધાવતિ, તસ્સ તસ્સ રુક્ખસ્સ સાખં ગણ્હાતિ, તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હાતિ, તમ્પિ મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હાતિ, ‘‘સાખં અલભિત્વા સન્નિસિન્નો’’તિ વત્તબ્બતં નાપજ્જતિ, એવમેવ તણ્હાવસિકો પુગ્ગલો હુરા હુરં ધાવન્તો ‘‘આરમ્મણં અલભિત્વા તણ્હાય અપવત્તં પત્તો’’તિ વત્તબ્બતં નાપજ્જતિ.

યન્તિ યં પુગ્ગલં એસા લામકભાવેન જમ્મી વિસાહારતાય વિસપુપ્ફતાય વિસફલતાય વિસપરિભોગતાય રૂપાદીસુ વિસત્તતાય આસત્તતાય વિસત્તિકાતિ સઙ્ખ્યં ગતા છદ્વારિકતણ્હા અભિભવતિ. યથા નામ વસ્સાને પુનપ્પુનં વસ્સન્તેન દેવેન અભિવટ્ઠં બીરણતિણં વડ્ઢતિ, એવં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અન્તો વટ્ટમૂલકા સોકા અભિવડ્ઢન્તીતિ અત્થો.

દુરચ્ચયન્તિ યો પન પુગ્ગલો એવં વુત્તપ્પકારં અતિક્કમિતું પજહિતું દુક્કરતાય દુરચ્ચયં તણ્હં સહતિ અભિભવતિ, તમ્હા પુગ્ગલા વટ્ટમૂલકા સોકા પપતન્તિ. યથા નામ પોક્ખરે પદુમપત્તે પતિતં ઉદકબિન્દુ ન પતિટ્ઠાતિ, એવં ન પતિટ્ઠહન્તીતિ અત્થો.

તં વો વદામીતિ તેન કારણેન અહં તુમ્હે વદામિ. ભદ્દં વોતિ ભદ્દં તુમ્હાકં હોતુ, મા અહં કપિલો વિય વિનાસં પાપુણથાતિ અત્થો. મૂલન્તિ ઇમિસ્સા છદ્વારિકતણ્હાય અરહત્તમગ્ગઞાણેન મૂલં ખણથ. કિં વિયાતિ? ઉસીરત્થોવ બીરણં, યથા ઉસીરેન અત્થિકો પુરિસો મહન્તેન કુદાલેન બીરણં ખણતિ, એવમસ્સા મૂલં ખણથાતિ અત્થો. મા વો નળંવ સોતોવ, મારો ભઞ્જિ પુનપ્પુનન્તિ મા તુમ્હે નદીસોતે જાતં નળં મહાવેગેન આગતો નદીસોતો વિય કિલેસમારો મરણમારો દેવપુત્તમારો ચ પુનપ્પુનં ભઞ્જતૂતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ કેવટ્ટપુત્તા સંવેગં આપજ્જિત્વા દુક્ખસ્સન્તકિરિયં પત્થયમાના સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ન ચિરસ્સેવ દુક્ખસ્સન્તં કત્વા સત્થારા સદ્ધિં આનેઞ્જવિહારસમાપત્તિધમ્મપરિભોગેન એકપરિભોગા અહેસુન્તિ.

કપિલમચ્છવત્થુ પઠમં.

૨. સૂકરપોતિકાવત્થુ

યથાપિ મૂલેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ગૂથસૂકરપોતિકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિં કિર સમયે સત્થા રાજગહં પિણ્ડાય પવિસન્તો એકં સૂકરપોતિકં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ. તસ્સ સિતં કરોન્તસ્સ મુખવિવરનિગ્ગતં દન્તોભાસમણ્ડલં દિસ્વા આનન્દત્થેરો ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ સિતકારણં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘પસ્સસેતં, આનન્દ, સૂકરપોતિક’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. એસા કકુસન્ધસ્સ ભગવતો સાસને એકાય આસનસાલાય સામન્તા કુક્કુટી અહોસિ. સા એકસ્સ યોગાવચરસ્સ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં સજ્ઝાયન્તસ્સ ધમ્મઘોસં સુત્વા તતો ચુતા રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉબ્બરી નામ રાજધીતા અહોસિ. સા અપરભાગે સરીરવલઞ્જટ્ઠાનં પવિટ્ઠા પુળવકરાસિં દિસ્વા તત્થ પુળવકસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા પઠમં ઝાનં પટિલભિ. સા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. તતો ચવિત્વા પુન ગતિવસેન આલુલમાના ઇદાનિ સૂકરયોનિયં નિબ્બત્તિ, ઇદં કારણં દિસ્વા મયા સિતં પાતુકતન્તિ. તં સુત્વા આનન્દત્થેરપ્પમુખા ભિક્ખૂ મહન્તં સંવેગં પટિલભિંસુ. સત્થા તેસં સંવેગં ઉપ્પાદેત્વા ભવતણ્હાય આદીનવં પકાસેન્તો અન્તરવીથિયં ઠિતકોવ ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૩૮. ‘‘યથાપિ મૂલે અનુપદ્દવે દળ્હે,

છિન્નોપિ રુક્ખો પુનરેવ રૂહતિ;

એવમ્પિ તણ્હાનુસયે અનૂહતે,

નિબ્બત્તતી દુક્ખમિદં પુનપ્પુનં.

૩૩૯. ‘‘યસ્સ છત્તિંસતિ સોતા, મનાપસવના ભુસા;

મહાવહન્તિ દુદ્દિટ્ઠિં, સઙ્કપ્પા રાગનિસ્સિતા.

૩૪૦. ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, લતા ઉપ્પજ્જ તિટ્ઠતિ;

તઞ્ચ દિસ્વા લતં જાતં, મૂલં પઞ્ઞાય છિન્દથ.

૩૪૧. ‘‘સરિતાનિ સિનેહિતાનિ ચ,

સોમનસ્સાનિ હોન્તિ જન્તુનો;

તે સાતસિતા સુખેસિનો,

તે વે જાતિજરૂપગા નરા.

૩૪૨. ‘‘તસિણાય પુરક્ખતા પજા,

પરિસપ્પન્તિ સસોવ બન્ધિતો;

સંયોજનસઙ્ગસત્તકા,

દુક્ખમુપેન્તિ પુનપ્પુનં ચિરાય.

૩૪૩. ‘‘તસિણાય પુરક્ખતા પજા,

પરિસપ્પન્તિ સસોવ બન્ધિતો;

તસ્મા તસિણં વિનોદયે,

આકઙ્ખન્ત વિરાગમત્તનો’’તિ.

તત્થ મૂલેતિ યસ્સ રુક્ખસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ ચતુધા હેટ્ઠા ચ ઉજુકમેવ ગતે પઞ્ચવિધમૂલે છેદનફાલનપાચનવિજ્ઝનાદીનં કેનચિ ઉપદ્દવેન અનુપદ્દવે થિરપત્તતાય દળ્હે સો રુક્ખો ઉપરિચ્છિન્નોપિ સાખાનં વસેન પુનદેવ રૂહતિ, એવમેવ છદ્વારિકાય તણ્હાય અનુસયે અરહત્તમગ્ગઞાણેન અનુહતે અસમુચ્છિન્ને તસ્મિં તસ્મિં ભવે જાતિઆદિભેદં ઇદં દુક્ખં પુનપ્પુનં નિબ્બત્તતિયેવાતિ અત્થો.

યસ્સાતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ‘‘ઇતિ અજ્ઝત્તિકસ્સૂપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ બાહિરસ્સૂપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાની’’તિ ઇમેસં તણ્હાવિચરિતાનં વસેન છત્તિંસતિયા સોતેહિ સમન્નાગતા મનાપેસુ રૂપાદીસુ આસવતિ પવત્તતીતિ મનાપસવના તણ્હા ભુસા બલવતી હોતિ, તં પુગ્ગલં વિપન્નઞાણતાય દુદ્દિટ્ઠિં પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો મહન્તભાવેન મહા હુત્વા ઝાનં વા વિપસ્સનં વા અનિસ્સાય રાગનિસ્સિતા સઙ્કપ્પા વહન્તીતિ અત્થો.

સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ ઇમે તણ્હાસોતા ચક્ખુદ્વારાદીનં વસેન સબ્બેસુ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ સવનતો, સબ્બાપિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હાતિ સબ્બભવેસુ વા સવનતો સબ્બધિ સવન્તિ નામ. લતાતિ પલિવેઠનટ્ઠેન સંસિબ્બનટ્ઠેન ચ લતા વિયાતિ લતા. ઉપ્પજ્જ તિટ્ઠતીતિ છહિ દ્વારેહિ ઉપ્પજ્જિત્વા રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ તિટ્ઠતિ. તઞ્ચ દિસ્વાતિ તં પન તણ્હાલતં ‘‘એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ જાતટ્ઠાનવસેન દિસ્વા. પઞ્ઞાયાતિ સત્થેન વને જાતં લતં વિય મગ્ગપઞ્ઞાય મૂલે છિન્દથાતિ અત્થો.

સરિતાનીતિ અનુસટાનિ પયાતાનિ. સિનેહિતાનીતિ ચીવરાદીસુ પવત્તસિનેહવસેન સિનેહિતાનિ ચ, તણ્હાસિનેહમક્ખિતાનીતિ અત્થો. સોમનસ્સાનીતિ તણ્હાવસિકસ્સ જન્તુનો એવરૂપાનિ સોમનસ્સાનિ ભવન્તિ. તે સાતસિતાતિ તે તણ્હાવસિકા પુગ્ગલા સાતનિસ્સિતા સુખનિસ્સિતા ચ હુત્વા સુખેસિનો સુખપરિયેસિનો ભવન્તિ. તે વેતિ યે એવરૂપા નરા, તે જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ ઉપગચ્છન્તિયેવાતિ જાતિજરૂપગા નામ હોન્તિ. પજાતિ ઇમે સત્તા તાસકરણેન તસિણાતિ સઙ્ખ્યં ગતાય તણ્હાય પુરક્ખતા પરિવારિતા હુત્વા.

બન્ધિતોતિ લુદ્દેન અરઞ્ઞે બદ્ધો સસો વિય પરિસપ્પન્તિ ભાયન્તિ. સંયોજનસઙ્ગસત્તકાતિ દસવિધેન સંયોજનસઙ્ગેન ચેવ સત્તવિધેન રાગસઙ્ગાદિના ચ સત્તા બદ્ધા તસ્મિં વા લગ્ગા હુત્વા. ચિરાયાતિ ચિરં દીઘમદ્ધાનં પુનપ્પુનં જાતિઆદિકં દુક્ખં ઉપગચ્છન્તીતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા તસિણાય પુરક્ખતા પલિવેઠિતા સત્તા, તસ્મા અત્તનો વિરાગં રાગાદિવિગમં નિબ્બાનં પત્થેન્તો આકઙ્કમાનો ભિક્ખુ અરહત્તમગ્ગેનેતં તસિણં વિનોદયે પનુદિત્વા નીહરિત્વા છડ્ડેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ.

સાપિ ખો સૂકરપોતિકા તતો ચવિત્વા સુવણ્ણભૂમિયં રાજકુલે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા બારાણસિયં, તતો ચુતા સુપ્પારકપટ્ટને અસ્સવાણિજગેહે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા કાવીરપટ્ટને નાવિકસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા અનુરાધપુરે ઇસ્સરકુલગેહે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા તસ્સેવ દક્ખિણદિસાય ભોક્કન્તગામે સુમનસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ ધીતા નામેન સુમના એવ હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથસ્સા પિતા તસ્મિં ગામે છડ્ડિતે દીઘવાપિરટ્ઠં ગન્ત્વા મહામુનિગામે નામ વસિ. તત્થ નં દુટ્ઠગામણિરઞ્ઞો અમચ્ચો લકુણ્ડકઅતિમ્બરો નામ કેનચિદેવ કરણીયેન ગતો દિસ્વા મહન્તં મઙ્ગલં કત્વા આદાય મહાપુણ્ણગામં ગતો. અથ નં કોટિપબ્બતમહાવિહારવાસી મહાઅનુરુદ્ધત્થેરો નામ તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા તસ્સા ગેહદ્વારે ઠિતો દિસ્વા ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં કથેસિ, ‘‘આવુસો, સૂકરપોતિકા નામ લકુણ્ડકઅતિમ્બરમહામત્તસ્સ ભરિયભાવં પત્તા, અહો અચ્છરિય’’ન્તિ. સા તં કથં સુત્વા અતીતભવે ઉગ્ઘાટેત્વા જાતિસ્સરઞાણં પટિલભિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉપ્પન્નસંવેગા સામિકં યાચિત્વા મહન્તેન ઇસ્સરિયેન પઞ્ચબલકત્થેરીનં સન્તિકે પબ્બજિત્વા તિસ્સમહાવિહારે મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. પચ્છા દમિળમદ્દને કતે ઞાતીનં વસનટ્ઠાનં ભોક્કન્તગામમેવ ગન્ત્વા તત્થ વસન્તી કલ્લમહાવિહારે આસીવિસોપમસુત્તન્તં સુત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

સા પરિનિબ્બાનદિવસે ભિક્ખુભિક્ખુનીહિ પુચ્છિતા ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ સબ્બં ઇમં પવત્તિં નિરન્તરં કથેત્વા સન્નિપતિતસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે મણ્ડલારામવાસિના ધમ્મપદભાણકમહાતિસ્સત્થેરેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા ‘‘અહં પુબ્બે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતા કુક્કુટી હુત્વા તત્થ સેનસ્સ સન્તિકા સીસચ્છેદં પત્વા રાજગહે નિબ્બત્તા, પરિબ્બાજિકાસુ પબ્બજિત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતા સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તા નચિરસ્સેવ ચવિત્વા સૂકરયોનિં ગન્ત્વા તતો ચુતા સુવણ્ણભૂમિં, તતો ચુતા બારાણસિં, તતો ચુતા સુપ્પારકપટ્ટનં, તતો ચુતા કાવીરપટ્ટનં, તતો ચુતા અનુરાધપુરં, તતો ચુતા ભોક્કન્તગામ’’ન્તિ એવં સમવિસમે તેરસ અત્તભાવે પત્વા ‘‘ઇદાનિ ઉક્કણ્ઠિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તા, સબ્બેપિ અપ્પમાદેન સમ્પાદેથા’’તિ વત્વા ચતસ્સો પરિસા સંવેજેત્વા પરિનિબ્બાયીતિ.

સૂકરપોતિકાવત્થુ દુતિયં.

૩. વિબ્ભન્તભિક્ખુવત્થુ

યો નિબ્બનથોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો એકં વિબ્ભન્તકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર મહાકસ્સપત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકો હુત્વા ચત્તારિ ઝાનાનિ ઉપ્પાદેત્વાપિ અત્તનો માતુલસ્સ સુવણ્ણકારસ્સ ગેહે વિસભાગારમ્મણં દિસ્વા તત્થ પટિબદ્ધચિત્તો વિબ્ભમિ. અથ નં મનુસ્સા અલસભાવેન કમ્મં કાતું અનિચ્છન્તં ગેહા નીહરિંસુ. સો પાપમિત્તસંસગ્ગેન ચોરકમ્મેન જીવિકં કપ્પેન્તો વિચરિ. અથ નં એકદિવસં ગહેત્વા પચ્છાબાહં ગાળ્હબન્ધનં બન્ધિત્વા ચતુક્કે ચતુક્કે કસાહિ તાળેન્તા આઘાતનં નયિંસુ. થેરો પિણ્ડાય ચરિતું પવિસન્તો તં દક્ખિણેન દ્વારેન નીહરિયમાનં દિસ્વા બન્ધનં સિથિલં કારેત્વા ‘‘પુબ્બે તયા પરિચિતકમ્મટ્ઠાનં પુન આવજ્જેહી’’તિ આહ. સો તેન ઓવાદેન સતુપ્પાદં લભિત્વા પુન ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તેસિ. અથ નં ‘‘આઘાતનં નેત્વા ઘાતેસ્સામા’’તિ સૂલે ઉત્તાસેસું. સો ન ભાયતિ ન સન્તસતિ. અથસ્સ તસ્મિં તસ્મિં દિસાભાગે ઠિતા મનુસ્સા અસિસત્તિતોમરાદીનિ આવુધાનિ ઉક્ખિપિત્વાપિ તં અસન્તસન્તમેવ દિસ્વા ‘‘પસ્સથ, ભો, ઇમં પુરિસં, અનેકસતાનઞ્હિ આવુધહત્થાનં પુરિસાનં મજ્ઝે નેવ છમ્ભતિ ન વેધતિ, અહો અચ્છરિય’’ન્તિ અચ્છરિયબ્ભુતજાતા મહાનાદં નદિત્વા રઞ્ઞો તં પવત્તિં આરોચેસું. રાજા તં કારણં સુત્વા ‘‘વિસ્સજ્જેથ ન’’ન્તિ આહ. સત્થુ સન્તિકમ્પિ ગન્ત્વા તમત્થં આરોચયિંસુ. સત્થા ઓભાસં ફરિત્વા તસ્સ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૪૪. ‘‘યો નિબ્બનથો વનાધિમુત્તો,

વનમુત્તો વનમેવ ધાવતિ;

તં પુગ્ગલમેથ પસ્સથ,

મુત્તો બન્ધનમેવ ધાવતી’’તિ.

તસ્સત્થો – યો પુગ્ગલો ગિહિભાવે આલયસઙ્ખાતં વનથં છડ્ડેત્વા પબ્બજિતતાય નિબ્બનથો દિબ્બવિહારસઙ્ખાતે તપોવને અધિમુત્તો ઘરાવાસબન્ધનસઙ્ખાતા તણ્હાવના મુત્તો હુત્વા પુન ઘરાવાસબન્ધનસઙ્ખાતં તણ્હાવનમેવ ધાવતિ, એથ તં પુગ્ગલં પસ્સથ, એસો ઘરાવાસબન્ધનતો મુત્તો ઘરાવાસબન્ધનમેવ ધાવતીતિ.

ઇમં પન દેસનં સુત્વા સો રાજપુરિસાનં અન્તરે સૂલગ્ગે નિસિન્નોવ ઉદયબ્બયં પટ્ઠપેત્વા તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો સોતાપત્તિફલં પત્વા સમાપત્તિસુખં અનુભવન્તો વેહાસં ઉપ્પતિત્વા આકાસેનેવ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા સરાજિકાય પરિસાય મજ્ઝેયેવ અરહત્તં પાપુણીતિ.

વિબ્ભન્તભિક્ખુવત્થુ તતિયં.

૪. બન્ધનાગારવત્થુ

ન તં દળ્હન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો બન્ધનાગારં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિં કિર કાલે બહૂ સન્ધિચ્છેદકપન્થઘાતકમનુસ્સઘાતકે ચોરે આનેત્વા કોસલરઞ્ઞો દસ્સયિંસુ. તે રાજા અન્દુબન્ધનરજ્જુબન્ધનસઙ્ખલિકબન્ધનેહિ બન્ધાપેસિ. તિંસમત્તાપિ ખો જાનપદા ભિક્ખૂ સત્થારં દટ્ઠુકામા આગન્ત્વા દિસ્વા વન્દિત્વા પુનદિવસે સાવત્થિં પિણ્ડાય ચરન્તા બન્ધનાગારં ગન્ત્વા તે ચોરે દિસ્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા સાયન્હસમયે તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ અમ્હેહિ પિણ્ડાય ચરન્તેહિ બન્ધનાગારે બહૂ ચોરા અન્દુબન્ધનાદીહિ બદ્ધા મહાદુક્ખં અનુભવન્તા દિટ્ઠા, તે તાનિ બન્ધનાનિ છિન્દિત્વા પલાયિતું ન સક્કોન્તિ, અત્થિ નુ ખો, ભન્તે, તેહિ બન્ધનેહિ થિરતરં અઞ્ઞં બન્ધનં નામા’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, કિં બન્ધનાનિ નામેતાનિ, યં પનેતં ધનધઞ્ઞપુત્તદારાદીસુ તણ્હાસઙ્ખાતં કિલેસબન્ધનં, એતં એતેહિ સતગુણેન સહસ્સગુણેન સતસહસ્સગુણેન થિરતરં, એવં મહન્તમ્પિ પનેતં દુચ્છિન્દનિયં બન્ધનં પોરાણકપણ્ડિતા છિન્દિત્વા હિમવન્તં પવિસિત્વા પબ્બજિંસૂ’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે બારાણસિયં બ્રહ્મદત્તે રજ્જં કારેન્તે બોધિસત્તો એકસ્મિં દુગ્ગતગહપતિકુલે નિબ્બત્તિ. તસ્સ વયપ્પત્તસ્સ પિતા કાલમકાસિ. સો ભતિં કત્વા માતરં પોસેસિ. અથસ્સ માતા અનિચ્છમાનસ્સેવ એકં કુલધીતરં ગેહે કત્વા અપરભાગે કાલમકાસિ. ભરિયાયપિસ્સ કુચ્છિયં ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સો ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં અજાનન્તોવ, ‘‘ભદ્દે, ત્વં ભતિં કત્વા જીવ, અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘સામિ, નનુ ગબ્ભો મે પતિટ્ઠિતો, મયિ વિજાતાય દારકં દિસ્વા પબ્બજિસ્સસી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તસ્સા વિજાતકાલે, ‘‘ભદ્દે, ત્વં સોત્થિના વિજાતા, ઇદાનિ અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ આપુચ્છિ. અથ નં સા ‘‘પુત્તસ્સ તાવ થનપાનતો અપગમનકાલં આગમેહી’’તિ વત્વા પુન ગબ્ભં ગણ્હિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમં સમ્પટિચ્છાપેત્વા ગન્તું ન સક્કા, ઇમિસ્સા અનાચિક્ખિત્વાવ પલાયિત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. સો તસ્સા અનાચિક્ખિત્વાવ રત્તિભાગે ઉટ્ઠાય પલાયિ. અથ નં નગરગુત્તિકા અગ્ગહેસું. સો ‘‘અહં, સામિ, માતુપોસકો નામ, વિસ્સજ્જેથ મ’’ન્તિ અત્તાનં વિસ્સજ્જાપેત્વા એકસ્મિં ઠાને વસિત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા અભિઞ્ઞાસમાપત્તિયો લભિત્વા ઝાનકીળાય કીળન્તો વિહાસિ. સો તત્થ વસન્તોયેવ ‘‘એવરૂપમ્પિ નામ મે દુચ્છિન્દનિયં પુત્તદારબન્ધનં કિલેસબન્ધનં છિન્ન’’ન્તિ ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા તેન ઉદાનિતં ઉદાનં પકાસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૪૫. ‘‘ન તં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા,

યદાયસં દારુજપબ્બજઞ્ચ;

સારત્તરત્તા મણિકુણ્ડલેસુ,

પુત્તેસુ દારેસુ ચ યા અપેક્ખા.

૩૪૬. ‘‘એતં દળ્હં બન્ધનમાહુ ધીરા,

ઓહારિનં સિથિલં દુપ્પમુઞ્ચં;

એતમ્પિ છેત્વાન પરિબ્બજન્તિ,

અનપેક્ખિનો કામસુખં પહાયા’’તિ.

તત્થ ધીરાતિ બુદ્ધાદયો પણ્ડિતપુરિસા યં સઙ્ખલિકસઙ્ખાતં અયસા નિબ્બત્તં આયસં, અન્દુબન્ધનસઙ્ખાતં દારુજં, યઞ્ચ પબ્બજતિણેહિ વા અઞ્ઞેહિ વા વાકાદીહિ રજ્જું કત્વા કતં રજ્જુબન્ધનં, તં અસિઆદીહિ છિન્દિતું સક્કુણેય્યભાવેન થિરન્તિ ન વદન્તીતિ અત્થો. સારત્તરત્તાતિ સારત્તા હુત્વા રત્તા, બહલતરરાગરત્તાતિ અત્થો. મણિકુણ્ડલેસૂતિ મણીસુ ચેવ કુણ્ડલેસુ ચ, મણિવિચિત્તેસુ વા કુણ્ડલેસુ. એતં દળ્હન્તિ યે મણિકુણ્ડલેસુ સારત્તરત્તા, તેસં સો રાગો ચ યા પુત્તદારેસુ અપેક્ખા તણ્હા, એતં કિલેસમયં બન્ધનઞ્ચ પણ્ડિતપુરિસા દળ્હન્તિ વદન્તિ. ઓહારિનન્તિ આકડ્ઢિત્વા ચતૂસુ અપાયેસુ પાતનતો અવહરતિ હેટ્ઠા હરતીતિ ઓહારિનં. સિથિલન્તિ બન્ધનટ્ઠાને છવિચમ્મમંસાનિ ન છિન્દતિ, લોહિતં ન નીહરતિ, બન્ધનભાવમ્પિ અજાનાપેત્વા થલપથજલપથાદીસુ કમ્માનિ કાતું દેતીતિ સિથિલં. દુપ્પમુઞ્ચન્તિ લોભવસેન હિ એકવારમ્પિ ઉપ્પન્નં કિલેસબન્ધનં દટ્ઠટ્ઠાનતો કચ્છપો વિય દુમ્મોચિયં હોતીતિ દુપ્પમુઞ્ચં. એતમ્પિ છેત્વાનાતિ એતં દળ્હમ્પિ કિલેસબન્ધનં ઞાણખગ્ગેન છિન્દિત્વા અનપેક્ખિનો હુત્વા કામસુખં પહાય પરિબ્બજન્તિ, પક્કમન્તિ પબ્બજન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

બન્ધનાગારવત્થુ ચતુત્થં.

૫. ખેમાથેરીવત્થુ

યે રાગરત્તાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ખેમં નામ રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ અગ્ગમહેસિં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર પદુમુત્તરપાદમૂલે પત્થિતપત્થના અતિવિય અભિરૂપા પાસાદિકા અહોસિ. ‘‘સત્થા કિર રૂપસ્સ દોસં કથેતી’’તિ સુત્વા પન સત્થુ સન્તિકં ગન્તું ન ઇચ્છિ. રાજા તસ્સા રૂપમદમત્તભાવં ઞત્વા વેળુવનવણ્ણનાપટિસંયુત્તાનિ ગીતાનિ કારેત્વા નટાદીનં દાપેસિ. તેસં તાનિ ગાયન્તાનં સદ્દં સુત્વા તસ્સા વેળુવનં અદિટ્ઠપુબ્બં વિય અસુતપુબ્બં વિય ચ અહોસિ. સા ‘‘કતરં ઉય્યાનં સન્ધાય ગાયથા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘દેવી, તુમ્હાકં વેળુવનુય્યાનમેવા’’તિ વુત્તે ઉય્યાનં ગન્તુકામા અહોસિ. સત્થા તસ્સા આગમનં ઞત્વા પરિસમજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તોવ તાલવણ્ટં આદાય અત્તનો પસ્સે ઠત્વા બીજમાનં અભિરૂપં ઇત્થિં નિમ્મિનિ. ખેમા, દેવીપિ પવિસમાનાવ તં ઇત્થિં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો રૂપસ્સ દોસં કથેતીતિ વદન્તિ, અયઞ્ચસ્સ સન્તિકે ઇત્થી બીજયમાના ઠિતા, નાહં ઇમિસ્સા કલભાગમ્પિ ઉપેમિ, ન મયા ઈદિસં ઇત્થિરૂપં દિટ્ઠપુબ્બં, સત્થારં અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખન્તિ મઞ્ઞે’’તિ ચિન્તેત્વા તથાગતસ્સ કથાસદ્દમ્પિ અનિસામેત્વા તમેવ ઇત્થિં ઓલોકયમાના અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સા તસ્મિં રૂપે ઉપ્પન્નબહુમાનતં ઞત્વા તં રૂપં પઠમવયાદિવસેન દસ્સેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ પરિયોસાને અટ્ઠિમત્તાવસાનં કત્વા દસ્સેસિ. ખેમા તં દિસ્વા ‘‘એવરૂપમ્પિ નામેતં રૂપં મુહુત્તેનેવ ખયવયં સમ્પત્તં, નત્થિ વત ઇમસ્મિં રૂપે સારો’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા તસ્સા ચિત્તાચારં ઓલોકેત્વા, ‘‘ખેમે, ત્વં ‘ઇમસ્મિં રૂપે સારો અત્થી’તિ ચિન્તેસિ, પસ્સ દાનિસ્સ અસારભાવ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ ખેમે સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિપત્થિત’’ન્તિ. (અપ. થેરી ૨.૨.૩૫૪);

સા ગાથાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. અથ નં સત્થા, ‘‘ખેમે, ઇમે સત્તા રાગરત્તા દોસપદુટ્ઠા મોહમૂળ્હા અત્તનો તણ્હાસોતં સમતિક્કમિતું ન સક્કોન્તિ, તત્થેવ લગ્ગન્તી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૪૭. ‘‘યે રાગરત્તાનુપતન્તિ સોતં,

સયં કતં મક્કટકોવ જાલં;

એતમ્પિ છેત્વાન વજન્તિ ધીરા,

અનપેક્ખિનો સબ્બદુક્ખં પહાયા’’તિ.

તત્થ મક્કટકોવ જાલન્તિ યથા નામ મક્કટકો સુત્તજાલં કત્વા મજ્ઝે ઠાને નાભિમણ્ડલે નિપન્નો પરિયન્તે પતિતં પટઙ્ગં વા મક્ખિકં વા વેગેન ગન્ત્વા વિજ્ઝિત્વા તસ્સ રસં પિવિત્વા પુન ગન્ત્વા તસ્મિંયેવ ઠાને નિપજ્જતિ, એવમેવ યે સત્તા રાગરત્તા દોસપદુટ્ઠા મોહમૂળ્હા સયંકતં તણ્હાસોતં અનુપતન્તિ, તે તં સમતિક્કમિતું ન સક્કોન્તિ, એવં દુરતિક્કમં. એતમ્પિ છેત્વાન વજન્તિ ધીરાતિ પણ્ડિતા એતં બન્ધનં છેત્વા અનપેક્ખિનો નિરાલયા હુત્વા અરહત્તમગ્ગેન સબ્બદુક્ખં પહાય વજન્તિ, ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ખેમા અરહત્તે પતિટ્ઠહિ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસિ. સત્થા રાજાનં આહ – ‘‘મહારાજ, ખેમાય પબ્બજિતું વા પરિનિબ્બાયિતું વા વટ્ટતી’’તિ. ભન્તે, પબ્બાજેથ નં, અલં પરિનિબ્બાનેનાતિ. સા પબ્બજિત્વા અગ્ગસાવિકા અહોસીતિ.

ખેમાથેરીવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. ઉગ્ગસેનવત્થુ

મુઞ્ચ પુરેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ઉગ્ગસેનં આરબ્ભ કથેસિ.

પઞ્ચસતા કિર નટા સંવચ્છરે વા છમાસે વા પત્તે રાજગહં ગન્ત્વા રઞ્ઞો સત્તાહં સમજ્જં કત્વા બહું હિરઞ્ઞસુવણ્ણં લભન્તિ, અન્તરન્તરે ઉક્ખેપદાયાનં પરિયન્તો નત્થિ. મહાજનો મઞ્ચાતિમઞ્ચાદીસુ ઠત્વા સમજ્જં ઓલોકેસિ. અથેકા લઙ્ઘિકધીતા વંસં અભિરુય્હ તસ્સ ઉપરિ પરિવત્તિત્વા તસ્સ પરિયન્તે આકાસે ચઙ્કમમાના નચ્ચતિ ચેવ ગાયતિ ચ. તસ્મિં સમયે ઉગ્ગસેનો નામ સેટ્ઠિપુત્તો સહાયકેન સદ્ધિં મઞ્ચાતિમઞ્ચે ઠિતો તં ઓલોકેત્વા તસ્સા હત્થપાદવિક્ખેપાદીસુ ઉપ્પન્નસિનેહો ગેહં ગન્ત્વા ‘‘તં લભન્તો જીવિસ્સામિ, અલભન્તસ્સ મે ઇધેવ મરણ’’ન્તિ આહારૂપચ્છેદં કત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. માતાપિતૂહિ, ‘‘તાત, કિં તે રુજ્જતી’’તિ પુચ્છિતોપિ ‘‘તં મે નટધીતરં લભન્તસ્સ જીવિતં અત્થિ, અલભન્તસ્સ મે ઇધેવ મરણ’’ન્તિ વત્વા, ‘‘તાત, મા એવં કરિ, અઞ્ઞં તે અમ્હાકં કુલસ્સ ચ ભોગાનઞ્ચ અનુરૂપં કુમારિકં આનેસ્સામા’’તિ વુત્તેપિ તથેવ વત્વા નિપજ્જિ. અથસ્સ પિતા બહું યાચિત્વાપિ તં સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તો તસ્સ સહાયં પક્કોસાપેત્વા કહાપણસહસ્સં દત્વા ‘‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા અત્તનો ધીતરં મય્હં પુત્તસ્સ દેતૂ’’તિ પહિણિ. સો ‘‘નાહં કહાપણે ગહેત્વા દેમિ, સચે પન સો ઇમં અલભિત્વા જીવિતું ન સક્કોતિ, તેન હિ અમ્હેહિ સદ્ધિંયેવ વિચરતુ, દસ્સામિસ્સ ધીતર’’ન્તિ આહ. માતાપિતરો પુત્તસ્સ તમત્થં આરોચેસું. સો ‘‘અહં તેહિ સદ્ધિં વિચરિસ્સામી’’તિ વત્વા યાચન્તાનમ્પિ તેસં કથં અનાદિયિત્વા નિક્ખમિત્વા નાટકસ્સ સન્તિકં અગમાસિ. સો તસ્સ ધીતરં દત્વા તેન સદ્ધિંયેવ ગામનિગમરાજધાનીસુ સિપ્પં દસ્સેન્તો વિચરિ.

સાપિ તેન સદ્ધિં સંવાસમન્વાય નચિરસ્સેવ પુત્તં લભિત્વા કીળાપયમાના ‘‘સકટગોપકસ્સ પુત્ત, ભણ્ડહારકસ્સ પુત્ત, કિઞ્ચિ અજાનકસ્સ પુત્તા’’તિ વદતિ. સોપિ નેસં સકટપરિવત્તકં કત્વા ઠિતટ્ઠાને ગોણાનં તિણં આહરતિ, સિપ્પદસ્સનટ્ઠાને લદ્ધભણ્ડકં ઉક્ખિપિત્વા હરતિ. તદેવ કિર સન્ધાય સા ઇત્થી પુત્તં કીળાપયમાના તથા વદતિ. સો અત્તાનં આરબ્ભ તસ્સા ગાયનભાવં ઞત્વા તં પુચ્છિ – ‘‘મં સન્ધાય કથેસી’’તિ? ‘‘આમ, તં સન્ધાયા’’તિ. ‘‘એવં સન્તે અહં પલાયિસ્સામી’’તિ. સા ‘‘કિં પન મય્હં તયા પલાયિતેન વા આગતેન વા’’તિ પુનપ્પુનં તદેવ ગીતં ગાયતિ. સા કિર અત્તનો રૂપસમ્પત્તિઞ્ચેવ ધનલાભઞ્ચ નિસ્સાય તં કિસ્મિઞ્ચિ ન મઞ્ઞતિ. સો ‘‘કિં નુ ખો નિસ્સાય ઇમિસ્સા અયં માનો’’તિ ચિન્તેન્તો ‘‘સિપ્પં નિસ્સાયા’’તિ ઞત્વા ‘‘હોતુ, સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ સસુરં ઉપસઙ્કમિત્વા તસ્સ જાનનકસિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા ગામનિગમાદીસુ સિપ્પં દસ્સેન્તો અનુપુબ્બેન રાજગહં આગન્ત્વા ‘‘ઇતો સત્તમે દિવસે ઉગ્ગસેનો સેટ્ઠિપુત્તો નગરવાસીનં સિપ્પં દસ્સેસ્સતી’’તિ આરોચાપેસિ.

નગરવાસિનો મઞ્ચાતિમઞ્ચાદયો બન્ધાપેત્વા સત્તમે દિવસે સન્નિપતિંસુ. સોપિ સટ્ઠિહત્થં વંસં અભિરુય્હ તસ્સ મત્થકે અટ્ઠાસિ. તં દિવસં સત્થા પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો તં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સ્વે સેટ્ઠિપુત્તો સિપ્પં દસ્સેસ્સામીતિ વંસમત્થકે ઠસ્સતિ, તસ્સ દસ્સનત્થં મહાજનો સન્નિપતિસ્સતિ. તત્ર અહં ચતુપ્પદિકં ગાથં દેસેસ્સામિ, તં સુત્વા ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતિ, ઉગ્ગસેનોપિ અરહત્તે પતિટ્ઠહિસ્સતી’’તિ અઞ્ઞાસિ. સત્થા પુનદિવસે કાલં સલ્લક્ખેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિ. ઉગ્ગસેનોપિ સત્થરિ અન્તોનગરં અપવિટ્ઠેયેવ ઉન્નાદનત્થાય મહાજનસ્સ અઙ્ગુલિસઞ્ઞં દત્વા વંસમત્થકે પતિટ્ઠાય આકાસેયેવ સત્ત વારે પરિવત્તિત્વા ઓરુય્હ વંસમત્થકે અટ્ઠાસિ. તસ્મિં ખણે સત્થા નગરં પવિસન્તો યથા તં પરિસા ન ઓલોકેતિ, એવં કત્વા અત્તાનમેવ ઓલોકાપેસિ. ઉગ્ગસેનો પરિસં ઓલોકેત્વા ‘‘ન મં પરિસા ઓલોકેતી’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તો ‘‘ઇદં મયા સંવચ્છરે કત્તબ્બં સિપ્પં, સત્થરિ નગરં પવિસન્તે પરિસા મં અનોલોકેત્વા સત્થારમેવ ઓલોકેતિ, મોઘં વત મે સિપ્પદસ્સનં જાત’’ન્તિ ચિન્તેસિ.

સત્થા તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા મહામોગ્ગલ્લાનં આમન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ, મોગ્ગલ્લાન, સેટ્ઠિપુત્તં વદેહિ ‘સિપ્પં કિર દસ્સેતૂ’’’તિ આહ. થેરો ગન્ત્વા વંસસ્સ હેટ્ઠા ઠિતો સેટ્ઠિપુત્તં આમન્તેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઇઙ્ઘ પસ્સ નટપુત્ત, ઉગ્ગસેન મહબ્બલ;

કરોહિ રઙ્ગં પરિસાય, હાસયસ્સુ મહાજન’’ન્તિ.

સો થેરસ્સ કથં સુત્વા તુટ્ઠમાનસો હુત્વા ‘‘સત્થા મઞ્ઞે મમ સિપ્પં પસ્સિતુકામો’’તિ વંસમત્થકે ઠિતકોવ ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઇઙ્ઘ પસ્સ મહાપઞ્ઞ, મોગ્ગલ્લાન મહિદ્ધિક;

કરોમિ રઙ્ગં પરિસાય, હાસયામિ મહાજન’’ન્તિ.

એવઞ્ચ પન વત્વા વંસમત્થકતો વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા આકાસેવ ચુદ્દસક્ખત્તું પરિવત્તિત્વા ઓરુય્હ વંસમત્થકેવ અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા, ‘‘ઉગ્ગસેન, પણ્ડિતેન નામ અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ખન્ધેસુ આલયં પહાય જાતિઆદીહિ મુચ્ચિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૪૮. ‘‘મુઞ્ચ પુરે મુઞ્ચ પચ્છતો,

મજ્ઝે મુઞ્ચ ભવસ્સ પારગૂ;

સબ્બત્થ વિમુત્તમાનસો,

ન પુનં જાતિજરં ઉપેહિસી’’તિ.

તત્થ મુઞ્ચ પુરેતિ અતીતેસુ ખન્ધેસુ આલયં નિકન્તિં અજ્ઝોસાનં પત્થનં પરિયુટ્ઠાનં ગાહં પરામાસં તણ્હં મુઞ્ચ. પચ્છતોતિ અનાગતેસુપિ ખન્ધેસુ આલયાદીનિ મુઞ્ચ. મજ્ઝેતિ પચ્ચુપ્પન્નેસુપિ તાનિ મુઞ્ચ. ભવસ્સ પારગૂતિ એવં સન્તે તિવિધસ્સાપિ ભવસ્સ અભિઞ્ઞાપરિઞ્ઞાપહાનભાવનાસચ્છિકિરિયવસેન પારગૂ પારઙ્ગતો હુત્વા ખન્ધધાતુઆયતનાદિભેદે સબ્બસઙ્ખતે વિમુત્તમાનસો વિહરન્તો પુન જાતિજરામરણાનિ ન ઉપગચ્છતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. સેટ્ઠિપુત્તોપિ વંસમત્થકે ઠિતકોવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા વંસતો ઓરુય્હ સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન સત્થારં વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં સત્થા દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા ‘‘એહિ ભિક્ખૂ’’તિ આહ. સો તાવદેવ અટ્ઠપરિક્ખારધરો સટ્ઠિવસ્સિકત્થેરો વિય અહોસિ. અથ નં ભિક્ખૂ, ‘‘આવુસો ઉગ્ગસેન, સટ્ઠિહત્થસ્સ તે વંસસ્સ મત્થકતો ઓતરન્તસ્સ ભયં નામ નાહોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નત્થિ મે, આવુસો, ભય’’ન્તિ વુત્તે સત્થુ આરોચેસું, ‘‘ભન્તે, ઉગ્ગસેનો ‘ન ભાયામી’તિ વદતિ, અભૂતં વત્વા અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તેન ઉગ્ગસેનેન સદિસા છિન્નસંયોજના ભિક્ખૂ ભાયન્તિ, ન તસન્તી’’તિ વત્વા બ્રાહ્મણવગ્ગે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સબ્બસંયોજનં છેત્વા, યો વે ન પરિતસ્સતિ;

સઙ્ગાતિગં વિસંયુત્તં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૯૭; સુ. નિ. ૬૨૬);

દેસનાવસાને બહૂનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. પુનેકદિવસં ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, એવં અરહત્તૂપનિસ્સયસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખુનો નટધીતરં નિસ્સાય નટેહિ સદ્ધિં વિચરણકારણં, કિં અરહત્તૂપનિસ્સયકારણ’’ન્તિ? સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, ઉભયમ્પેતં ઇમિના એવ કત’’ન્તિ વત્વા તમત્થં પકાસેતું અતીતં આહરિ.

અતીતે કિર કસ્સપદસબલસ્સ સુવણ્ણચેતિયે કરિયમાને બારાણસિવાસિનો કુલપુત્તા બહું ખાદનીયભોજનીયં યાનકેસુ આરોપેત્વા ‘‘હત્થકમ્મં કરિસ્સામા’’તિ ચેતિયટ્ઠાનં ગચ્છન્તા અન્તરામગ્ગે એકં થેરં પિણ્ડાય પવિસન્તં પસ્સિંસુ. અથેકા કુલધીતા થેરં ઓલોકેત્વા સામિકં આહ – ‘‘સામિ, અય્યો, પિણ્ડાય પવિસતિ, યાનકે ચ નો બહું ખાદનીયં ભોજનીયં, પત્તમસ્સ આહર, ભિક્ખં દસ્સામા’’તિ. સો તં પત્તં આહરિત્વા ખાદનીયભોજનીયસ્સ પૂરેત્વા થેરસ્સ હત્થે પતિટ્ઠપેત્વા ઉભોપિ પત્થનં કરિંસુ, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સેવ ભાગિનો ભવેય્યામા’’તિ. સોપિ થેરો ખીણાસવોવ, તસ્મા ઓલોકેન્તો તેસં પત્થનાય સમિજ્ઝનભાવં ઞત્વા સિતં અકાસિ. તં દિસ્વા સા ઇત્થી સામિકં આહ – ‘‘અમ્હાકં, અય્યો, સિતં કરોતિ, એકો નટકારકો ભવિસ્સતી’’તિ. સામિકોપિસ્સા ‘‘એવં ભવિસ્સતિ, ભદ્દે’’તિ વત્વા પક્કામિ. ઇદં તેસં પુબ્બકમ્મં. તે તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા તતો ચવિત્વા સા ઇત્થી નટગેહે નિબ્બત્તિ, પુરિસો સેટ્ઠિગેહે. સો ‘‘એવં, ભદ્દે, ભવિસ્સતી’’તિ તસ્સા પટિવચનસ્સ દિન્નત્તા નટેહિ સદ્ધિં વિચરિ. ખીણાસવત્થેરસ્સ દિન્નપિણ્ડપાતં નિસ્સાય અરહત્તં પાપુણિ. સાપિ નટધીતા ‘‘યા મે સામિકસ્સ ગતિ, મય્હમ્પિ સા એવ ગતી’’તિ પબ્બજિત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠહીતિ.

ઉગ્ગસેનવત્થુ છટ્ઠં.

૭. ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતવત્થુ

વિતક્કમથિતસ્સાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર દહરભિક્ખુ સલાકગ્ગે અત્તનો પત્તસલાકં ગહેત્વા સલાકયાગું આદાય આસનસાલં ગન્ત્વા પિવિ. તત્થ ઉદકં અલભિત્વા ઉદકત્થાય એકં ઘરં અગમાસિ. તત્થ તં એકા કુમારિકા દિસ્વાવ ઉપ્પન્નસિનેહા, ‘‘ભન્તે, પુન પાનીયેન અત્થે સતિ ઇધેવ આગચ્છેય્યાથા’’તિ આહ. સો તતો પટ્ઠાય યદા પાનીયં ન લભતિ, તદા તત્થેવ ગચ્છતિ. સાપિસ્સ પત્તં ગહેત્વા પાનીયં દેતિ. એવં ગચ્છન્તે કાલે યાગુમ્પિ દત્વા પુનેકદિવસં તત્થેવ નિસીદાપેત્વા ભત્તં અદાસિ. સન્તિકે ચસ્સ નિસીદિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ગેહે ન કિઞ્ચિ નત્થિ નામ, કેવલં મયં વિચરણકમનુસ્સમેવ ન લભામા’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસિ. સો કથિપાહેનેવ તસ્સા કથં સુત્વા ઉક્કણ્ઠિ. અથ નં એકદિવસં આગન્તુકા ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘કસ્મા ત્વં, આવુસો, કિસો ઉપ્પણ્ડુપણ્ડુકજાતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઉક્કણ્ઠિતોમ્હિ, આવુસો’’તિ વુત્તે આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકં નયિંસુ. તેપિ નં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા ત્વં માદિસસ્સ આરદ્ધવીરિયસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા ‘સોતાપન્નો’તિ વા ‘સકદાગામી’તિ વા અત્તાનં અવદાપેત્વા ‘ઉક્કણ્ઠિતો’તિ વદાપેસિ, ભારિયં તે કમ્મં કત’’ન્તિ વત્વા ‘‘કિં કારણા ઉક્કણ્ઠિતોસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, એકા મં ઇત્થી એવમાહા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખુ, અનચ્છરિયં એતં તસ્સા કિરિયં. સા હિ પુબ્બે સકલજમ્બુદીપે અગ્ગધનુગ્ગહપણ્ડિતં પહાય તંમુહુત્તદિટ્ઠકે એકસ્મિં સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા તં જીવિતક્ખયં પાપેસી’’તિ વત્વા તસ્સત્થસ્સ પકાસનત્થં ભિક્ખૂહિ યાચિતો –

અતીતે ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતકાલે તક્કસિલાયં દિસાપામોક્ખસ્સ આચરિયસ્સ સન્તિકે સિપ્પં ઉગ્ગહેત્વા તેન તુટ્ઠેન દિન્નં ધીતરં આદાય બારાણસિં ગચ્છન્તસ્સ એકસ્મિં અટવિમુખે એકૂનપઞ્ઞાસાય કણ્ડેહિ એકૂનપઞ્ઞાસચોરે મારેત્વા કણ્ડેસુ ખીણેસુ ચોરજેટ્ઠકં ગહેત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા, ‘‘ભદ્દે, અસિં આહરા’’તિ વુત્તે તાય તઙ્ખણં દિટ્ઠચોરે સિનેહં કત્વા ચોરસ્સ હત્થે અસિથરું ઠપેત્વા ચોરેન ધનુગ્ગહપણ્ડિતસ્સ મારિતભાવં આવિકત્વા ચોરેન ચ તં આદાય ગચ્છન્તેન ‘‘મમ્પિ એસા અઞ્ઞં દિસ્વા અત્તનો સામિકં વિય મારાપેસ્સતિ, કિં મે ઇમાયા’’તિ એકં નદિં દિસ્વા ઓરિમતીરે તં ઠપેત્વા તસ્સા ભણ્ડકં આદાય ‘‘ત્વં ઇધેવ હોહિ, યાવાહં ભણ્ડિકં ઉત્તારેમી’’તિ તત્થેવ તં પહાય ગમનભાવઞ્ચ આવિકત્વા –

‘‘સબ્બં ભણ્ડં સમાદાય, પારં તિણ્ણોસિ બ્રાહ્મણ;

પચ્ચાગચ્છ લહું ખિપ્પં, મમ્પિ તારેહિ દાનિતો.

‘‘અસન્થુતં મં ચિરસન્થુતેન,

નિમીનિ ભોતી અદ્ધુવં ધુવેન;

મયાપિ ભોતી નિમિનેય્ય અઞ્ઞં,

ઇતો અહં દૂરતરં ગમિસ્સં.

‘‘કાયં એળગલાગુમ્બે, કરોતિ અહુહાસિયં;

નયીધ નચ્ચં વા ગીતં વા, તાળં વા સુસમાહિતં;

અનમ્હિકાલે સુસોણિ, કિં નુ જગ્ઘસિ સોભને.

‘‘સિઙ્ગાલ બાલ દુમ્મેધ, અપ્પપઞ્ઞોસિ જમ્બુક;

જીનો મચ્છઞ્ચ પેસિઞ્ચ, કપણો વિય ઝાયસિ.

‘‘સુદસ્સં વજ્જમઞ્ઞેસં, અત્તનો પન દુદ્દસં;

જીના પતિઞ્ચ જારઞ્ચ, મઞ્ઞે ત્વઞ્ઞેવ ઝાયસિ.

‘‘એવમેતં મિગરાજ, યથા ભાસસિ જમ્બુક;

સા નૂનાહં ઇતો ગન્ત્વા, ભત્તુ હેસ્સં વસાનુગા.

‘‘યો હરે મત્તિકં થાલં, કંસથાલમ્પિ સો હરે;

કતઞ્ચેવ તયા પાપં, પુનપેવં કરિસ્સસી’’તિ. (જા. ૧.૫.૧૨૮-૧૩૪) –

ઇમં પઞ્ચકનિપાતે ચૂળધનુગ્ગહજાતકં વિત્થારેત્વા ‘‘તદા ચૂળધનુગ્ગહપણ્ડિતો ત્વં અહોસિ, સા ઇત્થી એતરહિ અયં કુમારિકા, સિઙ્ગાલરૂપેન આગન્ત્વા તસ્સા નિગ્ગહકારકો સક્કો દેવરાજા અહમેવા’’તિ વત્વા ‘‘એવં સા ઇત્થી તંમુહુત્તદિટ્ઠકે એકસ્મિં સિનેહેન સકલજમ્બુદીપે અગ્ગપણ્ડિતં જીવિતા વોરોપેસિ, તં ઇત્થિં આરબ્ભ ઉપ્પન્નં તવ તણ્હં છિન્દિત્વા વિહરાહિ ભિક્ખૂ’’તિ તં ઓવદિત્વા ઉત્તરિમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૩૪૯. ‘‘વિતક્કમથિતસ્સ જન્તુનો,

તિબ્બરાગસ્સ સુભાનુપસ્સિનો;

ભિય્યો તણ્હા પવડ્ઢતિ,

એસ ખો દળ્હં કરોતિ બન્ધનં.

૩૫૦. ‘‘વિતક્કૂપસમે ચ યો રતો,

અસુભં ભાવયતે સદા સતો;

એસ ખો બ્યન્તિ કાહિતિ,

એસ છેચ્છતિ મારબન્ધન’’ન્તિ.

તત્થ વિતક્કમથિતસ્સાતિ કામવિતક્કાદીહિ વિતક્કેહિ નિમ્મથિતસ્સ. તિબ્બરાગસ્સાતિ બહલરાગસ્સ. સુભાનુપસ્સિનોતિ ઇટ્ઠારમ્મણે સુભનિમિત્તગાહાદિવસેન વિસ્સટ્ઠમાનસતાય સુભન્તિ અનુપસ્સન્તસ્સ. તણ્હાતિ એવરૂપસ્સ ઝાનાદીસુ એકમ્પિ ન વડ્ઢતિ, અથ ખો છદ્વારિકા તણ્હાયેવ ભિય્યો વડ્ઢતિ. એસ ખોતિ એસો પુગ્ગલો તણ્હાબન્ધનં દળ્હં સુથિરં કરોતિ. વિતક્કૂપસમેતિ મિચ્છાવિતક્કાદીનં વૂપસમસઙ્ખાતે દસસુ અસુભેસુ પઠમજ્ઝાને. સદા સતોતિ યો એત્થ અભિરતો હુત્વા નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસતિતાય સતો તં અસુભઝાનં ભાવેતિ. બ્યન્તિ કાહિતીતિ એસ ભિક્ખુ તીસુ ભવેસુ ઉપ્પજ્જનકં તણ્હં વિગતન્તં કરિસ્સતિ. મારબન્ધનન્તિ એસો તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતં મારબન્ધનમ્પિ છિન્દિસ્સતીતિ અત્થો.