૨. સૂકરપોતિકાવત્થુ

યથાપિ મૂલેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ગૂથસૂકરપોતિકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિં કિર સમયે સત્થા રાજગહં પિણ્ડાય પવિસન્તો એકં સૂકરપોતિકં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ. તસ્સ સિતં કરોન્તસ્સ મુખવિવરનિગ્ગતં દન્તોભાસમણ્ડલં દિસ્વા આનન્દત્થેરો ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, હેતુ સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ સિતકારણં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘પસ્સસેતં, આનન્દ, સૂકરપોતિક’’ન્તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. એસા કકુસન્ધસ્સ ભગવતો સાસને એકાય આસનસાલાય સામન્તા કુક્કુટી અહોસિ. સા એકસ્સ યોગાવચરસ્સ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં સજ્ઝાયન્તસ્સ ધમ્મઘોસં સુત્વા તતો ચુતા રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા ઉબ્બરી નામ રાજધીતા અહોસિ. સા અપરભાગે સરીરવલઞ્જટ્ઠાનં પવિટ્ઠા પુળવકરાસિં દિસ્વા તત્થ પુળવકસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વા પઠમં ઝાનં પટિલભિ. સા તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ. તતો ચવિત્વા પુન ગતિવસેન આલુલમાના ઇદાનિ સૂકરયોનિયં નિબ્બત્તિ, ઇદં કારણં દિસ્વા મયા સિતં પાતુકતન્તિ. તં સુત્વા આનન્દત્થેરપ્પમુખા ભિક્ખૂ મહન્તં સંવેગં પટિલભિંસુ. સત્થા તેસં સંવેગં ઉપ્પાદેત્વા ભવતણ્હાય આદીનવં પકાસેન્તો અન્તરવીથિયં ઠિતકોવ ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૩૮. ‘‘યથાપિ મૂલે અનુપદ્દવે દળ્હે,

છિન્નોપિ રુક્ખો પુનરેવ રૂહતિ;

એવમ્પિ તણ્હાનુસયે અનૂહતે,

નિબ્બત્તતી દુક્ખમિદં પુનપ્પુનં.

૩૩૯. ‘‘યસ્સ છત્તિંસતિ સોતા, મનાપસવના ભુસા;

મહાવહન્તિ દુદ્દિટ્ઠિં, સઙ્કપ્પા રાગનિસ્સિતા.

૩૪૦. ‘‘સવન્તિ સબ્બધિ સોતા, લતા ઉપ્પજ્જ તિટ્ઠતિ;

તઞ્ચ દિસ્વા લતં જાતં, મૂલં પઞ્ઞાય છિન્દથ.

૩૪૧. ‘‘સરિતાનિ સિનેહિતાનિ ચ,

સોમનસ્સાનિ હોન્તિ જન્તુનો;

તે સાતસિતા સુખેસિનો,

તે વે જાતિજરૂપગા નરા.

૩૪૨. ‘‘તસિણાય પુરક્ખતા પજા,

પરિસપ્પન્તિ સસોવ બન્ધિતો;

સંયોજનસઙ્ગસત્તકા,

દુક્ખમુપેન્તિ પુનપ્પુનં ચિરાય.

૩૪૩. ‘‘તસિણાય પુરક્ખતા પજા,

પરિસપ્પન્તિ સસોવ બન્ધિતો;

તસ્મા તસિણં વિનોદયે,

આકઙ્ખન્ત વિરાગમત્તનો’’તિ.

તત્થ મૂલેતિ યસ્સ રુક્ખસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ ચતુધા હેટ્ઠા ચ ઉજુકમેવ ગતે પઞ્ચવિધમૂલે છેદનફાલનપાચનવિજ્ઝનાદીનં કેનચિ ઉપદ્દવેન અનુપદ્દવે થિરપત્તતાય દળ્હે સો રુક્ખો ઉપરિચ્છિન્નોપિ સાખાનં વસેન પુનદેવ રૂહતિ, એવમેવ છદ્વારિકાય તણ્હાય અનુસયે અરહત્તમગ્ગઞાણેન અનુહતે અસમુચ્છિન્ને તસ્મિં તસ્મિં ભવે જાતિઆદિભેદં ઇદં દુક્ખં પુનપ્પુનં નિબ્બત્તતિયેવાતિ અત્થો.

યસ્સાતિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ ‘‘ઇતિ અજ્ઝત્તિકસ્સૂપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાનિ બાહિરસ્સૂપાદાય અટ્ઠારસ તણ્હાવિચરિતાની’’તિ ઇમેસં તણ્હાવિચરિતાનં વસેન છત્તિંસતિયા સોતેહિ સમન્નાગતા મનાપેસુ રૂપાદીસુ આસવતિ પવત્તતીતિ મનાપસવના તણ્હા ભુસા બલવતી હોતિ, તં પુગ્ગલં વિપન્નઞાણતાય દુદ્દિટ્ઠિં પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો મહન્તભાવેન મહા હુત્વા ઝાનં વા વિપસ્સનં વા અનિસ્સાય રાગનિસ્સિતા સઙ્કપ્પા વહન્તીતિ અત્થો.

સવન્તિ સબ્બધિ સોતાતિ ઇમે તણ્હાસોતા ચક્ખુદ્વારાદીનં વસેન સબ્બેસુ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ સવનતો, સબ્બાપિ રૂપતણ્હા…પે… ધમ્મતણ્હાતિ સબ્બભવેસુ વા સવનતો સબ્બધિ સવન્તિ નામ. લતાતિ પલિવેઠનટ્ઠેન સંસિબ્બનટ્ઠેન ચ લતા વિયાતિ લતા. ઉપ્પજ્જ તિટ્ઠતીતિ છહિ દ્વારેહિ ઉપ્પજ્જિત્વા રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ તિટ્ઠતિ. તઞ્ચ દિસ્વાતિ તં પન તણ્હાલતં ‘‘એત્થેસા તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ જાતટ્ઠાનવસેન દિસ્વા. પઞ્ઞાયાતિ સત્થેન વને જાતં લતં વિય મગ્ગપઞ્ઞાય મૂલે છિન્દથાતિ અત્થો.

સરિતાનીતિ અનુસટાનિ પયાતાનિ. સિનેહિતાનીતિ ચીવરાદીસુ પવત્તસિનેહવસેન સિનેહિતાનિ ચ, તણ્હાસિનેહમક્ખિતાનીતિ અત્થો. સોમનસ્સાનીતિ તણ્હાવસિકસ્સ જન્તુનો એવરૂપાનિ સોમનસ્સાનિ ભવન્તિ. તે સાતસિતાતિ તે તણ્હાવસિકા પુગ્ગલા સાતનિસ્સિતા સુખનિસ્સિતા ચ હુત્વા સુખેસિનો સુખપરિયેસિનો ભવન્તિ. તે વેતિ યે એવરૂપા નરા, તે જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ ઉપગચ્છન્તિયેવાતિ જાતિજરૂપગા નામ હોન્તિ. પજાતિ ઇમે સત્તા તાસકરણેન તસિણાતિ સઙ્ખ્યં ગતાય તણ્હાય પુરક્ખતા પરિવારિતા હુત્વા.

બન્ધિતોતિ લુદ્દેન અરઞ્ઞે બદ્ધો સસો વિય પરિસપ્પન્તિ ભાયન્તિ. સંયોજનસઙ્ગસત્તકાતિ દસવિધેન સંયોજનસઙ્ગેન ચેવ સત્તવિધેન રાગસઙ્ગાદિના ચ સત્તા બદ્ધા તસ્મિં વા લગ્ગા હુત્વા. ચિરાયાતિ ચિરં દીઘમદ્ધાનં પુનપ્પુનં જાતિઆદિકં દુક્ખં ઉપગચ્છન્તીતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા તસિણાય પુરક્ખતા પલિવેઠિતા સત્તા, તસ્મા અત્તનો વિરાગં રાગાદિવિગમં નિબ્બાનં પત્થેન્તો આકઙ્કમાનો ભિક્ખુ અરહત્તમગ્ગેનેતં તસિણં વિનોદયે પનુદિત્વા નીહરિત્વા છડ્ડેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ.

સાપિ ખો સૂકરપોતિકા તતો ચવિત્વા સુવણ્ણભૂમિયં રાજકુલે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા બારાણસિયં, તતો ચુતા સુપ્પારકપટ્ટને અસ્સવાણિજગેહે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા કાવીરપટ્ટને નાવિકસ્સ ગેહે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા અનુરાધપુરે ઇસ્સરકુલગેહે નિબ્બત્તિ, તતો ચુતા તસ્સેવ દક્ખિણદિસાય ભોક્કન્તગામે સુમનસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ ધીતા નામેન સુમના એવ હુત્વા નિબ્બત્તિ. અથસ્સા પિતા તસ્મિં ગામે છડ્ડિતે દીઘવાપિરટ્ઠં ગન્ત્વા મહામુનિગામે નામ વસિ. તત્થ નં દુટ્ઠગામણિરઞ્ઞો અમચ્ચો લકુણ્ડકઅતિમ્બરો નામ કેનચિદેવ કરણીયેન ગતો દિસ્વા મહન્તં મઙ્ગલં કત્વા આદાય મહાપુણ્ણગામં ગતો. અથ નં કોટિપબ્બતમહાવિહારવાસી મહાઅનુરુદ્ધત્થેરો નામ તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા તસ્સા ગેહદ્વારે ઠિતો દિસ્વા ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં કથેસિ, ‘‘આવુસો, સૂકરપોતિકા નામ લકુણ્ડકઅતિમ્બરમહામત્તસ્સ ભરિયભાવં પત્તા, અહો અચ્છરિય’’ન્તિ. સા તં કથં સુત્વા અતીતભવે ઉગ્ઘાટેત્વા જાતિસ્સરઞાણં પટિલભિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ ઉપ્પન્નસંવેગા સામિકં યાચિત્વા મહન્તેન ઇસ્સરિયેન પઞ્ચબલકત્થેરીનં સન્તિકે પબ્બજિત્વા તિસ્સમહાવિહારે મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તકથં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. પચ્છા દમિળમદ્દને કતે ઞાતીનં વસનટ્ઠાનં ભોક્કન્તગામમેવ ગન્ત્વા તત્થ વસન્તી કલ્લમહાવિહારે આસીવિસોપમસુત્તન્તં સુત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

સા પરિનિબ્બાનદિવસે ભિક્ખુભિક્ખુનીહિ પુચ્છિતા ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ સબ્બં ઇમં પવત્તિં નિરન્તરં કથેત્વા સન્નિપતિતસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે મણ્ડલારામવાસિના ધમ્મપદભાણકમહાતિસ્સત્થેરેન સદ્ધિં સંસન્દિત્વા ‘‘અહં પુબ્બે મનુસ્સયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતા કુક્કુટી હુત્વા તત્થ સેનસ્સ સન્તિકા સીસચ્છેદં પત્વા રાજગહે નિબ્બત્તા, પરિબ્બાજિકાસુ પબ્બજિત્વા પઠમજ્ઝાનભૂમિયં નિબ્બત્તિત્વા તતો ચુતા સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તા નચિરસ્સેવ ચવિત્વા સૂકરયોનિં ગન્ત્વા તતો ચુતા સુવણ્ણભૂમિં, તતો ચુતા બારાણસિં, તતો ચુતા સુપ્પારકપટ્ટનં, તતો ચુતા કાવીરપટ્ટનં, તતો ચુતા અનુરાધપુરં, તતો ચુતા ભોક્કન્તગામ’’ન્તિ એવં સમવિસમે તેરસ અત્તભાવે પત્વા ‘‘ઇદાનિ ઉક્કણ્ઠિત્વા પબ્બજિત્વા અરહત્તં પત્તા, સબ્બેપિ અપ્પમાદેન સમ્પાદેથા’’તિ વત્વા ચતસ્સો પરિસા સંવેજેત્વા પરિનિબ્બાયીતિ.

સૂકરપોતિકાવત્થુ દુતિયં.