૩. પરિજિણ્ણબ્રાહ્મણપુત્તવત્થુ

ધનપાલોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો અઞ્ઞતરસ્સ પરિજિણ્ણબ્રાહ્મણસ્સ પુત્તે આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો બ્રાહ્મણો અટ્ઠસતસહસ્સવિભવો વયપ્પત્તાનં ચતુન્નં પુત્તાનં આવાહં કત્વા ચત્તારિ સતસહસ્સાનિ અદાસિ. અથસ્સ બ્રાહ્મણિયા કાલકતાય પુત્તા સમ્મન્તયિંસુ – ‘‘સચે અયં અઞ્ઞં બ્રાહ્મણિં આનેસ્સતિ, તસ્સા કુચ્છિયં નિબ્બત્તાનં વસેન કુલસન્તકં ભિજ્જિસ્સતિ, હન્દ નં મયં સઙ્ગણ્હિસ્સામા’’તિ તે તં પણીતેહિ ઘાસચ્છાદનાદીહિ ઉપટ્ઠહન્તા હત્થપાદસમ્બાહનાદીનિ કરોન્તા ઉપટ્ઠહિત્વા એકદિવસમસ્સ દિવા નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતસ્સ હત્થપાદે સમ્બાહન્તા પાટિયેક્કં ઘરાવાસે આદીનવં વત્વા ‘‘મયં તુમ્હે ઇમિના નીહારેન યાવજીવં ઉપટ્ઠહિસ્સામ, સેસધનમ્પિ નો દેથા’’તિ યાચિંસુ. બ્રાહ્મણો પુન એકેકસ્સ સતસહસ્સં દત્વા અત્તનો નિવત્થપારુપનમત્તં ઠપેત્વા સબ્બં ઉપભોગપરિભોગં ચત્તારો કોટ્ઠાસે કત્વા નિય્યાદેસિ. તં જેટ્ઠપુત્તો કતિપાહં ઉપટ્ઠહિ. અથ નં એકદિવસં ન્હત્વા આગચ્છન્તં દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા સુણ્હા એવમાહ – ‘‘કિં તયા જેટ્ઠપુત્તસ્સ સતં વા સહસ્સં વા અતિરેકં દિન્નં અત્થિ, નનુ સબ્બેસં દ્વે દ્વે સતસહસ્સાનિ દિન્નાનિ, કિં સેસપુત્તાનં ઘરસ્સ મગ્ગં ન જાનાસી’’તિ. સોપિ ‘‘નસ્સ વસલી’’તિ કુજ્ઝિત્વા અઞ્ઞસ્સ ઘરં અગમાસિ. તતોપિ કતિપાહચ્ચયેન ઇમિનાવ ઉપાયેન પલાપિતો અઞ્ઞસ્સાતિ એવં એકઘરમ્પિ પવેસનં અલભમાનો પણ્ડરઙ્ગપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ભિક્ખાય ચરન્તો કાલાનમચ્ચયેન જરાજિણ્ણો દુબ્ભોજનદુક્ખસેય્યાહિ મિલાતસરીરો ભિક્ખાય ચરન્તો આગમ્મ પીઠિકાય નિપન્નો નિદ્દં ઓક્કમિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નો અત્તાનં ઓલોકેત્વા પુત્તેસુ અત્તનો પતિટ્ઠં અપસ્સન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો કિર ગોતમો અબ્ભાકુટિકો ઉત્તાનમુખો સુખસમ્ભાસો પટિસન્થારકુસલો, સક્કા સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમિત્વા પટિસન્થારં લભિતુ’’ન્તિ. સો નિવાસનપારુપનં સણ્ઠાપેત્વા ભિક્ખભાજનં ગહેત્વા દણ્ડમાદાય ભગવતો સન્તિકં અગમાસિ. વુત્તમ્પિ ચેતં (સં. નિ. ૧.૨૦૦) –

અથ ખો અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણમહાસાલો લૂખો લૂખપાવુરણો યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. સત્થા એકમન્તં નિસિન્નેન તેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા એતદવોચ – ‘‘કિન્નુ ત્વં, બ્રાહ્મણ, લૂખો લૂખપાવુરણો’’તિ. ઇધ મે, ભો ગોતમ, ચત્તારો પુત્તા, તે મં દારેહિ સંપુચ્છ ઘરા નિક્ખામેન્તીતિ. તેન હિ ત્વં, બ્રાહ્મણ, ઇમા ગાથાયો પરિયાપુણિત્વા સભાયં મહાજનકાયે સન્નિપતિતે પુત્તેસુ ચ સન્નિસિન્નેસુ ભાસસ્સુ –

‘‘યેહિ જાતેહિ નન્દિસ્સં, યેસઞ્ચ ભવમિચ્છિસં;

તે મં દારેહિ સંપુચ્છ, સાવ વારેન્તિ સૂકરં.

‘‘અસન્તા કિર મં જમ્મા, તાત તાતાતિ ભાસરે;

રક્ખસા પુત્તરૂપેન, તે જહન્તિ વયોગતં.

‘‘અસ્સોવ જિણ્ણો નિબ્ભોગો, ખાદના અપનીયતિ;

બાલકાનં પિતા થેરો, પરાગારેસુ ભિક્ખતિ.

‘‘દણ્ડોવ કિર મે સેય્યો, યઞ્ચે પુત્તા અનસ્સવા;

ચણ્ડમ્પિ ગોણં વારેતિ, અથો ચણ્ડમ્પિ કુક્કુરં.

‘‘અન્ધકારે પુરે હોતિ, ગમ્ભીરે ગાધમેધતિ;

દણ્ડસ્સ આનુભાવેન, ખલિત્વા પતિતિટ્ઠતી’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૦૦);

સો ભગવતો સન્તિકે તા ગાથાયો ઉગ્ગણ્હિત્વા તથારૂપે બ્રાહ્મણાનં સમાગમદિવસે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતેસુ પુત્તેસુ તં સભં ઓગાહિત્વા બ્રાહ્મણાનં મજ્ઝે મહારહેસુ આસનેસુ નિસિન્નેસુ ‘‘અયં મે કાલો’’તિ સભાય મજ્ઝે પવિસિત્વા હત્થં ઉક્ખિપિત્વા ‘‘અહં, ભો, તુમ્હાકં ગાથાયો ભાસિતુકામો, સુણિસ્સથા’’તિ વત્વા ‘‘ભાસસ્સુ, બ્રાહ્મણ, સુણોમા’’તિ વુત્તે ઠિતકોવ અભાસિ. તેન ચ સમયેન મનુસ્સાનં વત્તં હોતિ ‘‘યો માતાપિતૂનં સન્તકં ખાદન્તો માતાપિતરો ન પોસેતિ, સો મારેતબ્બો’’તિ. તસ્મા તે બ્રાહ્મણપુત્તા પિતુ પાદેસુ પતિત્વા ‘‘જીવિતં નો, તાત, દેથા’’તિ યાચિંસુ. સો પિતુ હદયમુદુતાય ‘‘મા મે, ભો, પુત્તકે વિનાસયિત્થ, પોસેસ્સન્તિ મ’’ન્તિ આહ. અથસ્સ પુત્તે મનુસ્સા આહંસુ – ‘‘સચે, ભો, અજ્જ પટ્ઠાય પિતરં ન સમ્મા પટિજગ્ગિસ્સથ, ઘાતેસ્સામ વો’’તિ. તે ભીતા પિતરં પીઠે નિસીદાપેત્વા સયં ઉક્ખિપિત્વા ગેહં નેત્વા સરીરં તેલેન અબ્ભઞ્જિત્વા ઉબ્બટ્ટેત્વા ગન્ધચુણ્ણાદીહિ ન્હાપેત્વા બ્રાહ્મણિયો પક્કોસાપેત્વા ‘‘અજ્જ પટ્ઠાય અમ્હાકં પિતરં સમ્મા પટિજગ્ગથ, સચે તુમ્હે પમાદં આપજ્જિસ્સથ, નિગ્ગણ્હિસ્સામ વો’’તિ વત્વા પણીતભોજનં ભોજેસું.

બ્રાહ્મણો સુભોજનઞ્ચ સુખસેય્યઞ્ચ આગમ્મ કતિપાહચ્ચયેન સઞ્જાતબલો પીણિન્દ્રિયો અત્તભાવં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં મે સમ્પત્તિ સમણં ગોતમં નિસ્સાય લદ્ધા’’તિ પણ્ણાકારત્થાય એકં દુસ્સયુગં આદાય ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા કતપટિસન્થારો એકમન્તં નિસિન્નો તં દુસ્સયુગં ભગવતો પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘મયં, ભો ગોતમ, બ્રાહ્મણા નામ આચરિયસ્સ આચરિયધનં પરિયેસામ, પટિગ્ગણ્હાતુ મે ભવં ગોતમો આચરિયો આચરિયધન’’ન્તિ આહ. ભગવા તસ્સ અનુકમ્પાય તં પટિગ્ગહેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. દેસનાવસાને બ્રાહ્મણો સરણેસુ પતિટ્ઠાય એવમાહ – ‘‘ભો ગોતમ, મય્હં પુત્તેહિ ચત્તારિ ધુવભત્તાનિ દિન્નાનિ, તતો અહં દ્વે તુમ્હાકં દમ્મી’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘કલ્યાણં, બ્રાહ્મણ, મયં પન રુચ્ચનટ્ઠાનમેવ ગમિસ્સામા’’તિ વત્વા ઉય્યોજેસિ. બ્રાહ્મણો ઘરં ગન્ત્વા પુત્તે આહ – ‘‘તાતા, સમણો ગોતમો મય્હં સહાયો, તસ્સ મે દ્વે ધુવભત્તાનિ દિન્નાનિ, તુમ્હે તસ્મિં સમ્પત્તે મા પમજ્જિત્થા’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ.

સત્થા પુનદિવસે પિણ્ડાય ચરન્તો જેટ્ઠપુત્તસ્સ ઘરદ્વારં અગમાસિ. સો સત્થારં દિસ્વા પત્તમાદાય ઘરં પવેસેત્વા મહારહે પલ્લઙ્કે નિસીદાપેત્વા પણીતભોજનમદાસિ. સત્થા પુનદિવસે ઇતરસ્સ ઇતરસ્સાતિ પટિપાટિયા સબ્બેસં ઘરાનિ અગમાસિ. સબ્બે તે તથેવ સક્કારં અકંસુ. એકદિવસં જેટ્ઠપુત્તો મઙ્ગલે પચ્ચુપટ્ઠિતે પિતરં આહ – ‘‘તાત, કસ્સ મઙ્ગલં દેમા’’તિ? ‘‘નાહં અઞ્ઞે જાનામિ, સમણો ગોતમો મય્હં સહાયો’’તિ. ‘‘તેન હિ તં સ્વાતનાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં નિમન્તેથા’’તિ. બ્રાહ્મણો તથા અકાસિ. સત્થા પુનદિવસે સપરિવારો તસ્સ ગેહં અગમાસિ. સો હરિતુપલિત્તે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતે ગેહે બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા અપ્પોદકમધુપાયસેન ચેવ પણીતેન ખાદનીયેન ચ પરિવિસિ. અન્તરાભત્તસ્મિંયેવ બ્રાહ્મણસ્સ ચત્તારો પુત્તા સત્થુ સન્તિકે નિસીદિત્વા આહંસુ – ‘‘ભો ગોતમ, મયં અમ્હાકં પિતરં પટિજગ્ગામ ન પમજ્જામ, પસ્સથિમસ્સ અત્તભાવ’’ન્તિ.

સત્થા ‘‘કલ્યાણં વો કતં, માતાપિતુપોસનં નામ પોરાણકપણ્ડિતાનં આચિણ્ણમેવા’’તિ વત્વા ‘‘તસ્સ નાગસ્સ વિપ્પવાસેન, વિરૂળ્હા સલ્લકી ચ કુટજા ચા’’તિ ઇમં એકાદસનિપાતે માતુપોસકનાગરાજજાતકં (ચરિયા. ૨.૧ આદયો; જા. ૧.૧૧.૧ આદયો) વિત્થારેન કથેત્વા ઇમં ગાથં અભાસિ –

૩૨૪. ‘‘ધનપાલો નામ કુઞ્જરો,

કટુકભેદનો દુન્નિવારયો;

બદ્ધો કબળં ન ભુઞ્જતિ,

સુમરતિ નાગવનસ્સ કુઞ્જરો’’તિ.

તત્થ ધનપાલો નામાતિ તદા કાસિકરઞ્ઞા હત્થાચરિયં પેસેત્વા રમણીયે નાગવને ગાહાપિતસ્સ હત્થિનો એતં નામં. કટુકભેદનોતિ તિખિણમદો. હત્થીનઞ્હિ મદકાલે કણ્ણચૂળિકા પભિજ્જન્તિ, પકતિયાપિ હત્થિનો તસ્મિં કાલે અઙ્કુસે વા કુન્તતોમરે વા ન ગણેન્તિ, ચણ્ડા ભવન્તિ. સો પન અતિચણ્ડોયેવ. તેન વુત્તં – કટુકભેદનો દુન્નિવારયોતિ. બદ્ધો કબળં ન ભુઞ્જતીતિ સો બદ્ધો હત્થિસાલં પન નેત્વા વિચિત્રસાણિયા પરિક્ખિપાપેત્વા કતગન્ધપરિભણ્ડાય ઉપરિ બદ્ધવિચિત્રવિતાનાય ભૂમિયા ઠપિતો રઞ્ઞા રાજારહેન નાનગ્ગરસેન ભોજનેન ઉપટ્ઠાપિતોપિ કિઞ્ચિ ભુઞ્જિતું ન ઇચ્છિ, તમત્થં સન્ધાય ‘‘બદ્ધો કબળં ન ભુઞ્જતી’’તિ વુત્તં. સુમરતિ નાગવનસ્સાતિ સો રમણીયં મે વસનટ્ઠાનન્તિ નાગવનં સરતિ. ‘‘માતા પન મે અરઞ્ઞે પુત્તવિયોગેન દુક્ખપ્પત્તા અહોસિ, માતાપિતુઉપટ્ઠાનધમ્મો ન મે પૂરતિ, કિં મે ઇમિના ભોજનેના’’તિ ધમ્મિકં માતાપિતુઉપટ્ઠાનધમ્મમેવ સરિ. તં પન યસ્મા તસ્મિં નાગવનેયેવ ઠિતો સક્કા પૂરેતું, તેન વુત્તં – સુમરતિ નાગવનસ્સ કુઞ્જરોતિ. સત્થરિ ઇમં અત્તનો પુબ્બચરિયં આનેત્વા કથેન્તે કથેન્તેયેવ સબ્બેપિ તે અસ્સુધારા પવત્તેત્વા મુદુહદયા ઓહિતસોતા ભવિંસુ. અથ નેસં ભગવા સપ્પાયં વિદિત્વા સચ્ચાનિ પકાસેત્વા ધમ્મં દેસેસિ.

દેસનાવસાને સદ્ધિં પુત્તેહિ ચેવ સુણિસાહિ ચ બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

પરિજિણ્ણબ્રાહ્મણપુત્તવત્થુ તતિયં.