૯. પઞ્ચઉપાસકવત્થુ

નત્થિ રાગસમો અગ્ગીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચ ઉપાસકે આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર ધમ્મં સોતુકામા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. બુદ્ધાનઞ્ચ ‘‘અયં ખત્તિયો, અયં બ્રાહ્મણો, અયં અડ્ઢો, અયં દુગ્ગતો, ઇમસ્સ ઉળારં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામિ, ઇમસ્સ નો’’તિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. યંકિઞ્ચિ આરબ્ભ ધમ્મં દેસેન્તો ધમ્મગારવં પુરક્ખત્વા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય દેસેતિ. એવં દેસેન્તસ્સ પન તથાગતસ્સ સન્તિકે નિસિન્નાનં તેસં એકો નિસિન્નકોવ નિદ્દાયિ, એકો અઙ્ગુલિયા ભૂમિં લિખન્તો નિસીદિ, એકો એકં રુક્ખં ચાલેન્તો નિસીદિ, એકો આકાસં ઉલ્લોકેન્તો નિસીદિ, એકો પન સક્કચ્ચં ધમ્મં અસ્સોસિ.

આનન્દત્થેરો સત્થારં બીજયમાનો તેસં આકારં ઓલોકેન્તો સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હે ઇમેસં મહામેઘગજ્જિતં ગજ્જન્તા વિય ધમ્મં દેસેથ, એતે પન તુમ્હેસુપિ ધમ્મં કથેન્તેસુ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તા નિસિન્ના’’તિ. ‘‘આનન્દ, ત્વં એતે ન જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. એતેસુ હિ યો એસ નિદ્દાયન્તો નિસિન્નો, એસ પઞ્ચ જાતિસતાનિ સપ્પયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા ભોગેસુ સીસં ઠપેત્વા નિદ્દાયિ, ઇદાનિપિસ્સ નિદ્દાય તિત્તિ નત્થિ, નાસ્સ કણ્ણં મમ સદ્દો પવિસતીતિ. કિં પન, ભન્તે, પટિપાટિયા કથેથ, ઉદાહુ અન્તરન્તરાતિ. આનન્દ, એતસ્સ હિ કાલેન મનુસ્સત્તં, કાલેન દેવત્તં, કાલેન નાગત્તન્તિ એવં અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જન્તસ્સ ઉપપત્તિયો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનાપિ ન સક્કા પરિચ્છિન્દિતું. પટિપાટિયા પનેસ પઞ્ચ જાતિસતાનિ નાગયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા નિદ્દાયન્તોપિ નિદ્દાય અતિત્તોયેવ. અઙ્ગુલિયા ભૂમિં લિખન્તો નિસિન્નપુરિસોપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ ગણ્ડુપ્પાદયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા ભૂમિં ખણિ, ઇદાનિપિ ભૂમિં ખણન્તોવ મમ સદ્દં ન સુણાતિ. એસ રુક્ખં ચાલેન્તો નિસિન્નપુરિસોપિ પટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ મક્કટયોનિયં નિબ્બત્તિ, ઇદાનિપિ પુબ્બાચિણ્ણવસેન રુક્ખં ચાલેતિયેવ, નાસ્સ કણ્ણં મમ સદ્દો પવિસતિ. એસ આકાસં ઉલ્લોકેત્વા નિસિન્નપુરિસોપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ નક્ખત્તપાઠકો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઇદાનિ પુબ્બાચિણ્ણવસેન અજ્જાપિ આકાસમેવ ઉલ્લોકેતિ, નાસ્સ કણ્ણં મમ સદ્દો પવિસતિ. એસ સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તો નિસિન્નપુરિસો પન પટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ મન્તજ્ઝાયકબ્રાહ્મણો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઇદાનિપિ મન્તં સંસન્દન્તો વિય સક્કચ્ચં સુણાતીતિ.

‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં ધમ્મદેસના છવિઆદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ, કસ્મા ઇમે તુમ્હેસુપિ ધમ્મં દેસેન્તેસુ સક્કચ્ચં ન સુણન્તી’’તિ? ‘‘આનન્દ, મમ ધમ્મો સુસ્સવનીયોતિ સઞ્ઞં કરોસિ મઞ્ઞે’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, દુસ્સવનીયો’’તિ? ‘‘આમ, આનન્દા’’તિ. ‘‘કસ્મા, ભન્તે’’તિ? ‘‘આનન્દ, બુદ્ધોતિ વા ધમ્મોતિ વા સઙ્ઘોતિ વા પદં ઇમેહિ સત્તેહિ અનેકેસુપિ કપ્પકોટિસતસહસ્સેસુ અસુતપુબ્બં. યસ્મા ઇમં ધમ્મં સોતું ન સક્કોન્તા અનમતગ્ગે સંસારે ઇમે સત્તા અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથંયેવ સુણન્તા આગતા, તસ્મા સુરાપાનકેળિમણ્ડલાદીસુ ગાયન્તા નચ્ચન્તા વિચરન્તિ, ધમ્મં સોતું ન સક્કોન્તી’’તિ. ‘‘કિં નિસ્સાય પનેતે ન સક્કોન્તિ, ભન્તે’’તિ?

અથસ્સ સત્થા, ‘‘આનન્દ, રાગં નિસ્સાય દોસં નિસ્સાય મોહં નિસ્સાય તણ્હં નિસ્સાય ન સક્કોન્તિ. રાગગ્ગિસદિસો અગ્ગિ નામ નત્થિ, સો છારિકમ્પિ અસેસેત્વા સત્તે દહતિ. કિઞ્ચાપિ સત્તસૂરિયપાતુભાવં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો કપ્પવિનાસકો અગ્ગિપિ કિઞ્ચિ અનવસેસેત્વાવ લોકં દહતિ, સો પન અગ્ગિ કદાચિયેવ દહતિ. રાગગ્ગિનો અદહનકાલો નામ નત્થિ, તસ્મા રાગસમો વા અગ્ગિ દોસસમો વા ગહો મોહસમં વા જાલં તણ્હાસમા વા નદી નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૫૧. ‘‘નત્થિ રાગસમો અગ્ગિ, નત્થિ દોસસમો ગહો;

નત્થિ મોહસમં જાલં, નત્થિ તણ્હાસમા નદી’’તિ.

તત્થ રાગસમોતિ ધૂમાદીસુ કિઞ્ચિ અદસ્સેત્વા અન્તોયેવ ઉટ્ઠાય ઝાપનવસેન રાગેન સમો અગ્ગિ નામ નત્થિ. દોસસમોતિ યક્ખગહઅજગરગહકુમ્ભિલગહાદયો એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે ગણ્હિતું સક્કોન્તિ, દોસગહો પન સબ્બત્થ એકન્તમેવ ગણ્હાતીતિ દોસેન સમો ગહો નામ નત્થિ. મોહસમન્તિ ઓનન્ધનપરિયોનન્ધનટ્ઠેન પન મોહસમં જાલં નામ નત્થિ. તણ્હાસમાતિ ગઙ્ગાદીનં નદીનં પુણ્ણકાલોપિ ઊનકાલોપિ સુક્ખકાલોપિ પઞ્ઞાયતિ, તણ્હાય પન પુણ્ણકાલો વા સુક્ખકાલો વા નત્થિ, નિચ્ચં ઊનાવ પઞ્ઞાયતીતિ દુપ્પૂરણટ્ઠેન તણ્હાય સમા નદી નામ નત્થીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તો ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચઉપાસકવત્થુ નવમં.