૧. અત્તદન્તવત્થુ

અહં નાગો વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા કોસમ્બિયં વિહરન્તો અત્તાનં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ અપ્પમાદવગ્ગસ્સ આદિગાથાવણ્ણનાય વિત્થારિતમેવ. વુત્તઞ્હેતં તત્થ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સામાવતિવત્થુ) –

માગણ્ડિયા તાસં કિઞ્ચિ કાતું અસક્કુણિત્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સેવ કત્તબ્બં કરિસ્સામી’’તિ નાગરાનં લઞ્જં દત્વા ‘‘સમણં ગોતમં અન્તોનગરં પવિસિત્વા ચરન્તં દાસકમ્મકરપોરિસેહિ સદ્ધિં અક્કોસેત્વા પરિભાસેત્વા પલાપેથા’’તિ આણાપેસિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકા તીસુ રતનેસુ અપ્પસન્ના અન્તોનગરં પવિટ્ઠં સત્થારં અનુબન્ધિત્વા ‘‘ચોરોસિ બાલોસિ મૂળ્હોસિ થેનોસિ ઓટ્ઠોસિ ગોણોસિ ગદ્રભોસિ નેરયિકોસિ તિરચ્છાનગતોસિ, નત્થિ તુય્હં સુગતિ, દુગ્ગતિયેવ તુય્હં પાટિકઙ્ખા’’તિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ. તં સુત્વા આયસ્મા આનન્દો સત્થારં એતદવોચ – ‘‘ભન્તે, ઇમે નાગરા અમ્હે અક્કોસન્તિ પરિભાસન્તિ, ઇતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છામા’’તિ. ‘‘કુહિં, આનન્દા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તત્થ મનુસ્સેસુ અક્કોસન્તેસુ પરિભાસન્તેસુ પુન કત્થ ગમિસ્સામાનન્દા’’તિ. ‘‘તતોપિ અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘તત્થ મનુસ્સેસુ અક્કોસન્તેસુ પરિભાસન્તેસુ કુહિં ગમિસ્સામાનન્દા’’તિ. ‘‘તતોપિ અઞ્ઞં નગરં, ભન્તે’’તિ. ‘‘આનન્દ, ન એવં કાતું વટ્ટતિ, યત્થ અધિકરણં ઉપ્પન્નં, તત્થેવ તસ્મિં વૂપસન્તે અઞ્ઞત્થ ગન્તું વટ્ટતિ, કે પન તે, આનન્દ, અક્કોસન્તી’’તિ. ‘‘ભન્તે, દાસકમ્મકરે ઉપાદાય સબ્બે અક્કોસન્તી’’તિ. ‘‘અહં, આનન્દ, સઙ્ગામં ઓતિણ્ણહત્થિસદિસો. સઙ્ગામં ઓતિણ્ણહત્થિનો હિ ચતૂહિ દિસાહિ આગતે સરે સહિતું ભારો, તથેવ બહૂહિ દુસ્સીલેહિ કથિતકથાનં સહનં નામ મય્હં ભારો’’તિ વત્વા અત્તાનં આરબ્ભ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૨૦. ‘‘અહં નાગોવ સઙ્ગામે, ચાપતો પતિતં સરં;

અતિવાક્યં તિતિક્ખિસ્સં, દુસ્સીલો હિ બહુજ્જનો.

૩૨૧. ‘‘દન્તં નયન્તિ સમિતિં, દન્તં રાજાભિરૂહતિ;

દન્તો સેટ્ઠો મનુસ્સેસુ, યોતિવાક્યં તિતિક્ખતિ.

૩૨૨. ‘‘વરમસ્સતરા દન્તા, આજાનીયા ચ સિન્ધવા;

કુઞ્જરા ચ મહાનાગા, અત્તદન્તો તતો વર’’ન્તિ.

તત્થ નાગોવાતિ હત્થી વિય. ચાપતો પતિતન્તિ ધનુતો મુત્તં. અતિવાક્યન્તિ અટ્ઠઅનરિયવોહારવસેન પવત્તં વીતિક્કમવચનં. તિતિક્ખિસ્સન્તિ યથા સઙ્ગામાવચરો સુદન્તો મહાનાગો ખમો સત્તિપહારાદીનિ ચાપતો મુચ્ચિત્વા અત્તનિ પતિતે સરે અવિહઞ્ઞમાનો તિતિક્ખતિ, એવમેવ એવરૂપં અતિવાક્યં તિતિક્ખિસ્સં, સહિસ્સામીતિ અત્થો. દુસ્સીલો હીતિ અયઞ્હિ લોકિયમહાજનો બહુદુસ્સીલો અત્તનો અત્તનો રુચિવસેન વાચં નિચ્છારેત્વા ઘટ્ટેન્તો ચરતિ, તત્થ અધિવાસનં અજ્ઝુપેક્ખનમેવ મમ ભારો. સમિતિન્તિ ઉય્યાનકીળમણ્ડલાદીસુ મહાજનમજ્ઝં ગચ્છન્તા દન્તમેવ ગોણજાતિં વા અસ્સજાતિં વા યાને યોજેત્વા નયન્તિ. રાજાતિ તથારૂપેહેવ વાહનેહિ ગચ્છન્તો રાજાપિ દન્તમેવ અભિરૂહતિ. મનુસ્સેસૂતિ મનુસ્સેસુપિ ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ દન્તો નિબ્બિસેવનોવ સેટ્ઠો. યોતિવાક્યન્તિ યો એવરૂપં અતિક્કમવચનં પુનપ્પુનં વુચ્ચમાનમ્પિ તિતિક્ખતિ ન પટિપ્ફરતિ ન વિહઞ્ઞતિ, એવરૂપો દન્તો સેટ્ઠોતિ અત્થો.

અસ્સતરાતિ વળવાય ગદ્રભેન જાતા. આજાનીયાતિ યં અસ્સદમસારથિ કારણં કારેતિ, તસ્સ ખિપ્પં જાનનસમત્થા. સિન્ધવાતિ સિન્ધવરટ્ઠે જાતા અસ્સા. મહાનાગાતિ કુઞ્જરસઙ્ખાતા મહાહત્થિનો. અત્તદન્તોતિ એતે અસ્સતરા ચ સિન્ધવા ચ કુઞ્જરા ચ દન્તાવ વરં, ન અદન્તા. યો પન ચતૂહિ અરિયમગ્ગેહિ અત્તનો દન્તતાય અત્તદન્તો નિબ્બિસેવનો, અયં તતોપિ વરં, સબ્બેહિપિ એતેહિ ઉત્તરિતરોતિ અત્થો.

દેસનાવસાને લઞ્જં ગહેત્વા વીથિસિઙ્ઘાટકાદીસુ ઠત્વા અક્કોસન્તો પરિભાસન્તો સબ્બોપિ સો મહાજનો સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણીતિ.

અત્તદન્તવત્થુ પઠમં.