૮. મારવત્થુ

અત્થમ્હીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા હિમવન્તપદેસે અરઞ્ઞકુટિકાયં વિહરન્તો મારં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્મિં કિર કાલે રાજાનો મનુસ્સે પીળેત્વા રજ્જં કારેન્તિ. અથ ભગવા અધમ્મિકરાજૂનં રજ્જે દણ્ડકરણપીળિતે મનુસ્સે દિસ્વા કારુઞ્ઞેન એવં ચિન્તેસિ – ‘‘સક્કા નુ ખો રજ્જં કારેતું અહનં અઘાતયં, અજિનં અજાપયં, અસોચં અસોચાપયં ધમ્મેના’’તિ, મારો પાપિમા તં ભગવતો પરિવિતક્કં ઞત્વા ‘‘સમણો ગોતમો ‘સક્કા નુ ખો રજ્જં કારેતુ’ન્તિ ચિન્તેસિ, ઇદાનિ રજ્જં કારેતુકામો ભવિસ્સતિ, રજ્જઞ્ચ નામેતં પમાદટ્ઠાનં, તં કારેન્તે સક્કા ઓકાસં લભિતું, ગચ્છામિ ઉસ્સાહમસ્સ જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘કારેતુ, ભન્તે, ભગવા રજ્જં, કારેતુ સુગતો રજ્જં અહનં અઘાતયં, અજિનં અજાપયં, અસોચં અસોચાપયં ધમ્મેના’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં પન મે ત્વં, પાપિમ, પસ્સસિ, યં મં ત્વં એવં વદેસી’’તિ વત્વા ‘‘ભગવતા ખો, ભન્તે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા સુભાવિતા. આકઙ્ખમાનો હિ ભગવા હિમવન્તં પબ્બતરાજં ‘સુવણ્ણ’ન્તિ અધિમુચ્ચેય્ય, તઞ્ચ સુવણ્ણમેવ અસ્સ, અહમ્પિ ખો ધનેન ધનકરણીયં કરિસ્સામિ, તુમ્હે ધમ્મેન રજ્જં કારેસ્સથા’’તિ તેન વુત્તે –

‘‘પબ્બતસ્સ સુવણ્ણસ્સ, જાતરૂપસ્સ કેવલો;

દ્વિત્તાવ નાલમેકસ્સ, ઇતિ વિદ્વા સમઞ્ચરે.

‘‘યો દુક્ખમદક્ખિ યતોનિદાનં,

કામેસુ સો જન્તુ કથં નમેય્ય;

ઉપધિં વિદિત્વા સઙ્ગોતિ લોકે,

તસ્સેવ જન્તુ વિનયાય સિક્ખે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૬) –

ઇમાહિ ગાથાહિ સંવેજેત્વા ‘‘અઞ્ઞો એવ ખો, પાપિમ, તવ ઓવાદો, અઞ્ઞો મમ, તયા સદ્ધિં ધમ્મસંસન્દના નામ નત્થિ, અહઞ્હિ એવં ઓવદામી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૩૧. ‘‘અત્થમ્હિ જાતમ્હિ સુખા સહાયા,

તુટ્ઠી સુખા યા ઇતરીતરેન;

પુઞ્ઞં સુખં જીવિતસઙ્ખયમ્હિ,

સબ્બસ્સ દુક્ખસ્સ સુખં પહાનં.

૩૩૨. ‘‘સુખા મત્તેય્યતા લોકે,

અથો પેત્તેય્યતા સુખા;

સુખા સામઞ્ઞતા લોકે,

અથો બ્રહ્મઞ્ઞતા સુખા.

૩૩૩. ‘‘સુખં યાવ જરાસીલં, સુખા સદ્ધા પતિટ્ઠિતા;

સુખો પઞ્ઞાય પટિલાભો, પાપાનં અકરણં સુખ’’ન્તિ.

તત્થ અત્થમ્હીતિ પબ્બજિતસ્સાપિ હિ ચીવરકરણાદિકે વા અધિકરણવૂપસમાદિકે વા ગિહિનોપિ કસિકમ્માદિકે વા બલવપક્ખસન્નિસ્સિતેહિ અભિભવનાદિકે વા કિચ્ચે ઉપ્પન્ને યે તં કિચ્ચં નિપ્ફાદેતું વા વૂપસમેતું વા સક્કોન્તિ, એવરૂપા સુખા સહાયાતિ અત્થો. તુટ્ઠી સુખાતિ યસ્મા પન ગિહિનોપિ સકેન અસન્તુટ્ઠા સન્ધિચ્છેદાદીનિ આરભન્તિ, પબ્બજિતાપિ નાનપ્પકારં અનેસનં. ઇતિ તે સુખં ન વિન્દન્તિયેવ. તસ્મા યા ઇતરીતરેન પરિત્તેન વા વિપુલેન વા અત્તનો સન્તકેન સન્તુટ્ઠિ, અયમેવ સુખાતિ અત્થો. પુઞ્ઞન્તિ મરણકાલે પન યથાજ્ઝાસયેન પત્થરિત્વા કતપુઞ્ઞકમ્મમેવ સુખં. સબ્બસ્સાતિ સકલસ્સપિ પન વટ્ટદુક્ખસ્સ પહાનસઙ્ખાતં અરહત્તમેવ ઇમસ્મિં લોકે સુખં નામ.

મત્તેય્યતાતિ માતરિ સમ્મા પટિપત્તિ. પેત્તેય્યતાતિ પિતરિ સમ્મા પટિપત્તિ. ઉભયેનપિ માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાનમેવ કથિતં. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં અનુપટ્ઠહનભાવં ઞત્વા અત્તનો સન્તકં ભૂમિયં વા નિદહન્તિ, પરેસં વા વિસ્સજ્જેન્તિ, ‘‘માતાપિતરો ન ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ નેસં નિન્દાપિ વડ્ઢતિ, કાયસ્સ ભેદા ગૂથનિરયેપિ નિબ્બત્તન્તિ. યે પન માતાપિતરો સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ, તે તેસં સન્તકં ધનમ્પિ પાપુણન્તિ, પસંસમ્પિ લભન્તિ, કાયસ્સ ભેદા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તિ. તસ્મા ઉભયમ્પેતં સુખન્તિ વુત્તં. સામઞ્ઞતાતિ પબ્બજિતેસુ સમ્મા પટિપત્તિ. બ્રહ્મઞ્ઞતાતિ બાહિતપાપેસુ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેસુ સમ્મા પટિપત્તિયેવ. ઉભયેનપિ તેસં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પટિજગ્ગનભાવો કથિતો, ઇદમ્પિ લોકે સુખં નામ કથિકં.

સીલન્તિ મણિકુણ્ડલરત્તવત્થાદયો હિ અલઙ્કારા તસ્મિં તસ્મિં વયે ઠિતાનંયેવ સોભન્તિ. ન દહરાનં અલઙ્કારો મહલ્લકકાલે, મહલ્લકાનં વા અલઙ્કારો દહરકાલે સોભતિ, ‘‘ઉમ્મત્તકો એસ મઞ્ઞે’’તિ ગરહુપ્પાદનેન પન દોસમેવ જનેતિ. પઞ્ચસીલદસસીલાદિભેદં પન સીલં દહરસ્સાપિ મહલ્લકસ્સાપિ સબ્બવયેસુ સોભતિયેવ, ‘‘અહો વતાયં સીલવા’’તિ પસંસુપ્પાદનેન સોમનસ્સમેવ આવહતિ. તેન વુત્તં – સુખં યાવ જરા સીલન્તિ. સદ્ધા પતિટ્ઠિતાતિ લોકિયલોકુત્તરતો દુવિધાપિ સદ્ધા નિચ્ચલા હુત્વા પતિટ્ઠિતા. સુખો પઞ્ઞાય પટિલાભોતિ લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાય પટિલાભો સુખો. પાપાનં અકરણન્તિ સેતુઘાતવસેન પન પાપાનં અકરણં ઇમસ્મિં લોકે સુખન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

મારવત્થુ અટ્ઠમં.

નાગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તેવીસતિમો વગ્ગો.