૧૧. અપુત્તકસેટ્ઠિવત્થુ

હનન્તિ ભોગાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અપુત્તકસેટ્ઠિં નામ આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિર કાલકિરિયં સુત્વા રાજા પસેનદિ કોસલો ‘‘અપુત્તકં સાપતેય્યં કસ્સ પાપુણાતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘રઞ્ઞો’’તિ સુત્વા સત્તહિ દિવસેહિ તસ્સ ગેહતો ધનં રાજકુલં અભિહરાપેત્વા સત્થુ સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘હન્દ કુતો નુ ત્વં, મહારાજ, આગચ્છસિ દિવાદિવસ્સા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇધ, ભન્તે, સાવત્થિયં સેટ્ઠિ, ગહપતિ, કાલકતો, તમહં અપુત્તકં સાપતેય્યં રાજન્તેપુરં અભિહરિત્વા આગચ્છામી’’તિ આહ. સબ્બં સુત્તે (સં. નિ. ૧.૧૩૦) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બં.

સો કિર સુવણ્ણપાતિયા નાનગ્ગરસભોજને ઉપનીતે ‘‘એવરૂપં નામ મનુસ્સા ભુઞ્જન્તિ, કિં તુમ્હે મયા સદ્ધિં ઇમસ્મિં ગેહે કેળિં કરોથા’’તિ ભોજને ઉપટ્ઠિતે લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરિત્વા પલાપેત્વા ‘‘ઇદં મનુસ્સાનં ભોજન’’ન્તિ કણાજકં ભુઞ્જતિ બિળઙ્ગદુતિયં. વત્થયાનછત્તેસુપિ મનાપેસુ ઉપટ્ઠાપિતેસુ તે મનુસ્સે લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પહરન્તો પલાપેત્વા સાણાનિ ધારેતિ, જજ્જરરથકેન યાતિ પણ્ણછત્તકેન ધારિયમાનેનાતિ એવં રઞ્ઞા આરોચિતે સત્થા તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેસિ.

ભૂતપુબ્બં સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ, ગહપતિ, તગરસિખિં નામ પચ્ચેકબુદ્ધં પિણ્ડપાતેન પટિપાદેસિ. ‘‘દેથ સમણસ્સ પિણ્ડ’’ન્તિ વત્વા સો ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. તસ્મિં કિર અસ્સદ્ધે બાલે એવં વત્વા પક્કન્તે તસ્સ ભરિયા સદ્ધા પસન્ના ‘‘ચિરસ્સં વત મે ઇમસ્સ મુખતો ‘દેહી’તિ વચનં સુતં, અજ્જ મમ મનોરથં પૂરેન્તી પિણ્ડપાતં દસ્સામી’’તિ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તં ગહેત્વા પણીતભોજનસ્સ પૂરેત્વા અદાસિ. સોપિ નિવત્તમાનો તં દિસ્વા ‘‘કિં, સમણ, કિઞ્ચિ તે લદ્ધ’’ન્તિ પત્તં ગહેત્વા પણીતપિણ્ડપાતં દિસ્વા વિપ્પટિસારી હુત્વા એવં ચિન્તેસિ – ‘‘વરમેતં પિણ્ડપાતં દાસા વા કમ્મકરા વા ભુઞ્જેય્યું. તે હિ ઇમં ભુઞ્જિત્વા મય્હં કમ્મં કરિસ્સન્તિ, અયં પન ગન્ત્વા ભુઞ્જિત્વા નિદ્દાયિસ્સતિ, નટ્ઠો મે સો પિણ્ડપાતો’’તિ. સો ભાતુ ચ પન એકપુત્તકં સાપતેય્યસ્સ કારણા જીવિતા વોરોપેસિ. સો કિરસ્સ અઙ્ગુલિં ગહેત્વા વિચરન્તો ‘‘ઇદં મય્હં પિતુસન્તકં યાનકં, અયં તસ્સ ગોણો’’તિઆદીનિ આહ. અથ નં સો સેટ્ઠિ ‘‘ઇદાનિ તાવેસ એવં વદેતિ, ઇમસ્સ પન વુડ્ઢિપ્પત્તકાલે ઇમસ્મિં ગેહે ભોગે કો રક્ખિસ્સતી’’તિ તં અરઞ્ઞં નેત્વા એકસ્મિં ગચ્છમૂલે ગીવાય ગહેત્વા મૂલકન્દં વિય ગીવં ફાલેત્વા મારેત્વા તત્થેવ છડ્ડેસિ. ઇદમસ્સ પુબ્બકમ્મં. તેન વુત્તં –

‘‘યં ખો સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ, ગહપતિ, તગરસિખિં પચ્ચેકબુદ્ધં પિણ્ડપાતેન પટિપાદેસિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન સત્તક્ખત્તું સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપજ્જિ, તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન ઇમિસ્સાયેવ સાવત્થિયા સત્તક્ખત્તું સેટ્ઠિત્તં કારેસિ. યં ખો સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ, ગહપતિ, દત્વા પચ્છા વિપ્પટિસારી અહોસિ ‘વરમેતં પિણ્ડપાતં દાસા વા કમ્મકરા વા ભુઞ્જેય્યુ’ન્તિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન નાસ્સુળારાય ભત્તભોગાય ચિત્તં નમતિ, નાસ્સુળારાય વત્થભોગાય, નાસ્સુળારાય યાનભોગાય, નાસ્સુળારાનં પઞ્ચન્નં કામગુણાનં ભોગાય ચિત્તં નમતિ. યં ખો સો, મહારાજ, સેટ્ઠિ, ગહપતિ, ભાતુ ચ પન એકપુત્તં સાપતેય્યસ્સ કારણા જીવિતા વોરોપેસિ, તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકેન બહૂનિ વસ્સસતાનિ બહૂનિ વસ્સસહસ્સાનિ બહૂનિ વસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્થ, તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેન ઇદં સત્તમં અપુત્તકં સાપતેય્યં રાજકોસં પવેસેતિ. તસ્સ ખો પન, મહારાજ, સેટ્ઠિસ્સ ગહપતિસ્સ પુરાણઞ્ચ પુઞ્ઞં પરિક્ખીણં, નવઞ્ચ પુઞ્ઞં અનુપચિતં. અજ્જ પન, મહારાજ, સેટ્ઠિ, ગહપતિ, મહારોરુવે નિરયે પચ્ચતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૩૧).

રાજા સત્થુ વચનં સુત્વા ‘‘અહો, ભન્તે, ભારિયં કમ્મં, એત્તકે નામ ભોગે વિજ્જમાને નેવ અત્તના પરિભુઞ્જિ, ન તુમ્હાદિસે બુદ્ધે ધુરવિહારે વિહરન્તે પુઞ્ઞકમ્મં અકાસી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘એવમેતં, મહારાજ, દુમ્મેધપુગ્ગલા નામ ભોગે લભિત્વા નિબ્બાનં ન ગવેસન્તિ, ભોગે નિસ્સાય ઉપ્પન્નતણ્હા પનેતે દીઘરત્તં હનતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૫૫. ‘‘હનન્તિ ભોગા દુમ્મેધં, નો ચ પારગવેસિનો;

ભોગતણ્હાય દુમ્મેધો, હન્તિ અઞ્ઞેવ અત્તન’’ન્તિ.

તત્થ નો ચ પારગવેસિનોતિ યે પન નિબ્બાનપારગવેસિનો પુગ્ગલા, ન તે ભોગા હનન્તિ. અઞ્ઞેવ અત્તનન્તિ ભોગે નિસ્સાય ઉપ્પન્નાય તણ્હાય દુપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો પરે વિય અત્તાનમેવ હનતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અપુત્તકસેટ્ઠિવત્થુ એકાદસમં.