૨૩. નાગવગ્ગો

૧. અત્તદન્તવત્થુ

અહં નાગો વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કોસમ્બિયં વિહરન્તો અત્તાનં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ અપ્પમાદવગ્ગસ્સ આદિગાથાવણ્ણનાય વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હેતં તત્થ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સામાવતિવત્થુ) –

માગણ્ડિયા તાસં કિઞ્ચિ કાતું અસક્કુણિત્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સેવ કત્તબ્બં કરિસ્સામી’’તિ નાગરાનં લઞ્જં દત્વા ‘‘સમણં ગોતમં અન્તોનગરં પવિસિત્વા ચરન્તં દાસકમ્મકરપોરિસેહિ સદ્ધિં અક્કોસેત્વા પરિભાસેત્વા પલાપેથા’’તિ આણાપેસિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકા તીસુ રતનેસુ અપ્પસન્ના અન્તોનગરં પવિટ્ઠં સત્થારં અનુબન્ધિત્વા ‘‘ચોરોસિ બાલોસિ મૂળ્હોસિ થેનોસિ ઓટ્ઠોસિ ગોણોસિ ગદ્રભોસિ નેરયિકોસિ તિરચ્છાનગતોસિ, નત્થિ તુય્હં સુગતિ, દુગ્ગતિયેવ તુય્હં પાટિકઙ્ખા’’તિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ. તં સુત્વા આયસ્મા આનન્દો સત્થારં એતદવોચ – ‘‘ભન્તે, ઇમે નાગરા અમ્હે અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ, ઇતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છામા’’તિ. ‘‘કુહિં, આનન્દા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તત્થ મનુસ્સેસુ અક્કોસન્તેસુ પરિભાસન્તેસુ પુન કત્થ ગમિસ્સામાનન્દા’’તિ. ‘‘તતોપિ અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તત્થ મનુસ્સેસુ અક્કોસન્તેસુ પરિભાસન્તેસુ કુહિં ગમિસ્સામાનન્દા’’તિ. ‘‘તતોપિ અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘આનન્દ, ન એવં કાતું વટ્ટતિ, યત્થ અધિકરણં ઉપ્પન્નં, તત્થેવ તસ્મિં વૂપસન્તે અઞ્ઞત્થ ગન્તું વટ્ટતિ, કે પન તે, આનન્દ, અક્કોસન્તી’’તિ. ‘‘ભન્તે, દાસકમ્મકરે ઉપાદાય સબ્બે અક્કોસન્તી’’તિ. ‘‘અહં, આનન્દ, સઙ્ગામં ઓતિણ્ણહત્થિસદિસો. સઙ્ગામં ઓતિણ્ણહત્થિનો હિ ચતૂહિ દિસાહિ આગતે સરે સહિતું ભારો, તથેવ બહૂહિ દુસ્સીલેહિ કથિતકથાનં સહનં નામ મય્હં ભારો’’તિ વત્વા અત્તાનં આરબ્ભ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૨૦. ‘‘અહં નાગોવ સઙ્ગામે, ચાપતો પતિતં સરં;

અતિવાક્યં તિતિક્ખિસ્સં, દુસ્સીલો હિ બહુજ્જનો.

૩૨૧. ‘‘દન્તં નયન્તિ સમિતિં, દન્તં રાજાભિરૂહતિ;

દન્તો સેટ્ઠો મનુસ્સેસુ, યોતિવાક્યં તિતિક્ખતિ.

૩૨૨. ‘‘વરમસ્સતરા દન્તા, આજાનીયા ચ સિન્ધવા;

કુઞ્જરા ચ મહાનાગા, અત્તદન્તો તતો વર’’ન્તિ.

તત્થ નાગોવાતિ હત્થી વિય. ચાપતો પતિતન્તિ ધનુતો મુત્તં. અતિવાક્યન્તિ અટ્ઠઅનરિયવોહારવસેન પવત્તં વીતિક્કમવચનં. તિતિક્ખિસ્સન્તિ યથા સઙ્ગામાવચરો સુદન્તો મહાનાગો ખમો સત્તિપહારાદીનિ ચાપતો મુચ્ચિત્વા અત્તનિ પતિતે સરે અવિહઞ્ઞમાનો તિતિક્ખતિ, એવમેવ એવરૂપં અતિવાક્યં તિતિક્ખિસ્સં, સહિસ્સામીતિ અત્થો. દુસ્સીલો હીતિ અયઞ્હિ લોકિયમહાજનો બહુદુસ્સીલો અત્તનો અત્તનો રુચિવસેન વાચં નિચ્છારેત્વા ઘટ્ટેન્તો ચરતિ, તત્થ અધિવાસનં અજ્ઝુપેક્ખનમેવ મમ ભારો. સમિતિન્તિ ઉય્યાનકીળમણ્ડલાદીસુ મહાજનમજ્ઝં ગચ્છન્તા દન્તમેવ ગોણજાતિં વા અસ્સજાતિં વા યાને યોજેત્વા નયન્તિ. રાજાતિ તથારૂપેહેવ વાહનેહિ ગચ્છન્તો રાજાપિ દન્તમેવ અભિરૂહતિ. મનુસ્સેસૂતિ મનુસ્સેસુપિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ દન્તો નિબ્બિસેવનોવ સેટ્ઠો. યોતિવાક્યન્તિ યો એવરૂપં અતિક્કમવચનં પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનમ્પિ તિતિક્ખતિ ન પટિપ્ફરતિ ન વિહઞ્ઞતિ, એવરૂપો દન્તો સેટ્ઠોતિ અત્થો.

અસ્સતરાતિ વળવાય ગદ્રભેન જાતા. આજાનીયાતિ યં અસ્સદમસારથિ કારણં કારેતિ, તસ્સ ખિપ્પં જાનનસમત્થા. સિન્ધવાતિ સિન્ધવરટ્ઠે જાતા અસ્સા. મહાનાગાતિ કુઞ્જરસઙ્ખાતા મહાહત્થિનો. અત્તદન્તોતિ એતે અસ્સતરા ચ સિન્ધવા ચ કુઞ્જરા ચ દન્તાવ વરં, ન અદન્તા. યો પન ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ અત્તનો દન્તતાય અત્તદન્તો નિબ્બિસેવનો, અયં તતોપિ વરં, સબ્બેહિપિ એતેહિ ઉત્તરિતરોતિ અત્થો.

દેસનાવસાને લઞ્જં ગહેત્વા વીથિસિઙ્ઘાટકાદીસુ ઠત્વા અક્કોસન્તો પરિભાસન્તો સબ્બોપિ સો મહાજનો સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણીતિ.

અત્તદન્તવત્થુ પઠમં.

૨. હત્થાચરિયપુબ્બકભિક્ખુવત્થુ

ન હિ એતેહીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં હત્થાચરિયપુબ્બકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર એકદિવસં અચિરવતીનદીતીરે હત્થિદમકં ‘‘એકં હત્થિં દમેસ્સામી’’તિ અત્તના ઇચ્છિતં કારણં સિક્ખાપેતું અસક્કોન્તં દિસ્વા સમીપે ઠિતે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા આહ – ‘‘આવુસો, સચે અયં હત્થાચરિયો ઇમં હત્થિં અસુકટ્ઠાને નામ વિજ્ઝેય્ય, ખિપ્પમેવ ઇમં કારણં સિક્ખાપેય્યા’’તિ. સો તસ્સ કથં સુત્વા તથા કત્વા તં હત્થિં સુદન્તં દમેસિ. તે ભિક્ખૂ તં પવત્તિં સત્થુ આરોચેસું. સત્થા તં ભિક્ખું પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તયા એવં વુત્ત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે વિગરહિત્વા ‘‘કિં તે, મોઘપુરિસ, હત્થિયાનેન વા અઞ્ઞેન વા દન્તેન. ન હિ એતેહિ યાનેહિ અગતપુબ્બં ઠાનં ગન્તું સમત્થા નામ અત્થિ, અત્તના પન સુદન્તેન સક્કા અગતપુબ્બં ઠાનં ગન્તું, તસ્મા અત્તાનમેવ દમેહિ, કિં તે એતેસં દમનેના’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૨૩. ‘‘ન હિ એતેહિ યાનેહિ, ગચ્છેય્ય અગતં દિસં;

યથાત્તના સુદન્તેન, દન્તો દન્તેન ગચ્છતી’’તિ.

તસ્સત્થો – યાનિ તાનિ હત્થિયાનાદીનિ યાનાનિ, ન હિ એતેહિ યાનેહિ કોચિ પુગ્ગલો સુપિનન્તેનપિ અગતપુબ્બત્તા ‘‘અગત’’ન્તિ સઙ્ખાતં નિબ્બાનદિસં તથા ગચ્છેય્ય, યથા પુબ્બભાગે ઇન્દ્રિયદમેન અપરભાગે અરિયમગ્ગભાવનાય સુદન્તેન દન્તો નિબ્બિસેવનો સપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો તં અગતપુબ્બં દિસં ગચ્છતિ, દન્તભૂમિં પાપુણાતિ. તસ્મા અત્તદમનમેવ તતો વરન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

હત્થાચરિયપુબ્બકભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.

૩. પરિજિણ્ણબ્રાહ્મણપુત્તવત્થુ

ધનપાલોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો અઞ્ઞતરસ્સ પરિજિણ્ણબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તે આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો બ્રાહ્મણો અટ્ઠસતસહસ્સવિભવો વયપ્પત્તાનં ચતુન્નં પુત્તાનં આવાહં કત્વા ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ અદાસિ. અથસ્સ બ્રાહ્મણિયા કાલકતાય પુત્તા સમ્મન્તયિંસુ – ‘‘સચે અયં અઞ્ઞં બ્રાહ્મણિં આનેસ્સતિ, તસ્સા કુચ્છિયં નિબ્બત્તાનં વસેન કુલસન્તકં ભિજ્જિસ્સતિ, હન્દ નં મયં સઙ્ગણ્હિસ્સામા’’તિ તે તં પણીતેહિ ઘાસચ્છાદનાદીહિ ઉપટ્ઠહન્તા હત્થપાદસમ્બાહનાદીનિ કરોન્તા ઉપટ્ઠહિત્વા એકદિવસમસ્સ દિવા નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ હત્થપાદે સમ્બાહન્તા પાટિયેક્કં ઘરાવાસે આદીનવં વત્વા ‘‘મયં તુમ્હે ઇમિના નીહારેન યાવજીવં ઉપટ્ઠહિસ્સામ, સેસધનમ્પિ નો દેથા’’તિ યાચિંસુ. બ્રાહ્મણો પુન એકેકસ્સ સતસહસ્સં દત્વા અત્તનો નિવત્થપારુપનમત્તં ઠપેત્વા સબ્બં ઉપભોગપરિભોગં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા નિય્યાદેસિ. તં જેટ્ઠપુત્તો કતિપાહં ઉપટ્ઠહિ. અથ નં એકદિવસં ન્હત્વા આગચ્છન્તં દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા સુણ્હા એવમાહ – ‘‘કિં તયા જેટ્ઠપુત્તસ્સ સતં વા સહસ્સં વા અતિરેકં દિન્નં અત્થિ, નનુ સબ્બેસં દ્વે દ્વે સતસહસ્સાનિ દિન્નાનિ, કિં સેસપુત્તાનં ઘરસ્સ મગ્ગં ન જાનાસી’’તિ. સોપિ ‘‘નસ્સ વસલી’’તિ કુજ્ઝિત્વા અઞ્ઞસ્સ ઘરં અગમાસિ. તતોપિ કતિપાહચ્ચયેન ઇમિનાવ ઉપાયેન પલાપિતો અઞ્ઞસ્સાતિ એવં એકઘરમ્પિ પવેસનં અલભમાનો પણ્ડરઙ્ગપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ભિક્ખાય ચરન્તો કાલાનમચ્ચયેન જરાજિણ્ણો દુબ્ભોજનદુક્ખસેય્યાહિ મિલાતસરીરો ભિક્ખાય ચરન્તો આગમ્મ પીઠિકાય નિપન્નો નિદ્દં ઓક્કમિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નો અત્તાનં ઓલોકેત્વા પુત્તેસુ અત્તનો પતિટ્ઠં અપસ્સન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો કિર ગોતમો અબ્ભાકુટિકો ઉત્તાનમુખો સુખસમ્ભાસો પટિસન્થારકુસલો, સક્કા સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પટિસન્થારં લભિતુ’’ન્તિ. સો નિવાસનપારુપનં સણ્ઠાપેત્વા ભિક્ખભાજનં ગહેત્વા દણ્ડમાદાય ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. વુત્તમ્પિ ચેતં (સં. નિ. ૧.૨૦૦) –

અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણમહાસાલો લૂખો લૂખપાવુરણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા એકમન્તં નિસિન્નેન તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા એતદવોચ – ‘‘કિન્નુ ત્વં, બ્રાહ્મણ, લૂખો લૂખપાવુરણો’’તિ. ઇધ મે, ભો ગોતમ, ચત્તારો પુત્તા, તે મં દારેહિ સંપુચ્છ ઘરા નિક્ખામેન્તીતિ. તેન હિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઇમા ગાથાયો પરિયાપુણિત્વા સભાયં મહાજનકાયે સન્નિપતિતે પુત્તેસુ ચ સન્નિસિન્નેસુ ભાસસ્સુ –

‘‘યેહિ જાતેહિ નન્દિસ્સં, યેસઞ્ચ ભવમિચ્છિસં;

તે મં દારેહિ સંપુચ્છ, સાવ વારેન્તિ સૂકરં.

‘‘અસન્તા કિર મં જમ્મા, તાત તાતાતિ ભાસરે;

રક્ખસા પુત્તરૂપેન, તે જહન્તિ વયોગતં.

‘‘અસ્સોવ જિણ્ણો નિબ્ભોગો, ખાદના અપનીયતિ;

બાલકાનં પિતા થેરો, પરાગારેસુ ભિક્ખતિ.

‘‘દણ્ડોવ કિર મે સેય્યો, યઞ્ચે પુત્તા અનસ્સવા;

ચણ્ડમ્પિ ગોણં વારેતિ, અથો ચણ્ડમ્પિ કુક્કુરં.

‘‘અન્ધકારે પુરે હોતિ, ગમ્ભીરે ગાધમેધતિ;

દણ્ડસ્સ આનુભાવેન, ખલિત્વા પતિતિટ્ઠતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૦૦);

સો ભગવતો સન્તિકે તા ગાથાયો ઉગ્ગણ્હિત્વા તથારૂપે બ્રાહ્મણાનં સમાગમદિવસે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતેસુ પુત્તેસુ તં સભં ઓગાહિત્વા બ્રાહ્મણાનં મજ્ઝે મહારહેસુ આસનેસુ નિસિન્નેસુ ‘‘અયં મે કાલો’’તિ સભાય મજ્ઝે પવિસિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘અહં, ભો, તુમ્હાકં ગાથાયો ભાસિતુકામો, સુણિસ્સથા’’તિ વત્વા ‘‘ભાસસ્સુ, બ્રાહ્મણ, સુણોમા’’તિ વુત્તે ઠિતકોવ અભાસિ. તેન ચ સમયેન મનુસ્સાનં વત્તં હોતિ ‘‘યો માતાપિતૂનં સન્તકં ખાદન્તો માતાપિતરો ન પોસેતિ, સો મારેતબ્બો’’તિ. તસ્મા તે બ્રાહ્મણપુત્તા પિતુ પાદેસુ પતિત્વા ‘‘જીવિતં નો, તાત, દેથા’’તિ યાચિંસુ. સો પિતુ હદયમુદુતાય ‘‘મા મે, ભો, પુત્તકે વિનાસયિત્થ, પોસેસ્સન્તિ મ’’ન્તિ આહ. અથસ્સ પુત્તે મનુસ્સા આહંસુ – ‘‘સચે, ભો, અજ્જ પટ્ઠાય પિતરં ન સમ્મા પટિજગ્ગિસ્સથ, ઘાતેસ્સામ વો’’તિ. તે ભીતા પિતરં પીઠે નિસીદાપેત્વા સયં ઉક્ખિપિત્વા ગેહં નેત્વા સરીરં તેલેન અબ્ભઞ્જિત્વા ઉબ્બટ્ટેત્વા ગન્ધચુણ્ણાદીહિ ન્હાપેત્વા બ્રાહ્મણિયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય અમ્હાકં પિતરં સમ્મા પટિજગ્ગથ, સચે તુમ્હે પમાદં આપજ્જિસ્સથ, નિગ્ગણ્હિસ્સામ વો’’તિ વત્વા પણીતભોજનં ભોજેસું.

બ્રાહ્મણો સુભોજનઞ્ચ સુખસેય્યઞ્ચ આગમ્મ કતિપાહચ્ચયેન સઞ્જાતબલો પીણિન્દ્રિયો અત્તભાવં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં મે સમ્પત્તિ સમણં ગોતમં નિસ્સાય લદ્ધા’’તિ પણ્ણાકારત્થાય એકં દુસ્સયુગં આદાય ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા કતપટિસન્થારો એકમન્તં નિસિન્નો તં દુસ્સયુગં ભગવતો પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામ આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસામ, પટિગ્ગણ્હાતુ મે ભવં ગોતમો આચરિયો આચરિયધન’’ન્તિ આહ. ભગવા તસ્સ અનુકમ્પાય તં પટિગ્ગહેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાવસાને બ્રાહ્મણો સરણેસુ પતિટ્ઠાય એવમાહ – ‘‘ભો ગોતમ, મય્હં પુત્તેહિ ચત્તારિ ધુવભત્તાનિ દિન્નાનિ, તતો અહં દ્વે તુમ્હાકં દમ્મી’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘કલ્યાણં, બ્રાહ્મણ, મયં પન રુચ્ચનટ્ઠાનમેવ ગમિસ્સામા’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. બ્રાહ્મણો ઘરં ગન્ત્વા પુત્તે આહ – ‘‘તાતા, સમણો ગોતમો મય્હં સહાયો, તસ્સ મે દ્વે ધુવભત્તાનિ દિન્નાનિ, તુમ્હે તસ્મિં સમ્પત્તે મા પમજ્જિત્થા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ.

સત્થા પુનદિવસે પિણ્ડાય ચરન્તો જેટ્ઠપુત્તસ્સ ઘરદ્વારં અગમાસિ. સો સત્થારં દિસ્વા પત્તમાદાય ઘરં પવેસેત્વા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા પણીતભોજનમદાસિ. સત્થા પુનદિવસે ઇતરસ્સ ઇતરસ્સાતિ પટિપાટિયા સબ્બેસં ઘરાનિ અગમાસિ. સબ્બે તે તથેવ સક્કારં અકંસુ. એકદિવસં જેટ્ઠપુત્તો મઙ્ગલે પચ્ચુપટ્ઠિતે પિતરં આહ – ‘‘તાત, કસ્સ મઙ્ગલં દેમા’’તિ? ‘‘નાહં અઞ્ઞે જાનામિ, સમણો ગોતમો મય્હં સહાયો’’તિ. ‘‘તેન હિ તં સ્વાતનાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિમન્તેથા’’તિ. બ્રાહ્મણો તથા અકાસિ. સત્થા પુનદિવસે સપરિવારો તસ્સ ગેહં અગમાસિ. સો હરિતુપલિત્તે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતે ગેહે બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા અપ્પોદકમધુપાયસેન ચેવ પણીતેન ખાદનીયેન ચ પરિવિસિ. અન્તરાભત્તસ્મિંયેવ બ્રાહ્મણસ્સ ચત્તારો પુત્તા સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વા આહંસુ – ‘‘ભો ગોતમ, મયં અમ્હાકં પિતરં પટિજગ્ગામ ન પમજ્જામ, પસ્સથિમસ્સ અત્તભાવ’’ન્તિ.

સત્થા ‘‘કલ્યાણં વો કતં, માતાપિતુપોસનં નામ પોરાણકપણ્ડિતાનં આચિણ્ણમેવા’’તિ વત્વા ‘‘તસ્સ નાગસ્સ વિપ્પવાસેન, વિરૂળ્હા સલ્લકી ચ કુટજા ચા’’તિ ઇમં એકાદસનિપાતે માતુપોસકનાગરાજજાતકં (ચરિયા. ૨.૧ આદયો; જા. ૧.૧૧.૧ આદયો) વિત્થારેન કથેત્વા ઇમં ગાથં અભાસિ –

૩૨૪. ‘‘ધનપાલો નામ કુઞ્જરો,

કટુકભેદનો દુન્નિવારયો;

બદ્ધો કબળં ન ભુઞ્જતિ,

સુમરતિ નાગવનસ્સ કુઞ્જરો’’તિ.

તત્થ ધનપાલો નામાતિ તદા કાસિકરઞ્ઞા હત્થાચરિયં પેસેત્વા રમણીયે નાગવને ગાહાપિતસ્સ હત્થિનો એતં નામં. કટુકભેદનોતિ તિખિણમદો. હત્થીનઞ્હિ મદકાલે કણ્ણચૂળિકા પભિજ્જન્તિ, પકતિયાપિ હત્થિનો તસ્મિં કાલે અઙ્કુસે વા કુન્તતોમરે વા ન ગણેન્તિ, ચણ્ડા ભવન્તિ. સો પન અતિચણ્ડોયેવ. તેન વુત્તં – કટુકભેદનો દુન્નિવારયોતિ. બદ્ધો કબળં ન ભુઞ્જતીતિ સો બદ્ધો હત્થિસાલં પન નેત્વા વિચિત્રસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા કતગન્ધપરિભણ્ડાય ઉપરિ બદ્ધવિચિત્રવિતાનાય ભૂમિયા ઠપિતો રઞ્ઞા રાજારહેન નાનગ્ગરસેન ભોજનેન ઉપટ્ઠાપિતોપિ કિઞ્ચિ ભુઞ્જિતું ન ઇચ્છિ, તમત્થં સન્ધાય ‘‘બદ્ધો કબળં ન ભુઞ્જતી’’તિ વુત્તં. સુમરતિ નાગવનસ્સાતિ સો રમણીયં મે વસનટ્ઠાનન્તિ નાગવનં સરતિ. ‘‘માતા પન મે અરઞ્ઞે પુત્તવિયોગેન દુક્ખપ્પત્તા અહોસિ, માતાપિતુઉપટ્ઠાનધમ્મો ન મે પૂરતિ, કિં મે ઇમિના ભોજનેના’’તિ ધમ્મિકં માતાપિતુઉપટ્ઠાનધમ્મમેવ સરિ. તં પન યસ્મા તસ્મિં નાગવનેયેવ ઠિતો સક્કા પૂરેતું, તેન વુત્તં – સુમરતિ નાગવનસ્સ કુઞ્જરોતિ. સત્થરિ ઇમં અત્તનો પુબ્બચરિયં આનેત્વા કથેન્તે કથેન્તેયેવ સબ્બેપિ તે અસ્સુધારા પવત્તેત્વા મુદુહદયા ઓહિતસોતા ભવિંસુ. અથ નેસં ભગવા સપ્પાયં વિદિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા ધમ્મં દેસેસિ.

દેસનાવસાને સદ્ધિં પુત્તેહિ ચેવ સુણિસાહિ ચ બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

પરિજિણ્ણબ્રાહ્મણપુત્તવત્થુ તતિયં.

૪. પસેનદિકોસલવત્થુ

મિદ્ધી યદા હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રાજાનં પસેનદિકોસલં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે રાજા તણ્ડુલદોણસ્સ ઓદનં તદુપિયેન સૂપબ્યઞ્જનેન ભુઞ્જતિ. સો એકદિવસં ભુત્તપાતરાસો ભત્તસમ્મદં અવિનોદેત્વાવ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા કિલન્તરૂપો ઇતો ચિતો ચ સમ્પરિવત્તતિ, નિદ્દાય અભિભુય્યમાનોપિ ઉજુકં નિપજ્જિતું અસક્કોન્તો એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કિં, મહારાજ, અવિસ્સમિત્વાવ આગતોસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, ભુત્તકાલતો પટ્ઠાય મે મહાદુક્ખં હોતી’’તિ. અથ નં સત્થા, ‘‘મહારાજ, અતિબહુભોજનં એવં દુક્ખં હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૨૫. ‘‘મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચ,

નિદ્દાયિતા સમ્પરિવત્તસાયી;

મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો,

પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ.

તત્થ મિદ્ધીતિ થિનમિદ્ધાભિભૂતો. મહગ્ઘસો ચાતિ મહાભોજનો આહરહત્થકઅલંસાટકતત્રવટ્ટકકાકમાસકભુત્તવમિતકાનં અઞ્ઞતરો વિય. નિવાપપુટ્ઠોતિ કુણ્ડકાદિના સૂકરભત્તેન પુટ્ઠો. ઘરસૂકરો હિ દહરકાલતો પટ્ઠાય પોસિયમાનો થૂલસરીરકાલે ગેહા બહિ નિક્ખમિતું અલભન્તો હેટ્ઠામઞ્ચાદીસુ સમ્પરિવત્તિત્વા અસ્સસન્તો પસ્સસન્તો સયતેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યદા પુરિસો મિદ્ધી ચ હોતિ મહગ્ઘસો ચ, નિવાપપુટ્ઠો મહાવરાહો વિય ચ અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન યાપેતું અસક્કોન્તો નિદ્દાયનસીલો સમ્પરિવત્તસાયી, તદા સો ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’’તિ તીણિ લક્ખણાનિ મનસિકાતું ન સક્કોતિ. તેસં અમનસિકારા મન્દપઞ્ઞો પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ, ગબ્ભવાસતો ન પરિમુચ્ચતીતિ. દેસનાવસાને સત્થા રઞ્ઞો ઉપકારવસેન –

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો, મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;

તનુકસ્સ ભવન્તિ વેદના, સણિકં જીરતિ આયુ પાલય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૪);

ઇમં ગાથં વત્વા ઉત્તરમાણવં ઉગ્ગણ્હાપેત્વા ‘‘ઇમં ગાથં રઞ્ઞો ભોજનવેલાય પવેદેય્યાસિ, ઇમિના ઉપાયેન ભોજનં પરિહાપેય્યાસી’’તિ ઉપાયં આચિક્ખિ, સો તથા અકાસિ. રાજા અપરેન સમયેન નાળિકોદનપરમતાય સણ્ઠિતો સુસલ્લહુકસરીરો સુખપ્પત્તો સત્થરિ ઉપ્પન્નવિસ્સાસો સત્તાહં અસદિસદાનં પવત્તેસિ. દાનાનુમોદનાય મહાજનો મહન્તં વિસેસં પાપુણીતિ.

પસેનદિકોસલવત્થુ ચતુત્થં.

૫. સાનુસામણેરવત્થુ

ઇદં પુરેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સાનું નામ સામણેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર એકિસ્સા ઉપાસિકાય એકપુત્તકો અહોસિ. અથ નં સા દહરકાલેયેવ પબ્બાજેસિ. સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય સીલવા અહોસિ વત્તસમ્પન્નો, આચરિયુપજ્ઝાયઆગન્તુકાનં વત્તં કતમેવ હોતિ. માસસ્સ અટ્ઠમે દિવસે પાતોવ ઉટ્ઠાય ઉદકમાળકે ઉદકં ઉપટ્ઠાપેત્વા ધમ્મસ્સવનગ્ગં સમ્મજ્જિત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા દીપં જાલેત્વા મધુરસ્સરેન ધમ્મસ્સવનં ઘોસેતિ. ભિક્ખૂ તસ્સ થામં ઞત્વા ‘‘સરભઞ્ઞં ભણ સામણેરા’’તિ અજ્ઝેસન્તિ. સો ‘‘મય્હં હદયવાતો રુજતિ, કાયો વા બાધતી’’તિ કિઞ્ચિ પચ્ચાહારં અકત્વા ધમ્માસનં અભિરૂહિત્વા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય સરભઞ્ઞં વત્વા ઓતરન્તો ‘‘મય્હં માતાપિતૂનં ઇમસ્મિં સરભઞ્ઞે પત્તિં દમ્મી’’તિ વદતિ. તસ્સ મનુસ્સા માતાપિતરો પત્તિયા દિન્નભાવં ન જાનન્તિ. અનન્તરત્તભાવે પનસ્સ માતા યક્ખિની હુત્વા નિબ્બત્તા, સા દેવતાહિ સદ્ધિં આગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા ‘‘સામણેરેન દિન્નપત્તિં અનુમોદામિ, તાતા’’તિ વદતિ. ‘‘સીલસમ્પન્નો ચ નામ ભિક્ખુ સદેવકસ્સ લોકસ્સ પિયો હોતી’’તિ તસ્મિં સામણેરે દેવતા સલજ્જા સગારવા મહાબ્રહ્માનં વિય અગ્ગિક્ખન્ધં વિય ચ નં મઞ્ઞન્તિ. સામણેરે ગારવેન તઞ્ચ યક્ખિનિં ગરુકં કત્વા પસ્સન્તિ. તા ધમ્મસ્સવનયક્ખસમાગમાદીસુ ‘‘સાનુમાતા સાનુમાતા’’તિ યક્ખિનિયા અગ્ગાસનં અગ્ગોદકં અગ્ગપિણ્ડં દેન્તિ. મહેસક્ખાપિ યક્ખા તં દિસ્વા મગ્ગા ઓક્કમન્તિ, આસના વુટ્ઠહન્તિ.

અથ ખો સામણેરો વુડ્ઢિમન્વાય પરિપક્કિન્દ્રિયો અનભિરતિયા પીળિતો અનભિરતિં વિનોદેતું અસક્કોન્તો પરુળ્હકેસનખો કિલિટ્ઠનિવાસનપારુપનો કસ્સચિ અનારોચેત્વા પત્તચીવરમાદાય એકકોવ માતુઘરં અગમાસિ. ઉપાસિકા પુત્તં દિસ્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘કિં, તાત, ત્વં પુબ્બે આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વા દહરસામણેરેહિ વા સદ્ધિં ઇધાગચ્છસિ, કસ્મા એકકોવ અજ્જ આગતોસી’’તિ? સો ઉક્કણ્ઠિતભાવં આરોચેસિ. સા ઉપાસિકા નાનપ્પકારેન ઘરાવાસે આદીનવં દસ્સેત્વા પુત્તં ઓવદમાનાપિ સઞ્ઞાપેતું અસક્કોન્તી ‘‘અપ્પેવ નામ અત્તનો ધમ્મતાયપિ સલ્લક્ખેય્યા’’તિ અનુય્યોજેત્વા ‘‘તિટ્ઠ, તાત, યાવ તે યાગુભત્તં સમ્પાદેમિ, યાગું પિવિત્વા કતભત્તકિચ્ચસ્સ તે મનાપાનિ વત્થાનિ નીહરિત્વા દસ્સામી’’તિ વત્વા આસનં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. નિસીદિ સામણેરો. ઉપાસિકા મુહુત્તેનેવ યાગુખજ્જકં સમ્પાદેત્વા અદાસિ. અથ ‘‘ભત્તં સમ્પાદેસ્સામી’’તિ અવિદૂરે નિસિન્ના તણ્ડુલે ધોવતિ. તસ્મિં સમયે સા યક્ખિની ‘‘કહં નુ ખો સામણેરો, કચ્ચિ ભિક્ખાહારં લભતિ, નો’’તિ આવજ્જમાના તસ્સ વિબ્ભમિતુકામતાય નિસિન્નભાવં ઞત્વા ‘‘સામણેરો મે મહેસક્ખાનં દેવતાનં અન્તરે લજ્જં ઉપ્પાદેય્ય, ગચ્છામિસ્સ વિબ્ભમને અન્તરાયં કરિસ્સામી’’તિ આગન્ત્વા તસ્સ સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા ગીવં પરિવત્તેત્વા ખેળેન પગ્ઘરન્તેન ભૂમિયં નિપતિ. ઉપાસિકા પુત્તસ્સ તં વિપ્પકારં દિસ્વા વેગેન ગન્ત્વા પુત્તં આલિઙ્ગેત્વા ઊરૂસુ નિપજ્જાપેસિ. સકલગામવાસિનો આગન્ત્વા બલિકમ્માદીનિ કરિંસુ. ઉપાસિકા પન પરિદેવમાના ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

‘‘ઉપોસથં ઉપવસન્તિ, બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ યે;

ન તેહિ યક્ખા કીળન્તિ, ઇતિ મે અરહતં સુતં;

સા દાનિ અજ્જ પસ્સામિ, યક્ખા કીળન્તિ સાનુના’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

ઉપાસિકાય વચનં સુત્વા –

‘‘ચાતુદ્દસિં પઞ્ચદસિં, યા ચ પક્ખસ્સ અટ્ઠમી;

પાટિહારિયપક્ખઞ્ચ, અટ્ઠઙ્ગસુસમાગતં.

‘‘ઉપોસથં ઉપવસન્તિ, બ્રહ્મચરિયં ચરન્તિ યે;

ન તેહિ યક્ખા કીળન્તિ, સાહુ તે અરહતં સુત’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯) –

વત્વા આહ –

‘‘સાનું પબુદ્ધં વજ્જાસિ, યક્ખાનં વચનં ઇદં;

માકાસિ પાપકં કમ્મં, આવિ વા યદિ વા રહો.

‘‘સચે ચ પાપકં કમ્મં, કરિસ્સસિ કરોસિ વા;

ન તે દુક્ખા પમુત્યત્થિ, ઉપ્પચ્ચાપિ પલાયતો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

એવં પાપકં કમ્મં કત્વા સકુણસ્સ વિય ઉપ્પતિત્વા પલાયતોપિ તે મોક્ખો નત્થીતિ વત્વા સા યક્ખિની સામણેરં મુઞ્ચિ. સો અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા માતરં કેસે વિકિરિય અસ્સસન્તિં પસ્સસન્તિં રોદમાનં સકલગામવાસિનો ચ સન્નિપતિતે દિસ્વા અત્તનો યક્ખેન ગહિતભાવં અજાનન્તો ‘‘અહં પુબ્બે પીઠે નિસિન્નો, માતા મે અવિદૂરે નિસીદિત્વા તણ્ડુલે ધોવિ, ઇદાનિ પનમ્હિ ભૂમિયં નિપન્નો, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ નિપન્નકોવ માતરં આહ –

‘‘મતં વા અમ્મ રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતિ;

જીવન્તં અમ્મ પસ્સન્તી, કસ્મા મં અમ્મ રોદસી’’તિ. (થેરગા. ૪૪; સં. નિ. ૧.૨૩૯);

અથસ્સ માતા વત્થુકામકિલેસકામે પહાય પબ્બજિતસ્સ પુન વિબ્ભમનત્થં આગમને આદીનવં દસ્સેન્તી આહ –

‘‘મતં વા પુત્ત રોદન્તિ, યો વા જીવં ન દિસ્સતિ;

યો ચ કામે ચજિત્વાન, પુનરાગચ્છતે ઇધ;

તં વાપિ પુત્ત રોદન્તિ, પુન જીવં મતો હિ સો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

એવઞ્ચ પન વત્વા ઘરાવાસં કુક્કુળસદિસઞ્ચેવ નરકસદિસઞ્ચ કત્વા ઘરાવાસે આદીનવં દસ્સેન્તી પુન આહ –

‘‘કુક્કુળા ઉબ્ભતો તાત, કુક્કુળં પતિતુમિચ્છસિ;

નરકા ઉબ્ભતો તાત, નરકં પતિતુમિચ્છસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

અથ નં, ‘‘પુત્ત, ભદ્દં તવ હોતુ, મયા પન ‘અયં નો પુત્તકો ડય્હમાનો’તિ ગેહા ભણ્ડં વિય નીહરિત્વા બુદ્ધસાસને પબ્બાજિતો, ઘરાવાસે પુન ડય્હિતું ઇચ્છસિ. અભિધાવથ પરિત્તાયથ નોતિ ઇમમત્થં કસ્સ ઉજ્ઝાપયામ કં નિજ્ઝાપયામા’’તિ દીપેતું ઇમં ગાથમાહ –

‘‘અભિધાવથ ભદ્દન્તે, કસ્સ ઉજ્ઝાપયામસે;

આદિત્તા નીહતં ભણ્ડં, પુન ડય્હિતુમિચ્છસી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૩૯);

સો માતરિ કથેન્તિયા કથેન્તિયા સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નત્થિ મય્હં ગિહિભાવેન અત્થો’’તિ આહ. અથસ્સ માતા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તુટ્ઠા પણીતભોજનં ભોજેત્વા ‘‘કતિવસ્સોસિ, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા પરિપુણ્ણવસ્સભાવં ઞત્વા તિચીવરં પટિયાદેસિ. સો પરિપુણ્ણપત્તચીવરો ઉપસમ્પદં લભિ. અથસ્સ અચિરૂપસમ્પન્નસ્સ સત્થા ચિત્તનિગ્ગહે ઉસ્સાહં જનેન્તો ‘‘ચિત્તં નામેતં નાનારમ્મણેસુ દીઘરત્તં ચારિકં ચરન્તં અનિગ્ગણ્હન્તસ્સ સોત્થિભાવો નામ નત્થિ, તસ્મા અઙ્કુસેન મત્તહત્થિનો વિય ચિત્તસ્સ નિગ્ગણ્હને યોગો કરણીયો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૨૬. ‘‘ઇદં પુરે ચિત્તમચારિ ચારિકં,

યેનિચ્છકં યત્થકામં યથાસુખં;

તદજ્જહં નિગ્ગહેસ્સામિ યોનિસો,

હત્થિપ્પભિન્નં વિય અઙ્કુસગ્ગહો’’તિ.

તસ્સત્થો – ઇદં ચિત્તં નામ ઇતો પુબ્બે રૂપાદીસુ ચ આરમ્મણેસુ રાગાદીનં યેન કારણેન ઇચ્છતિ, યત્થેવસ્સ કામો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ વસેન યત્થ કામં યથારુચિ ચરન્તસ્સ સુખં હોતિ, તથેવ વિચરણતો યથાસુખં દીઘરત્તં ચારિકં ચરિ, તં અજ્જ અહં પભિન્નં મત્તહત્થિં હત્થાચરિયસઙ્ખાતો છેકો અઙ્કુસગ્ગહો અઙ્કુસેન વિય યોનિસોમનસિકારેન નિગ્ગહેસ્સામિ, નાસ્સ વીતિક્કમિતું દસ્સામીતિ.

દેસનાવસાને સાનુના સદ્ધિં ધમ્મસ્સવનાય ઉપસઙ્કમન્તાનં બહૂનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. સોપાયસ્મા તેપિટકં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા મહાધમ્મકથિકો હુત્વા વીસવસ્સસતં ઠત્વા સકલજમ્બુદીપં સઙ્ખોભેત્વા પરિનિબ્બાયીતિ.

સાનુસામણેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. પાવેય્યકહત્થિવત્થુ

અપ્પમાદરતાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો પાવેય્યકં નામ હત્થિં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર હત્થી તરુણકાલે મહાબલો હુત્વા અપરેન સમયેન જરાવાતવેગબ્ભાહતો હુત્વા એકં મહન્તં સરં ઓરુય્હ કલલે લગ્ગિત્વા ઉત્તરિતું નાસક્ખિ. મહાજનો તં દિસ્વા ‘‘એવરૂપોપિ નામ હત્થી ઇમં દુબ્બલભાવં પત્તો’’તિ કથં સમુટ્ઠાપેસિ. રાજા તં પવત્તિં સુત્વા હત્થાચરિયં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, આચરિય, તં હત્થિં કલલતો ઉદ્ધરાહી’’તિ. સો ગન્ત્વા તસ્મિં ઠાને સઙ્ગામસીસં દસ્સેત્વા સઙ્ગામભેરિં આકોટાપેસિ. માનજાતિકો હત્થી વેગેનુટ્ઠાય થલે પતિટ્ઠહિ. ભિક્ખૂ તં કારણં દિસ્વા સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘તેન, ભિક્ખવે, હત્થિના પકતિપઙ્કદુગ્ગતો અત્તા ઉદ્ધટો, તુમ્હે પન કિલેસદુગ્ગે પક્ખન્દા. તસ્મા યોનિસો પદહિત્વા તુમ્હેપિ તતો અત્તાનં ઉદ્ધરથા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૨૭. ‘‘અપ્પમાદરતા હોથ, સચિત્તમનુરક્ખથ;

દુગ્ગા ઉદ્ધરથત્તાનં, પઙ્કે સન્નોવ કુઞ્જરો’’તિ.

તત્થ અપ્પમાદરતાતિ સતિયા અવિપ્પવાસે અભિરતા હોથ. સચિત્તન્તિ રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ અત્તનો ચિત્તં યથા વીતિક્કમં ન કરોતિ, એવં રક્ખથ. દુગ્ગાતિ યથા સો પઙ્કે સન્નો કુઞ્જરો હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ વાયામં કત્વા પઙ્કદુગ્ગતો અત્તાનં ઉદ્ધરિત્વા થલે પતિટ્ઠિતો, એવં તુમ્હેપિ કિલેસદુગ્ગતો અત્તાનં ઉદ્ધરથ, નિબ્બાનથલે પતિટ્ઠાપેથાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

પાવેય્યકહત્થિવત્થુ છટ્ઠં.

૭. સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ

સચે લભેથાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા પાલિલેય્યકં નિસ્સાય રક્ખિતવનસણ્ડે વિહરન્તો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ યમકવગ્ગે ‘‘પરે ચ ન વિજાનન્તી’’તિ ગાથાવણ્ણનાય આગતમેવ. વુત્તઞ્હેતં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૫ કોસમ્બકવત્થુ) –

તથાગતસ્સ તત્થ હત્થિનાગેન ઉપટ્ઠિયમાનસ્સ વસનભાવો સકલજમ્બુદીપે પાકટો અહોસિ. સાવત્થિનગરતો ‘‘અનાથપિણ્ડિકો વિસાખા મહાઉપાસિકા’’તિ એવમાદીનિ મહાકુલાનિ આનન્દત્થેરસ્સ સાસનં પહિણિંસુ ‘‘સત્થારં નો, ભન્તે, દસ્સેથા’’તિ. દિસાવાસિનોપિ પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ વુટ્ઠવસ્સા આનન્દત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ચિરસ્સુતા નો, આવુસો આનન્દ, ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મી કથા, સાધુ મયં, આવુસો આનન્દ, લભેય્યામ ભગવતો સમ્મુખા ધમ્મિં કથં સવનાયા’’તિ યાચિંસુ. થેરો તે ભિક્ખૂ આદાય તત્થ ગન્ત્વા ‘‘તેમાસં એકવિહારિનો તથાગતસ્સ સન્તિકં એત્તકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપસઙ્કમનં અયુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા તે ભિક્ખૂ બહિ ઠપેત્વા એકકોવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિ. પાલિલેય્યકો તં દિસ્વા દણ્ડમાદાય પક્ખન્દિ. તં સત્થા ઓલોકેત્વા ‘‘અપેહિ, અપેહિ, પાલિલેય્યક, મા વારયિ, બુદ્ધુપટ્ઠાકો એસો’’તિ આહ. સો તત્થેવ દણ્ડં છડ્ડેત્વા પત્તચીવરપટિગ્ગહણં આપુચ્છિ. થેરો નાદાસિ. નાગો ‘‘સચે ઉગ્ગહિતવત્તો ભવિસ્સતિ, સત્થુ નિસીદનપાસાણફલકે અત્તનો પરિક્ખારં ન ઠપેસ્સતી’’તિ ચિન્તેસિ. થેરો પત્તચીવરં ભૂમિયં ઠપેસિ. વત્તસમ્પન્ના હિ ગરૂનં આસને વા સયને વા અત્તનો પરિક્ખારં ન ઠપેન્તિ.

થેરો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા ‘‘એકકોવ આગતોસી’’તિ પુચ્છિત્વા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ આગતભાવં સુત્વા ‘‘કહં પન તે’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તુમ્હાકં ચિત્તં અજાનન્તો બહિ ઠપેત્વા આગતોમ્હી’’તિ વુત્તે ‘‘પક્કોસાહિ ને’’તિ આહ. થેરો તથા અકાસિ. સત્થા તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ, ‘‘ભન્તે, ભગવા બુદ્ધસુખુમાલો ચેવ ખત્તિયસુખુમાલો ચ, તુમ્હેહિ તેમાસં એકકેહિ તિટ્ઠન્તેહિ નિસીદન્તેહિ ચ દુક્કરં કતં, વત્તપટિવત્તકારકોપિ મુખોદકાદિદાયકોપિ નાહોસિ મઞ્ઞે’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, પાલિલેય્યકહત્થિના મમ સબ્બકિચ્ચાનિ કતાનિ. એવરૂપઞ્હિ સહાયં લભન્તેન એકકોવ વસિતું યુત્તં, અલભન્તસ્સ એકચારિકભાવોવ સેય્યો’’તિ વત્વા નાગવગ્ગે ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૨૮. ‘‘સચે લભેથ નિપકં સહાયં,

સદ્ધિંચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનિ,

ચરેય્ય તેનત્તમનો સતીમા.

૩૨૯. ‘‘નો ચે લભેથ નિપકં સહાયં,

સદ્ધિંચરં સાધુવિહારિ ધીરં;

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતં પહાય,

એકો ચરે માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો.

૩૩૦. ‘‘એકસ્સ ચરિતં સેય્યો,

નત્થિ બાલે સહાયતા;

એકો ચરે ન ચ પાપાનિ કયિરા,

અપ્પોસ્સુક્કો માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગો’’તિ.

તત્થ નિપકન્તિ નેપક્કપઞ્ઞાય સમન્નાગતં. સાધુવિહારિ ધીરન્તિ ભદ્દકવિહારિં પણ્ડિતં. પરિસ્સયાનીતિ તાદિસં મેત્તાવિહારિં સહાયં લભન્તો સીહબ્યગ્ઘાદયો પાકટપરિસ્સયે ચ રાગભયદોસભયમોહભયાદયો પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચાતિ સબ્બેવ પરિસ્સયે અભિભવિત્વા તેન સદ્ધિં અત્તમનો ઉપટ્ઠિતસતી હુત્વા ચરેય્ય, વિહરેય્યાતિ અત્થો.

રાજાવ રટ્ઠન્તિ રટ્ઠં હિત્વા ગતો મહાજનકરાજા વિય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વિજિતભૂમિપદેસો રાજા ‘‘ઇદં રજ્જં નામ મહન્તં પમાદટ્ઠાનં, કિં મે રજ્જેન કારિતેના’’તિ વિજિતં રટ્ઠં પહાય એકકોવ મહારઞ્ઞં પવિસિત્વા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકોવ ચરતિ, એવં એકકોવ ચરેય્યાતિ. માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગોતિ યથા ચ ‘‘અહં ખો આકિણ્ણો વિહરામિ હત્થીહિ હત્થિનીહિ હત્થિકળભેહિ હત્થિચ્છાપેહિ, છિન્નગ્ગાનિ ચેવ તિણાનિ ખાદામિ, ઓભગ્ગોભગ્ગઞ્ચ મે સાખાભઙ્ગં ખાદન્તિ, આવિલાનિ ચ પાનીયાનિ પિવામિ, ઓગાહા ચ મે ઉત્તિણ્ણસ્સ હત્થિનિયો કાયં ઉપનિઘંસન્તિયો ગચ્છન્તિ, યંનૂનાહં એકકોવ ગણમ્હા વૂપકટ્ઠો વિહરેય્ય’’ન્તિ (મહાવ. ૪૬૭; ઉદા. ૩૫) એવં પટિસઞ્ચિક્ખિત્વા ગમનતો માતઙ્ગોતિ લદ્ધનામો ઇમસ્મિં અરઞ્ઞે અયં હત્થિનાગો યૂથં પહાય સબ્બિરિયાપથેસુ એકકોવ સુખં ચરતિ, એવમ્પિ એકોવ ચરેય્યાતિ અત્થો.

એકસ્સાતિ પબ્બજિતસ્સ હિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય એકીભાવાભિરતસ્સ એકકસ્સેવ ચરિતં સેય્યો. નત્થિ બાલે સહાયતાતિ ચૂળસીલં મજ્ઝિમસીલં મહાસીલં દસ કથાવત્થૂનિ તેરસ ધુતઙ્ગગુણાનિ વિપસ્સનાઞાણં ચત્તારો મગ્ગા ચત્તારિ ફલાનિ તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞા અમતમહાનિબ્બાનન્તિ અયઞ્હિ સહાયતા નામ. સા બાલે નિસ્સાય અધિગન્તું ન સક્કાતિ નત્થિ બાલે સહાયતા. એકોતિ ઇમિના કારણેન સબ્બિરિયાપથેસુ એકકોવ ચરેય્ય, અપ્પમત્તકાનિપિ ન ચ પાપાનિ કયિરા. યથા સો અપ્પોસ્સુક્કો નિરાલયો ઇમસ્મિં અરઞ્ઞે માતઙ્ગનાગો ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાને સુખં ચરતિ, એવં એકકોવ હુત્વા ચરેય્ય, અપ્પમત્તકાનિપિ ન ચ પાપાનિ કરેય્યાતિ અત્થો. તસ્મા તુમ્હેહિ પતિરૂપં સહાયં અલભન્તેહિ એકચારીહેવ ભવિતબ્બન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં ઇમં ધમ્મદેસનં દેસેસિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ સત્તમં.

૮. મારવત્થુ

અત્થમ્હીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા હિમવન્તપદેસે અરઞ્ઞકુટિકાયં વિહરન્તો મારં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્મિં કિર કાલે રાજાનો મનુસ્સે પીળેત્વા રજ્જં કારેન્તિ. અથ ભગવા અધમ્મિકરાજૂનં રજ્જે દણ્ડકરણપીળિતે મનુસ્સે દિસ્વા કારુઞ્ઞેન એવં ચિન્તેસિ – ‘‘સક્કા નુ ખો રજ્જં કારેતું અહનં અઘાતયં, અજિનં અજાપયં, અસોચં અસોચાપયં ધમ્મેના’’તિ, મારો પાપિમા તં ભગવતો પરિવિતક્કં ઞત્વા ‘‘સમણો ગોતમો ‘સક્કા નુ ખો રજ્જં કારેતુ’ન્તિ ચિન્તેસિ, ઇદાનિ રજ્જં કારેતુકામો ભવિસ્સતિ, રજ્જઞ્ચ નામેતં પમાદટ્ઠાનં, તં કારેન્તે સક્કા ઓકાસં લભિતું, ગચ્છામિ ઉસ્સાહમસ્સ જનેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘કારેતુ, ભન્તે, ભગવા રજ્જં, કારેતુ સુગતો રજ્જં અહનં અઘાતયં, અજિનં અજાપયં, અસોચં અસોચાપયં ધમ્મેના’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં પન મે ત્વં, પાપિમ, પસ્સસિ, યં મં ત્વં એવં વદેસી’’તિ વત્વા ‘‘ભગવતા ખો, ભન્તે, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા સુભાવિતા. આકઙ્ખમાનો હિ ભગવા હિમવન્તં પબ્બતરાજં ‘સુવણ્ણ’ન્તિ અધિમુચ્ચેય્ય, તઞ્ચ સુવણ્ણમેવ અસ્સ, અહમ્પિ ખો ધનેન ધનકરણીયં કરિસ્સામિ, તુમ્હે ધમ્મેન રજ્જં કારેસ્સથા’’તિ તેન વુત્તે –

‘‘પબ્બતસ્સ સુવણ્ણસ્સ, જાતરૂપસ્સ કેવલો;

દ્વિત્તાવ નાલમેકસ્સ, ઇતિ વિદ્વા સમઞ્ચરે.

‘‘યો દુક્ખમદક્ખિ યતોનિદાનં,

કામેસુ સો જન્તુ કથં નમેય્ય;

ઉપધિં વિદિત્વા સઙ્ગોતિ લોકે,

તસ્સેવ જન્તુ વિનયાય સિક્ખે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૫૬) –

ઇમાહિ ગાથાહિ સંવેજેત્વા ‘‘અઞ્ઞો એવ ખો, પાપિમ, તવ ઓવાદો, અઞ્ઞો મમ, તયા સદ્ધિં ધમ્મસંસન્દના નામ નત્થિ, અહઞ્હિ એવં ઓવદામી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૩૧. ‘‘અત્થમ્હિ જાતમ્હિ સુખા સહાયા,

તુટ્ઠી સુખા યા ઇતરીતરેન;

પુઞ્ઞં સુખં જીવિતસઙ્ખયમ્હિ,

સબ્બસ્સ દુક્ખસ્સ સુખં પહાનં.

૩૩૨. ‘‘સુખા મત્તેય્યતા લોકે,

અથો પેત્તેય્યતા સુખા;

સુખા સામઞ્ઞતા લોકે,

અથો બ્રહ્મઞ્ઞતા સુખા.

૩૩૩. ‘‘સુખં યાવ જરાસીલં, સુખા સદ્ધા પતિટ્ઠિતા;

સુખો પઞ્ઞાય પટિલાભો, પાપાનં અકરણં સુખ’’ન્તિ.

તત્થ અત્થમ્હીતિ પબ્બજિતસ્સાપિ હિ ચીવરકરણાદિકે વા અધિકરણવૂપસમાદિકે વા ગિહિનોપિ કસિકમ્માદિકે વા બલવપક્ખસન્નિસ્સિતેહિ અભિભવનાદિકે વા કિચ્ચે ઉપ્પન્ને યે તં કિચ્ચં નિપ્ફાદેતું વા વૂપસમેતું વા સક્કોન્તિ, એવરૂપા સુખા સહાયાતિ અત્થો. તુટ્ઠી સુખાતિ યસ્મા પન ગિહિનોપિ સકેન અસન્તુટ્ઠા સન્ધિચ્છેદાદીનિ આરભન્તિ, પબ્બજિતાપિ નાનપ્પકારં અનેસનં. ઇતિ તે સુખં ન વિન્દન્તિયેવ. તસ્મા યા ઇતરીતરેન પરિત્તેન વા વિપુલેન વા અત્તનો સન્તકેન સન્તુટ્ઠિ, અયમેવ સુખાતિ અત્થો. પુઞ્ઞન્તિ મરણકાલે પન યથાજ્ઝાસયેન પત્થરિત્વા કતપુઞ્ઞકમ્મમેવ સુખં. સબ્બસ્સાતિ સકલસ્સપિ પન વટ્ટદુક્ખસ્સ પહાનસઙ્ખાતં અરહત્તમેવ ઇમસ્મિં લોકે સુખં નામ.

મત્તેય્યતાતિ માતરિ સમ્મા પટિપત્તિ. પેત્તેય્યતાતિ પિતરિ સમ્મા પટિપત્તિ. ઉભયેનપિ માતાપિતૂનં ઉપટ્ઠાનમેવ કથિતં. માતાપિતરો હિ પુત્તાનં અનુપટ્ઠહનભાવં ઞત્વા અત્તનો સન્તકં ભૂમિયં વા નિદહન્તિ, પરેસં વા વિસ્સજ્જેન્તિ, ‘‘માતાપિતરો ન ઉપટ્ઠહન્તી’’તિ નેસં નિન્દાપિ વડ્ઢતિ, કાયસ્સ ભેદા ગૂથનિરયેપિ નિબ્બત્તન્તિ. યે પન માતાપિતરો સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ, તે તેસં સન્તકં ધનમ્પિ પાપુણન્તિ, પસંસમ્પિ લભન્તિ, કાયસ્સ ભેદા સગ્ગે નિબ્બત્તન્તિ. તસ્મા ઉભયમ્પેતં સુખન્તિ વુત્તં. સામઞ્ઞતાતિ પબ્બજિતેસુ સમ્મા પટિપત્તિ. બ્રહ્મઞ્ઞતાતિ બાહિતપાપેસુ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધસાવકેસુ સમ્મા પટિપત્તિયેવ. ઉભયેનપિ તેસં ચતૂહિ પચ્ચયેહિ પટિજગ્ગનભાવો કથિતો, ઇદમ્પિ લોકે સુખં નામ કથિકં.