૧૮. મલવગ્ગો

૧. ગોઘાતકપુત્તવત્થુ

પણ્ડુપલાસોવ દાનિસીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ગોઘાતકપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો ગોઘાતકો ગાવો વધિત્વા વરમંસાનિ ગહેત્વા પચાપેત્વા પુત્તદારેહિ સદ્ધિં નિસીદિત્વા મંસઞ્ચ ખાદતિ, મૂલેન ચ વિક્કિણિત્વા જીવિકં કપ્પેસિ. સો એવં પઞ્ચપણ્ણાસ વસ્સાનિ ગોઘાતકકમ્મં કરોન્તો ધુરવિહારે વિહરન્તસ્સ સત્થુ એકદિવસમ્પિ કટચ્છુમત્તમ્પિ યાગું વા ભત્તં વા ન અદાસિ. સો ચ વિના મંસેન ભત્તં ન ભુઞ્જતિ. સો એકદિવસં દિવસભાગે મંસં વિક્કિણિત્વા અત્તનો અત્થાય પચિતું એકં મંસખણ્ડં ભરિયાય દત્વા ન્હાયિતું અગમાસિ. અથસ્સ સહાયકો ગેહં ગન્ત્વા ભરિયં આહ – ‘‘થોકં મે વિક્કિણિયમંસં દેહિ, ગેહં મે પાહુનકો આગતો’’તિ. નત્થિ વિક્કિણિયમંસં, સહાયકો તે મંસં વિક્કિણિત્વા ઇદાનિ ન્હાયિતું ગતોતિ. મા એવં કરિ, સચે મંસખણ્ડં અત્થિ, દેહીતિ. સહાયકસ્સ તે નિક્ખિત્તમંસં ઠપેત્વા અઞ્ઞં નત્થીતિ. સો ‘‘સહાયકસ્સ મે અત્થાય ઠપિતમંસતો અઞ્ઞં મંસં નત્થિ, સો ચ વિના મંસેન ન ભુઞ્જતિ, નાયં દસ્સતી’’તિ સામંયેવ તં મંસં ગહેત્વા પક્કામિ.

ગોઘાતકોપિ ન્હત્વા આગતો તાય અત્તનો પક્કપણ્ણેન સદ્ધિં વડ્ઢેત્વા ભત્તે ઉપનીતે આહ ‘‘કહં મંસ’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ, સામી’’તિ. નનુ અહં પચ્ચનત્થાય મંસં દત્વા ગતોતિ. તવ સહાયકો આગન્ત્વા ‘‘પાહુનકો મે આગતો, વિક્કિણિયમંસં દેહી’’તિ વત્વા મયા ‘‘સહાયકસ્સ તે ઠપિતમંસતો અઞ્ઞં મંસં નત્થિ, સો ચ વિના મંસેન ન ભુઞ્જતી’’તિ વુત્તેપિ બલક્કારેન તં મંસં સામંયેવ ગહેત્વા ગતોતિ. અહં વિના મંસેન ભત્તં ન ભુઞ્જામિ, હરાહિ નન્તિ. કિં સક્કા કાતું, ભુઞ્જ, સામીતિ. સો ‘‘નાહં ભુઞ્જામી’’તિ તં ભત્તં હરાપેત્વા સત્થં આદાય પચ્છાગેહે ઠિતો ગોણો અત્થિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા મુખે હત્થં પક્ખિપિત્વા જિવ્હં નીહરિત્વા સત્થેન મૂલે છિન્દિત્વા આદાય ગન્ત્વા અઙ્ગારેસુ પચાપેત્વા ભત્તમત્થકે ઠપેત્વા નિસિન્નો એકં ભત્તપિણ્ડં ભુઞ્જિત્વા એકં મંસખણ્ડં મુખે ઠપેસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સ જિવ્હા છિજ્જિત્વા ભત્તપાતિયં પતિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ કમ્મસરિક્ખકં વિપાકં લભિ. સોપિ ખો ગોણો વિય લોહિતધારાય મુખતો પગ્ઘરન્તિયા અન્તોગેહં પવિસિત્વા જણ્ણુકેહિ વિચરન્તો વિરવિ.

તસ્મિં સમયે ગોઘાતકસ્સ પુત્તો પિતરં ઓલોકેન્તો સમીપે ઠિતો હોતિ. અથ નં માતા આહ – ‘‘પસ્સ, પુત્ત, ઇમં ગોઘાતકં ગોણં વિય ગેહમજ્ઝે જણ્ણુકેહિ વિચરિત્વા વિરવન્તં, ઇદં દુક્ખં તવ મત્થકે પતિસ્સતિ, મમમ્પિ અનોલોકેત્વા અત્તનો સોત્થિં કરોન્તો પલાયસ્સૂ’’તિ. સો મરણભયતજ્જિતો માતરં વન્દિત્વા પલાયિ, પલાયિત્વા ચ પન તક્કસિલં અગમાસિ. ગોઘાતકોપિ ગોણો વિય ગેહમજ્ઝે વિરવન્તો વિચરિત્વા કાલકતો અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ. ગોણોપિ કાલમકાસિ. ગોઘાતકપુત્તોપિ તક્કસિલં ગન્ત્વા સુવણ્ણકારકમ્મં ઉગ્ગણ્હિ. અથસ્સાચરિયો ગામં ગચ્છન્તો ‘‘એવરૂપં નામ અલઙ્કારં કરેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કામિ. સોપિ તથારૂપં અલઙ્કારં અકાસિ. અથસ્સાચરિયો આગન્ત્વા અલઙ્કારં દિસ્વા ‘‘અયં યત્થ કત્થચિ ગન્ત્વા જીવિતું સમત્થો’’તિ વયપ્પત્તં અત્તનો ધીતરં અદાસિ. સો પુત્તધીતાહિ વડ્ઢિ.

અથસ્સ પુત્તા વયપ્પત્તા સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા અપરભાગે સાવત્થિયં ગન્ત્વા તત્થ ઘરાવાસં સણ્ઠપેત્વા વસન્તા સદ્ધા પસન્ના અહેસું. પિતાપિ નેસં તક્કસિલાયં કિઞ્ચિ કુસલં અકત્વાવ જરં પાપુણિ. અથસ્સ પુત્તા ‘‘પિતા નો મહલ્લકો’’તિ અત્તનો સન્તિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘પિતુ અત્થાય દાનં દસ્સામા’’તિ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તયિંસુ. તે પુનદિવસે અન્તોગેહે બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા સક્કચ્ચં પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને સત્થારં આહંસુ – ‘‘ભન્તે, અમ્હેહિ ઇદં પિતુ જીવભત્તં દિન્નં, પિતુ નો અનુમોદનં કરોથા’’તિ. સત્થા તં આમન્તેત્વા, ‘‘ઉપાસક, ત્વં મહલ્લકો પરિપક્કસરીરો પણ્ડુપલાસસદિસો, તવ પરલોકગમનાય કુસલપાથેય્યં નત્થિ, અત્તનો પતિટ્ઠં કરોહિ, પણ્ડિતો ભવ, મા બાલો’’તિ અનુમોદનં કરોન્તો ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૩૫. ‘‘પણ્ડુપલાસોવ દાનિસિ,

યમપુરિસાપિ ચ તે ઉપટ્ઠિતા;

ઉય્યોગમુખે ચ તિટ્ઠસિ,

પાથેય્યમ્પિ ચ તે ન વિજ્જતિ.

૨૩૬. ‘‘સો કરોહિ દીપમત્તનો,

ખિપ્પં વાયમ પણ્ડિતો ભવ;

નિદ્ધન્તમલો અનઙ્ગણો,

દિબ્બં અરિયભૂમિં ઉપેહિસી’’તિ.

તત્થ પણ્ડુપલાસોવ દાનિસીતિ, ઉપાસક, ત્વં ઇદાનિ છિજ્જિત્વા ભૂમિયં પતિતપણ્ડુપલાસો વિય અહોસિ. યમપુરિસાતિ યમદૂતા વુચ્ચન્તિ, ઇદં પન મરણમેવ સન્ધાય વુત્તં, મરણં તે પચ્ચુપટ્ઠિતન્તિ અત્થો. ઉય્યોગમુખેતિ પરિહાનિમુખે, અવુડ્ઢિમુખે ચ ઠિતોસીતિ અત્થો. પાથેય્યન્તિ ગમિકસ્સ તણ્ડુલાદિપાથેય્યં વિય પરલોકં ગચ્છન્તસ્સ તવ કુસલપાથેય્યમ્પિ નત્થીતિ અત્થો. સો કરોહીતિ સો ત્વં સમુદ્દે નાવાય ભિન્નાય દીપસઙ્ખાતં પતિટ્ઠં વિય અત્તનો કુસલપતિટ્ઠં કરોહિ. કરોન્તો ચ ખિપ્પં વાયમ, સીઘં સીઘં વીરિયં આરભ, અત્તનો કુસલકમ્મપતિટ્ઠકરણેન પણ્ડિતો ભવ. યો હિ મરણમુખં અપ્પત્વા કાતું સમત્થકાલેવ કુસલં કરોતિ, એસ પણ્ડિતો નામ, તાદિસો ભવ, મા અન્ધબાલોતિ અત્થો. દિબ્બં અરિયભૂમિન્તિ એવં વીરિયં કરોન્તો રાગાદીનં મલાનં નીહટતાય નિદ્ધન્તમલો અઙ્ગણાભાવેન અનઙ્ગણો નિક્કિલેસો હુત્વા પઞ્ચવિધં સુદ્ધાવાસભૂમિં પાપુણિસ્સસીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

તે પુનદિવસત્થાયપિ સત્થારં નિમન્તેત્વા દાનં દત્વા કતભત્તકિચ્ચં સત્થારં અનુમોદનકાલે આહંસુ – ‘‘ભન્તે, ઇદમ્પિ અમ્હાકં પિતુ જીવભત્તમેવ, ઇમસ્સેવ અનુમોદનં કરોથા’’તિ. સત્થા તસ્સ અનુમોદનં કરોન્તો ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૩૭. ‘‘ઉપનીતવયો ચ દાનિસિ,

સમ્પયાતોસિ યમસ્સ સન્તિકં;

વાસો તે નત્થિ અન્તરા,

પાથેય્યમ્પિ ચ તે ન વિજ્જતિ.

૨૩૮. ‘‘સો કરોહિ દીપમત્તનો,

ખિપ્પં વાયમ પણ્ડિતો ભવ;

નિદ્ધન્તમલો અનઙ્ગણો,

ન પુન જાતિજરં ઉપેહિસી’’તિ.

તત્થ ઉપનીતવયોતિ ઉપાતિ નિપાતમત્તં, નીતવયોતિ વિગતવયો અતિક્કન્તવયો, ત્વઞ્ચસિ દાનિ તયો વયે અતિક્કમિત્વા મરણમુખે ઠિતોતિ અત્થો. સમ્પયાતોસિ યમસ્સ સન્તિકન્તિ મરણમુખં ગન્તું સજ્જો હુત્વા ઠિતોસીતિ અત્થો. વાસો તે નત્થિ અન્તરાતિ યથા મગ્ગં ગચ્છન્તા તાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તા અન્તરામગ્ગે વસન્તિ, ન એવં પરલોકં ગચ્છન્તા. ન હિ સક્કા પરલોકં ગચ્છન્તેન ‘‘અધિવાસેથ કતિપાહં, દાનં તાવ દેમિ, ધમ્મં તાવ સુણામી’’તિઆદીનિ વત્તું. ઇતો પન ચવિત્વા પરલોકે નિબ્બત્તોવ હોતિ. ઇમમત્થં સન્ધાયેતં વુત્તં. પાથેય્યન્તિ ઇદં કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ, ઉપાસકસ્સ પન પુનપ્પુનં દળ્હીકરણત્થં ઇધાપિ સત્થારા કથિતં. જાતિજરન્તિ એત્થ બ્યાધિમરણાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. હેટ્ઠિમગાથાહિ ચ અનાગામિમગ્ગો કથિતો, ઇધ અરહત્તમગ્ગો કથિતો. એવં સન્તેપિ યથા નામ રઞ્ઞા અત્તનો મુખપમાણેન કબળં વડ્ઢેત્વા પુત્તસ્સ ઉપનીતે સો કુમારો અત્તનો મુખપમાણેનેવ ગણ્હાતિ, એવમેવ સત્થારા ઉપરિમગ્ગવસેન ધમ્મે દેસિતેપિ ઉપાસકો અત્તનો ઉપનિસ્સયવસેન હેટ્ઠા સોતાપત્તિફલં પત્વા ઇમિસ્સા અનુમોદનાય અવસાને અનાગામિફલં પત્તો. સેસપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ગોઘાતકપુત્તવત્થુ પઠમં.

૨. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ

અનુપુબ્બેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર એકદિવસં પાતોવ નિક્ખમિત્વા ભિક્ખૂનં ચીવરપારુપનટ્ઠાને ભિક્ખૂ ચીવરં પારુપન્તે ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. તં પન ઠાનં વિરૂળ્હતિણં હોતિ. અથેકસ્સ ભિક્ખુનો ચીવરં પારુપન્તસ્સ ચીવરકણ્ણો તિણેસુ પવટ્ટેન્તો ઉસ્સાવબિન્દૂહિ તેમિ. બ્રાહ્મણો ‘‘ઇમં ઠાનં અપ્પહરિતં કાતું વટ્ટતી’’તિ પુનદિવસે કુદ્દાલં આદાય ગન્ત્વા તં ઠાનં તચ્છેત્વા ખલમણ્ડલસદિસં અકાસિ. પુનદિવસેપિ તં ઠાનં આગન્ત્વા ભિક્ખૂસુ ચીવરં પારુપન્તેસુ એકસ્સ ચીવરકણ્ણં ભૂમિયં પતિત્વા પંસુમ્હિ પવટ્ટમાનં દિસ્વા ‘‘ઇધ વાલુકં ઓકિરિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા વાલુકં આહરિત્વા ઓકિરિ.

અથેકદિવસં પુરેભત્તં ચણ્ડો આતપો અહોસિ, તદાપિ ભિક્ખૂનં ચીવરં પારુપન્તાનં ગત્તતો સેદે મુચ્ચન્તે દિસ્વા ‘‘ઇધ મયા મણ્ડપં કારેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા મણ્ડપં કારેસિ. પુનદિવસે પાતોવ વસ્સં વસ્સિ, વદ્દલિકં અહોસિ. તદાપિ બ્રાહ્મણો ભિક્ખૂ ઓલોકેન્તોવ ઠિતો તિન્તચીવરકે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘એત્થ મયા સાલં કારેતું વટ્ટતી’’તિ સાલં કારેત્વા ‘‘ઇદાનિ સાલમહં કરિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા અન્તો ચ બહિ ચ ભિક્ખૂ નિસીદાપેત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને અનુમોદનત્થાય સત્થુ પત્તં ગહેત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં ભિક્ખૂનં ચીવરપારુપનકાલે ઇમસ્મિં ઠાને ઓલોકેન્તો ઠિતો ઇદઞ્ચિદઞ્ચ દિસ્વા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કારેસિ’’ન્તિ આદિતો પટ્ઠાય સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા તસ્સ વચનં સુત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, પણ્ડિતા નામ ખણે ખણે થોકં કુસલં કરોન્તા અનુપુબ્બેન અત્તનો અકુસલમલં નીહરન્તિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૩૯. ‘‘અનુપુબ્બેન મેધાવી, થોકં થોકં ખણે ખણે;

કમ્મારો રજતસ્સેવ, નિદ્ધમે મલમત્તનો’’તિ.

તત્થ અનુપુબ્બેનાતિ અનુપટિપાટિયા. મેધાવીતિ ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતો. ખણે ખણેતિ ઓકાસે ઓકાસે કુસલં કરોન્તો. કમ્મારો રજતસ્સેવાતિ યથા સુવણ્ણકારો એકવારમેવ સુવણ્ણં તાપેત્વા કોટ્ટેત્વા મલં નીહરિત્વા પિલન્ધનવિકતિં કાતું ન સક્કોતિ, પુનપ્પુનં તાપેન્તો કોટ્ટેન્તો પન મલં નીહરતિ, તતો અનેકવિધં પિલન્ધનવિકતિં કરોતિ, એવમેવ પુનપ્પુનં કુસલં કરોન્તો પણ્ડિતો અત્તનો રાગાદિમલં નિદ્ધમેય્ય, એવં નિદ્ધન્તમલો નિક્કિલેસોવ હોતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બ્રાહ્મણો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠતિ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ દુતિયં.

૩. તિસ્સત્થેરવત્થુ

અયસાવ મલન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિસ્સત્થેરં નામ ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર સાવત્થિવાસી કુલપુત્તો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો તિસ્સત્થેરોતિ પઞ્ઞાયિ. સો અપરભાગે જનપદવિહારે વસ્સૂપગતો અટ્ઠહત્થકં થૂલસાટકં લભિત્વા વુત્થવસ્સો પવારેત્વા તં આદાય ગન્ત્વા ભગિનિયા હત્થે ઠપેસિ. સા ‘‘ન મે એસો સાટકો ભાતુ અનુચ્છવિકો’’તિ તં તિખિણાય વાસિયા છિન્દિત્વા હીરહીરં કત્વા ઉદુક્ખલે કોટ્ટેત્વા પવિસેત્વા પોથેત્વા વટ્ટેત્વા સુખુમસુત્તં કન્તિત્વા સાટકં વાયાપેસિ. થેરોપિ સુત્તઞ્ચેવ સૂચિયો ચ સંવિદહિત્વા ચીવરકારકે દહરસામણેરે સન્નિપાતેત્વા ભગિનિયા સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘તં મે સાટકં દેથ, ચીવરં કારેસ્સામી’’તિ આહ. સા નવહત્થં સાટકં નીહરિત્વા કનિટ્ઠભાતિકસ્સ હત્થે ઠપેસિ. સો તં ગહેત્વા વિત્થારેત્વા ઓલોકેત્વા ‘‘મમ સાટકો થૂલો અટ્ઠહત્થો, અયં સુખુમો નવહત્થો. નાયં મમ સાટકો, તુમ્હાકં એસ, ન મે ઇમિના અત્થો, તમેવ મે દેથા’’તિ આહ. ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકમેવ એસો, ગણ્હથ ન’’ન્તિ? સો નેવ ઇચ્છિ. અથસ્સ અત્તના કતકિચ્ચં સબ્બં આરોચેત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકમેવેસ, ગણ્હથ ન’’ન્તિ અદાસિ. સો તં આદાય વિહારં ગન્ત્વા ચીવરકમ્મં પટ્ઠપેસિ.

અથસ્સ ભગિની ચીવરકારાનં અત્થાય યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેસિ. ચીવરસ્સ નિટ્ઠિતદિવસે પન અતિરેકસક્કારં કારેસિ. સો ચીવરં ઓલોકેત્વા તસ્મિં ઉપ્પન્નસિનેહો ‘‘સ્વે દાનિ નં પારુપિસ્સામી’’તિ સંહરિત્વા ચીવરવંસે ઠપેત્વા તં રત્તિં ભુત્તાહારં જિરાપેતું અસક્કોન્તો કાલં કત્વા તસ્મિંયેવ ચીવરે ઊકા હુત્વા નિબ્બત્તિ. ભગિનીપિસ્સ કાલકિરિયં સુત્વા ભિક્ખૂનં પાદેસુ પવત્તમાના રોદિ. ભિક્ખૂ તસ્સ સરીરકિચ્ચં કત્વા ગિલાનુપટ્ઠાકસ્સ અભાવેન સઙ્ઘસ્સેવ તં પાપુણાતિ. ‘‘ભાજેસ્સામ ન’’ન્તિ તં ચીવરં નીહરાપેસું. સા ઊકા ‘‘ઇમે મમ સન્તકં વિલુમ્પન્તી’’તિ વિરવન્તી ઇતો ચિતો ચ સન્ધાવિ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ દિબ્બાય સોતધાતુયા તં સદ્દં સુત્વા, ‘‘આનન્દ, તિસ્સસ્સ ચીવરં અભાજેત્વા સત્તાહં નિક્ખિપિતું વદેહી’’તિ આહ. થેરો તથા કારેસિ. સાપિ સત્તમે દિવસે કાલં કત્વા તુસિતવિમાને નિબ્બત્તિ. સત્થા ‘‘અટ્ઠમે દિવસે તિસ્સસ્સ ચીવરં ભાજેત્વા ગણ્હથા’’તિ આણાપેસિ. ભિક્ખૂ તથા કરિંસુ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘કસ્મા નુ ખો સત્થા તિસ્સસ્સ ચીવરં સત્ત દિવસે ઠપાપેત્વા અટ્ઠમે દિવસે ગણ્હિતું અનુજાની’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, તિસ્સો અત્તનો ચીવરે ઊકા હુત્વા નિબ્બત્તો, તુમ્હેહિ તસ્મિં ભાજિયમાને ‘ઇમે મમ સન્તકં વિલુમ્પન્તી’તિ વિરવન્તી ઇતો ચિતો ચ ધાવિ. સા તુમ્હેહિ ચીવરે ગય્હમાને તુમ્હેસુ મનં પદુસ્સિત્વા નિરયે નિબ્બત્તેય્ય, તેન ચાહં ચીવરં નિક્ખિપાપેસિં. ઇદાનિ પન સા તુસિતવિમાને નિબ્બત્તા, તેન વો મયા ચીવરગહણં અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ વત્વા પુન તેહિ ‘‘ભારિયા વત અયં, ભન્તે, તણ્હા નામા’’તિ વુત્તે ‘‘આમ, ભિક્ખવે, ઇમેસં સત્તાનં તણ્હા નામ ભારિયા. યથા અયતો મલં ઉટ્ઠહિત્વા અયમેવ ખાદતિ વિનાસેતિ અપરિભોગં કરોતિ, એવમેવાયં તણ્હા ઇમેસં સત્તાનં અબ્ભન્તરે ઉપ્પજ્જિત્વા તે સત્તે નિરયાદીસુ નિબ્બત્તાપેતિ, વિનાસં પાપેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૪૦. ‘‘અયસાવ મલં સમુટ્ઠિતં,

તતુટ્ઠાય તમેવ ખાદતિ;

એવં અતિધોનચારિનં,

સાનિ કમ્માનિ નયન્તિ દુગ્ગતિ’’ન્તિ.

તત્થ અયસાવાતિ અયતો સમુટ્ઠિતં. તતુટ્ઠાયાતિ તતો ઉટ્ઠાય. અતિધોનચારિનન્તિ ધોના વુચ્ચતિ ચત્તારો પચ્ચયે ‘‘ઇદમત્થં એતે’’તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જનપઞ્ઞા, તં અતિક્કમિત્વા ચરન્તો અતિધોનચારી નામ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા અયતો મલં સમુટ્ઠાય તતો સમુટ્ઠિતં તમેવ ખાદતિ, એવમેવં ચતુપચ્ચયે અપચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તં અતિધોનચારિનં સાનિ કમ્માનિ અત્તનિ ઠિતત્તા અત્તનો સન્તકાનેવ તાનિ કમ્માનિ દુગ્ગતિં નયન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

તિસ્સત્થેરવત્થુ તતિયં.

૪. લાલુદાયિત્થેરવત્થુ

અસજ્ઝાયમલાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાલુદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર પઞ્ચકોટિમત્તા અરિયસાવકા વસન્તિ, દ્વે કોટિમત્તા પુથુજ્જના વસન્તિ. તેસુ અરિયસાવકા પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં સપ્પિતેલમધુફાણિતવત્થાદીનિ ગહેત્વા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મકથં સુણન્તિ. ધમ્મં સુત્વા ગમનકાલે ચ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં ગુણકથં કથેન્તિ. ઉદાયિત્થેરો તેસં કથં સુત્વા ‘‘એતેસં તાવ ધમ્મં સુત્વા તુમ્હે એવં કથેથ, મમ ધમ્મકથં સુત્વા કિં નુ ખો ન કથેસ્સથા’’તિ વદતિ. મનુસ્સા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘અયં એકો ધમ્મકથિકો ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સપિ અમ્હેહિ ધમ્મકથં સોતું વટ્ટતી’’તિ તે એકદિવસં થેરં યાચિત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ અમ્હાકં ધમ્મસ્સવનદિવસો’’તિ સઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે અમ્હાકં દિવા ધમ્મકથં કથેય્યાથા’’તિ આહંસુ. સોપિ તેસં અધિવાસેસિ.

તેહિ ધમ્મસ્સવનવેલાય આગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, નો ધમ્મં કથેથા’’તિ વુત્તે લાલુદાયિત્થેરો આસને નિસીદિત્વા ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા ચાલેન્તો એકમ્પિ ધમ્મપદં અદિસ્વા ‘‘અહં સરભઞ્ઞં ભણિસ્સામિ, અઞ્ઞો ધમ્મકથં કથેતૂ’’તિ વત્વા ઓતરિ. તે અઞ્ઞેન ધમ્મકથં કથાપેત્વા સરભાણત્થાય પુન તં આસનં આરોપયિંસુ. સો પુનપિ કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘અહં રત્તિં કથેસ્સામિ, અઞ્ઞો સરભઞ્ઞં ભણતૂ’’તિ વત્વા આસના ઓતરિ. તે અઞ્ઞેન સરભઞ્ઞં ભણાપેત્વા પુન રત્તિં થેરં આનયિંસુ. સો રત્તિમ્પિ કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘અહં પચ્ચૂસકાલે કથેસ્સામિ, રત્તિં અઞ્ઞો કથેતૂ’’તિ વત્વા ઓતરિ. તે અઞ્ઞેન રત્તિં કથાપેત્વા પુન પચ્ચૂસે તં આનયિંસુ. સો પુનપિ કિઞ્ચિ નાદ્દસ. મહાજનો લેડ્ડુદણ્ડાદીનિ ગહેત્વા, ‘‘અન્ધબાલ, ત્વં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં વણ્ણે કથિયમાને એવઞ્ચેવઞ્ચ વદેસિ, ઇદાનિ કસ્મા ન કથેસી’’તિ સન્તજ્જેત્વા પલાયન્તં અનુબન્ધિ. સો પલાયન્તો એકિસ્સા વચ્ચકુટિયા પતિ.

મહાજનો કથં સમુટ્ઠાપેસિ – ‘‘અજ્જ લાલુદાયી સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં ગુણકથાય પવત્તમાનાય ઉસ્સૂયન્તો અત્તનો ધમ્મકથિકભાવં પકાસેત્વા મનુસ્સેહિ સક્કારં કત્વા ‘ધમ્મં સુણોમા’તિ વુત્તે ચતુક્ખત્તું આસને નિસીદિત્વા કથેતબ્બયુત્તકં કિઞ્ચિ અપસ્સન્તો ‘ત્વં અમ્હાકં અય્યેહિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનત્થેરેહિ સદ્ધિં યુગગ્ગાહં ગણ્હાસી’તિ લેડ્ડુદણ્ડાદીનિ ગહેત્વા સન્તજ્જેત્વા પલાપિયમાનો વચ્ચકુટિયા પતિતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ એસો ગૂથકૂપે નિમુગ્ગોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ચતુપ્પદો અહં સમ્મ, ત્વમ્પિ સમ્મ ચતુપ્પદો;

એહિ સમ્મ નિવત્તસ્સુ, કિં નુ ભીતો પલાયસિ.

‘‘અસુચિપૂતિલોમોસિ, દુગ્ગન્ધો વાસિ સૂકર;

સચે યુજ્ઝિતુકામોસિ, જયં સમ્મ દદામિ તે’’તિ. (જા. ૧.૨.૫-૬) –

ઇમં જાતકં વિત્થારેત્વા કથેસિ. તદા સીહો સારિપુત્તો અહોસિ, સૂકરો લાલુદાયીતિ. સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, લાલુદાયિના અપ્પમત્તકોવ ધમ્મો ઉગ્ગહિતો, સજ્ઝાયં પન નેવ અકાસિ, કિઞ્ચિ પરિયત્તિં ઉગ્ગહેત્વા તસ્સા અસજ્ઝાયકરણં મલમેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૪૧. ‘‘અસજ્ઝાયમલા મન્તા, અનુટ્ઠાનમલા ઘરા;

મલં વણ્ણસ્સ કોસજ્જં, પમાદો રક્ખતો મલ’’ન્તિ.

તત્થ અસજ્ઝાયમલાતિ યાકાચિ પરિયત્તિ વા સિપ્પં વા યસ્મા અસજ્ઝાયન્તસ્સ અનનુયુઞ્જન્તસ્સ વિનસ્સતિ વા નિરન્તરં વા ન ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ‘‘અસજ્ઝાયમલા મન્તા’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન ઘરાવાસં વસન્તસ્સ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય જિણ્ણપટિસઙ્ખરણાદીનિ અકરોન્તસ્સ ઘરં નામ વિનસ્સતિ, તસ્મા ‘‘અનુટ્ઠાનમલા ઘરા’’તિ વુત્તં. યસ્મા ગિહિસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા કોસજ્જવસેન સરીરપટિજગ્ગનં વા પરિક્ખારપટિજગ્ગનં વા અકરોન્તસ્સ કાયો દુબ્બણ્ણો હોતિ, તસ્મા ‘‘મલં વણ્ણસ્સ કોસજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા ગાવો રક્ખન્તસ્સ પમાદવસેન નિદ્દાયન્તસ્સ વા કીળન્તસ્સ વા તા ગાવો અતિત્થપક્ખન્દનાદિના વા વાળમિગચોરાદિઉપદ્દવેન વા પરેસં સાલિખેત્તાદીનિ ઓતરિત્વા ખાદનવસેન વિનાસં આપજ્જન્તિ, સયમ્પિ દણ્ડં વા પરિભાસં વા પાપુણાતિ, પબ્બજિતં વા પન છ દ્વારાનિ અરક્ખન્તં પમાદવસેન કિલેસા ઓતરિત્વા સાસના ચાવેન્તિ, તસ્મા ‘‘પમાદો રક્ખતો મલ’’ન્તિ વુત્તં. સો હિસ્સ વિનાસાવહનેન મલટ્ઠાનિયત્તા મલન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

લાલુદાયિત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. અઞ્ઞતરકુલપુત્તવત્થુ

મલિત્થિયા દુચ્ચરિતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં કુલપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિર સમાનજાતિકં કુલકુમારિકં આનેસું. સા આનીતદિવસતો પટ્ઠાય અતિચારિની અહોસિ. સો કુલપુત્તો તસ્સા અતિચારેન લજ્જિતો કસ્સચિ સમ્મુખીભાવં ઉપગન્તું અસક્કોન્તો બુદ્ધુપટ્ઠાનાદીનિ પચ્છિન્દિત્વા કતિપાહચ્ચયેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્નો ‘‘કિં, ઉપાસક, ન દિસ્સસી’’તિ વુત્તે તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં સત્થા, ‘‘ઉપાસક, પુબ્બેપિ મયા ‘ઇત્થિયો નામ નદીઆદિસદિસા, તાસુ પણ્ડિતેન કોધો ન કાતબ્બો’તિ વુત્તં, ત્વં પન ભવપટિચ્છન્નત્તા ન સલ્લક્ખેસી’’તિ વત્વા તેન યાચિતો –

‘‘યથા નદી ચ પન્થો ચ, પાનાગારં સભા પપા;

એવં લોકિત્થિયો નામ, વેલા તાસં ન વિજ્જતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૬૫; ૧.૧૨.૯) –

જાતકં વિત્થારેત્વા, ‘‘ઉપાસક, ઇત્થિયા હિ અતિચારિનિભાવો મલં, દાનં દેન્તસ્સ મચ્છેરં મલં, ઇધલોકપરલોકેસુ સત્તાનં અકુસલકમ્મં વિનાસનત્થેન મલં, અવિજ્જા પન સબ્બમલાનં ઉત્તમમલ’’ન્તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૪૨. ‘‘મલિત્થિયા દુચ્ચરિતં, મચ્છેરં દદતો મલં;

મલા વે પાપકા ધમ્મા, અસ્મિં લોકે પરમ્હિ ચ.

૨૪૩. ‘‘તતો મલા મલતરં, અવિજ્જા પરમં મલં;

એતં મલં પહન્ત્વાન, નિમ્મલા હોથ ભિક્ખવો’’તિ.

તત્થ દુચ્ચરિતન્તિ અતિચારો. અતિચારિનિઞ્હિ ઇત્થિં સામિકોપિ ગેહા નીહરતિ, માતાપિતૂનં સન્તિકં ગતમ્પિ ‘‘ત્વં કુલસ્સ અગારવભૂતા, અક્ખીહિપિ ન દટ્ઠબ્બા’’તિ તં નીહરન્તિ. સા અનાથા વિચરન્તી મહાદુક્ખં પાપુણાતિ. તેનસ્સા દુચ્ચરિતં ‘‘મલ’’ન્તિ વુત્તં. દદતોતિ દાયકસ્સ. યસ્સ હિ ખેત્તકસનકાલે ‘‘ઇમસ્મિં ખેત્તે સમ્પન્ને સલાકભત્તાદીનિ દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા નિપ્ફન્ને સસ્સેપિ મચ્છેરં ઉપ્પજ્જિત્વા ચાગચિત્તં નિવારેતિ, સો મચ્છેરવસેન ચાગચિત્તે અવિરૂહન્તે મનુસ્સસમ્પત્તિં દિબ્બસમ્પત્તિં નિબ્બાનસમ્પત્તિન્તિ તિસ્સો સમ્પત્તિયો ન લભતિ. તેન વુત્તં – ‘‘મચ્છેરં દદતો મલ’’ન્તિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. પાપકા ધમ્માતિ અકુસલધમ્મા પન ઇધલોકે ચ પરલોકે ચ મલમેવ.

તતોતિ હેટ્ઠા વુત્તમલતો. મલતરન્તિ અતિરેકમલં વો કથેમીતિ અત્થો. અવિજ્જાતિ અટ્ઠવત્થુકં અઞ્ઞાણમેવ પરમં મલં. પહન્ત્વાનાતિ એતં મલં જહિત્વા, ભિક્ખવે, તુમ્હે નિમ્મલા હોથાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અઞ્ઞતરકુલપુત્તવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. ચૂળસારિવત્થુ

સુજીવન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચૂળસારિં નામ સારિપુત્તત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર એકદિવસે વેજ્જકમ્મં કત્વા પણીતભોજનં લભિત્વા આદાય નિક્ખમન્તો અન્તરામગ્ગે થેરં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદં મયા વેજ્જકમ્મં કત્વા લદ્ધં, તુમ્હે અઞ્ઞત્થ એવરૂપં ભોજનં ન લભિસ્સથ, ઇમં ભુઞ્જથ, અહં તે વેજ્જકમ્મં કત્વા નિચ્ચકાલં એવરૂપં આહારં આહરિસ્સામી’’તિ આહ. થેરો તસ્સ વચનં સુત્વા તુણ્હીભૂતોવ પક્કામિ. ભિક્ખૂ વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ તમત્થં આરોચેસું. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, અહિરિકો નામ પગબ્ભો કાકસદિસો હુત્વા એકવીસતિવિધાય અનેસનાય ઠત્વા સુખં જીવતિ, હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્નો પન દુક્ખં જીવતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૪૪. ‘‘સુજીવં અહિરિકેન, કાકસૂરેન ધંસિના;

પક્ખન્દિના પગબ્ભેન, સંકિલિટ્ઠેન જીવિતં.

૨૪૫. ‘‘હિરીમતા ચ દુજ્જીવં, નિચ્ચં સુચિગવેસિના;

અલીનેનાપ્પગબ્ભેન, સુદ્ધાજીવેન પસ્સતા’’તિ.

તત્થ અહિરિકેનાતિ છિન્નહિરોત્તપ્પકેન. એવરૂપેન હિ અમાતરમેવ ‘‘માતા મે’’તિ અપિતાદયો એવ ચ ‘‘પિતા મે’’તિઆદિના નયેન વત્વા એકવીસતિવિધાય અનેસનાય પતિટ્ઠાય સુખેન જીવતું સક્કા. કાકસૂરેનાતિ સૂરકાકસદિસેન. યથા હિ સૂરકાકો કુલઘરેસુ યાગુઆદીનિ ગણ્હિતુકામો ભિત્તિઆદીસુ નિસીદિત્વા અત્તનો ઓલોકનભાવં ઞત્વા અનોલોકેન્તો વિય અઞ્ઞવિહિતકો વિય નિદ્દાયન્તો વિય ચ હુત્વા મનુસ્સાનં પમાદં સલ્લક્ખેત્વા અનુપતિત્વા ‘‘સૂસૂ’’તિ વદન્તેસુયેવ ભાજનતો મુખપૂરં ગહેત્વા પલાયતિ, એવમેવં અહિરિકપુગ્ગલોપિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ગામં પવિસિત્વા યાગુભત્તટ્ઠાનાદીનિ વવત્થપેતિ. તત્થ ભિક્ખૂ પિણ્ડાય ચરિત્વા યાપનમત્તં આદાય આસનસાલં ગન્ત્વા પચ્ચવેક્ખન્તા યાગું પિવિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિ કરોન્તિ સજ્ઝાયન્તિ આસનસાલં સમ્મજ્જન્તિ. અયં પન અકત્વા ગામાભિમુખોવ હોતિ.

સો હિ ભિક્ખૂહિ ‘‘પસ્સથિમ’’ન્તિ ઓલોકિયમાનોપિ અનોલોકેન્તો વિય અઞ્ઞવિહિતો વિય નિદ્દાયન્તો વિય ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચન્તો વિય ચીવરં સંવિદહન્તો વિય હુત્વા ‘‘અસુકં નામ મે કમ્મં અત્થી’’તિ વદન્તો ઉટ્ઠાયાસના ગામં પવિસિત્વા પાતોવ વવત્થપિતગેહેસુ અઞ્ઞતરં ગેહં ઉપસઙ્કમિત્વા ઘરમાનુસકેસુ થોકં કવાટં પિધાય દ્વારે નિસીદિત્વા કન્દન્તેસુપિ એકેન હત્થેન કવાટં પણામેત્વા અન્તો પવિસતિ. અથ નં દિસ્વા અકામકાપિ આસને નિસીદાપેત્વા યાગુઆદીસુ યં અત્થિ, તં દેન્તિ. સો યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા અવસેસં પત્તેનાદાય પક્કમતિ. અયં કાકસૂરો નામ. એવરૂપેન અહિરિકેન સુજીવન્તિ અત્થો.

ધંસિનાતિ ‘‘અસુકત્થેરો નામ અપ્પિચ્છો’’તિઆદીનિ વદન્તેસુ – ‘‘કિં પન મયં ન અપ્પિચ્છા’’તિઆદિવચનેન પરેસં ગુણધંસનતાય ધંસિના. તથારૂપસ્સ વચનં સુત્વા ‘‘અયમ્પિ અપ્પિચ્છતાદિગુણે યુત્તો’’તિ મઞ્ઞમાના મનુસ્સા દાતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. સો પન તતો પટ્ઠાય વિઞ્ઞૂપુરિસાનં ચિત્તં આરાધેતું અસક્કોન્તો તમ્હાપિ લાભા પરિહાયતિ. એવં ધંસિપુગ્ગલો અત્તનોપિ પરસ્સપિ લાભં નાસેતિયેવ.

પક્ખન્દિનાતિ પક્ખન્દચારિના. પરેસં કિચ્ચાનિપિ અત્તનો કિચ્ચાનિ વિય દસ્સેન્તો પાતોવ ભિક્ખૂસુ ચેતિયઙ્ગણાદીસુ વત્તં કત્વા કમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન થોકં નિસીદિત્વા ઉટ્ઠાય ગામં પવિસન્તેસુ મુખં ધોવિત્વા પણ્ડુકાસાવપારુપનઅક્ખિઅઞ્જનસીસમક્ખનાદીહિ અત્તભાવં મણ્ડેત્વા સમ્મજ્જન્તો વિય દ્વે તયો સમ્મજ્જનિપહારે દત્વા દ્વારકોટ્ઠકાભિમુખો હોતિ. મનુસ્સા પાતોવ ‘‘ચેતિયં વન્દિસ્સામ, માલાપૂજં કરિસ્સામા’’તિ આગતા તં દિસ્વા ‘‘અયં વિહારો ઇમં દહરં નિસ્સાય પટિજગ્ગનં લભતિ, ઇમં મા પમજ્જિત્થા’’તિ વત્વા તસ્સ દાતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. એવરૂપેન પક્ખન્દિનાપિ સુજીવં. પગબ્ભેનાતિ કાયપાગબ્ભિયાદીહિ સમન્નાગતેન. સંકિલિટ્ઠેન જીવિતન્તિ એવં જીવિકં કપ્પેત્વા જીવન્તેન હિ પુગ્ગલેન સંકિલિટ્ઠેન હુત્વા જીવિતં નામ હોતિ, તં દુજ્જીવિતં પાપમેવાતિ અત્થો.

હિરીમતા ચાતિ હિરોત્તપ્પસમ્પન્નેન પુગ્ગલેન દુજ્જીવં. સો હિ અમાતાદયોવ ‘‘માતા મે’’તિઆદીનિ અવત્વા અધમ્મિકે પચ્ચયે ગૂથં વિય જિગુચ્છન્તો ધમ્મેન સમેન પરિયેસન્તો સપદાનં પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવિકં કપ્પેન્તો લૂખં જીવિકં જીવતીતિ અત્થો. સુચિગવેસિનાતિ સુચીનિ કાયકમ્માદીનિ ગવેસન્તેન. અલીનેનાતિ જીવિતવુત્તિમનલ્લીનેન. સુદ્ધાજીવેન પસ્સતાતિ એવરૂપો હિ પુગ્ગલો સુદ્ધાજીવો નામ હોતિ. તેન એવં સુદ્ધાજીવેન તમેવ સુદ્ધાજીવં સારતો પસ્સતા લૂખજીવિતવસેન દુજ્જીવં હોતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ચૂળસારિવત્થુ છટ્ઠં.

૭. પઞ્ચઉપાસકવત્થુ

યો પાણન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચ ઉપાસકે આરબ્ભ કથેસિ.

તેસુ હિ એકો પાણાતિપાતાવેરમણિસિક્ખાપદમેવ રક્ખતિ, ઇતરે ઇતરાનિ. તે એકદિવસં ‘‘અહં દુક્કરં કરોમિ, દુક્કરં રક્ખામી’’તિ વિવાદાપન્ના સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા તેસં કથં સુત્વા એકસીલમ્પિ કનિટ્ઠકં અકત્વા ‘‘સબ્બાનેવ દુરક્ખાની’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૪૬. ‘‘યો પાણમતિપાતેતિ, મુસાવાદઞ્ચ ભાસતિ;

લોકે અદિન્નમાદિયતિ, પરદારઞ્ચ ગચ્છતિ.

૨૪૭. ‘‘સુરામેરયપાનઞ્ચ, યો નરો અનુયુઞ્જતિ;

ઇધેવ મેસો લોકસ્મિં, મૂલં ખણતિ અત્તનો.

૨૪૮. ‘‘એવં ભો પુરિસ જાનાહિ, પાપધમ્મા અસઞ્ઞતા;

મા તં લોભો અધમ્મો ચ, ચિરં દુક્ખાય રન્ધયુ’’ન્તિ.

તત્થ યો પાણમતિપાતેતીતિ યો સાહત્થિકાદીસુ છસુ પયોગેસુ એકપયોગેનાપિ પરસ્સ જીવિતિન્દ્રિયં ઉપચ્છિન્દતિ. મુસાવાદન્તિ પરેસં અત્થભઞ્જનકં મુસાવાદઞ્ચ ભાસતિ. લોકે અદિન્નમાદિયતીતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે થેય્યાવહારાદીસુ એકેનપિ અવહારેન પરપરિગ્ગહિતં આદિયતિ. પરદારઞ્ચ ગચ્છતીતિ પરસ્સ રક્ખિતગોપિતેસુ ભણ્ડેસુ અપરજ્ઝન્તો ઉપ્પથચારં ચરતિ. સુરામેરયપાનન્તિ યસ્સ કસ્સચિ સુરાય ચેવ મેરયસ્સ ચ પાનં. અનુયુઞ્જતીતિ સેવતિ બહુલીકરોતિ. મૂલં ખણતીતિ તિટ્ઠતુ પરલોકો, સો પન પુગ્ગલો ઇધ લોકસ્મિંયેવ યેન ખેત્તવત્થુઆદિના મૂલેન પતિટ્ઠપેય્ય, તમ્પિ અટ્ઠપેત્વા વા વિસ્સજ્જેત્વા વા સુરં પિવન્તો અત્તનો મૂલં ખણતિ, અનાથો કપણો હુત્વા વિચરતિ. એવં, ભોતિ પઞ્ચદુસ્સીલ્યકમ્મકારકં પુગ્ગલં આલપતિ. પાપધમ્માતિ લામકધમ્મા. અસઞ્ઞતાતિ કાયસઞ્ઞતાદિરહિતા. અચેતસાતિપિ પાઠો, અચિત્તકાતિ અત્થો. લોભો અધમ્મો ચાતિ લોભો ચેવ દોસો ચ. ઉભયમ્પિ હેતં અકુસલમેવ. ચિરં દુક્ખાય રન્ધયુન્તિ ચિરકાલં નિરયદુક્ખાદીનં અત્થાય તં એતે ધમ્મા મા રન્ધેન્તુ મા મત્થેન્તૂતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે પઞ્ચ ઉપાસકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચઉપાસકવત્થુ સત્તમં.

૮. તિસ્સદહરવત્થુ

દદાતિ વેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિસ્સદહરં નામ આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર અનાથપિણ્ડિકસ્સ ગહપતિનો વિસાખાય ઉપાસિકાયાતિ પઞ્ચન્નં અરિયસાવકકોટીનં દાનં નિન્દન્તો વિચરિ, અસદિસદાનમ્પિ નિન્દિયેવ. તેસં તેસં દાનગ્ગે સીતલં લભિત્વા ‘‘સીતલ’’ન્તિ નિન્દિ, ઉણ્હં લભિત્વા ‘‘ઉણ્હ’’ન્તિ નિન્દિ. અપ્પં દેન્તેપિ ‘‘કિં ઇમે અપ્પમત્તકં દેન્તી’’તિ નિન્દિ, બહું દેન્તેપિ ‘‘ઇમેસં ગેહે ઠપનટ્ઠાનં મઞ્ઞે નત્થિ, નનુ નામ ભિક્ખૂનં યાપનમત્તં દાતબ્બં, એત્તકં યાગુભત્તં નિરત્થકમેવ વિસ્સજ્જતી’’તિ નિન્દિ. અત્તનો પન ઞાતકે આરબ્ભ ‘‘અહો અમ્હાકં ઞાતકાનં ગેહં ચતૂહિ દિસાહિ આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં ઓપાનભૂત’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પસંસં પવત્તેસિ. સો પનેકસ્સ દોવારિકસ્સ પુત્તો જનપદં વિચરન્તેહિ વડ્ઢકીહિ સદ્ધિં વિચરન્તો સાવત્થિં પત્વા પબ્બજિતો. અથ નં ભિક્ખૂ એવં મનુસ્સાનં દાનાદીનિ નિન્દન્તં દિસ્વા ‘‘પરિગ્ગણ્હિસ્સામ ન’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘આવુસો, તવ ઞાતકા કહં વસન્તી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અસુકગામે નામા’’તિ સુત્વાવ કતિપયે દહરે પેસેસું. તે તત્થ ગન્ત્વા ગામવાસિકેહિ આસનસાલાય નિસીદાપેત્વા કતસક્કારા પુચ્છિંસુ – ‘‘ઇમમ્હા ગામા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો તિસ્સો નામ દહરો અત્થિ. તસ્સ કતમે ઞાતકા’’તિ? મનુસ્સા ‘‘ઇધ કુલગેહતો નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતદારકો નત્થિ, કિં નુ ખો ઇમે વદન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, એકો દોવારિકપુત્તો વડ્ઢકીહિ સદ્ધિં વિચરિત્વા પબ્બજિતોતિ સુણોમ, તં સન્ધાય વદેથ મઞ્ઞે’’તિ આહંસુ. દહરભિક્ખૂ તિસ્સસ્સ તત્થ ઇસ્સરઞાતકાનં અભાવં ઞત્વા સાવત્થિં ગન્ત્વા ‘‘અકારણમેવ, ભન્તે, તિસ્સો વિલપન્તો વિચરતી’’તિ તં પવત્તિં ભિક્ખૂનં આરોચેસું. ભિક્ખૂપિ તં તથાગતસ્સ આરોચેસું.

સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ વિકત્થેન્તો વિચરતિ, પુબ્બેપિ વિકત્થકોવ અહોસી’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ યાચિતો અતીતં આહરિત્વા –

‘‘બહુમ્પિ સો વિકત્થેય્ય, અઞ્ઞં જનપદં ગતો;

અન્વાગન્ત્વાન દૂસેય્ય, ભુઞ્જ ભોગે કટાહકા’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૨૫) –

ઇમં કટાહજાતકં વિત્થારેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, યો હિ પુગ્ગલો પરેહિ અપ્પકે વા બહુકે વા લૂખે વા પણીતે વા દિન્ને અઞ્ઞેસં વા દત્વા અત્તનો અદિન્ને મઙ્કુ હોતિ, તસ્સ ઝાનં વા વિપસ્સનં વા મગ્ગફલાદીનિ વા ન ઉપ્પજ્જન્તી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૪૯. ‘‘દદાતિ વે યથાસદ્ધં, યથાપસાદનં જનો;

તત્થ યો ચ મઙ્કુ હોતિ, પરેસં પાનભોજને;

ન સો દિવા વા રત્તિં વા, સમાધિમધિગચ્છતિ.

૨૫૦. ‘‘યસ્સ ચેતં સમુચ્છિન્નં, મૂલઘચ્ચં સમૂહતં;

સ વે દિવા વા રત્તિં વા, સમાધિમધિગચ્છતી’’તિ.

તત્થ દદાતિ વે યથાસદ્ધન્તિ લૂખપણીતાદીસુ યંકિઞ્ચિ દેન્તો જનો યથાસદ્ધં અત્તનો સદ્ધાનુરૂપમેવ દેતિ. યથાપસાદનન્તિ થેરનવાદીસુ ચસ્સ યસ્મિં યસ્મિં પસાદો ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ દેન્તો યથાપસાદનં અત્તનો પસાદાનુરૂપમેવ દેતિ. તત્થાતિ તસ્મિં પરસ્સ દાને ‘‘મયા અપ્પં વા લદ્ધં, લૂખં વા લદ્ધ’’ન્તિ મઙ્કુભાવં આપજ્જતિ. સમાધિન્તિ સો પુગ્ગલો દિવા વા રત્તિં વા ઉપચારપ્પનાવસેન વા મગ્ગફલવસેન વા સમાધિં નાધિગચ્છતિ. યસ્સ ચેતન્તિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ એતં એકેસુ ઠાનેસુ મઙ્કુભાવસઙ્ખાતં અકુસલં સમુચ્છિન્નં મૂલઘચ્ચં કત્વા અરહત્તમગ્ગઞાણેન સમૂહતં, સો વુત્તપ્પકારં સમાધિં અધિગચ્છતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

તિસ્સદહરવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. પઞ્ચઉપાસકવત્થુ

નત્થિ રાગસમો અગ્ગીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચ ઉપાસકે આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર ધમ્મં સોતુકામા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. બુદ્ધાનઞ્ચ ‘‘અયં ખત્તિયો, અયં બ્રાહ્મણો, અયં અડ્ઢો, અયં દુગ્ગતો, ઇમસ્સ ઉળારં કત્વા ધમ્મં દેસેસ્સામિ, ઇમસ્સ નો’’તિ ચિત્તં ન ઉપ્પજ્જતિ. યંકિઞ્ચિ આરબ્ભ ધમ્મં દેસેન્તો ધમ્મગારવં પુરક્ખત્વા આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિય દેસેતિ. એવં દેસેન્તસ્સ પન તથાગતસ્સ સન્તિકે નિસિન્નાનં તેસં એકો નિસિન્નકોવ નિદ્દાયિ, એકો અઙ્ગુલિયા ભૂમિં લિખન્તો નિસીદિ, એકો એકં રુક્ખં ચાલેન્તો નિસીદિ, એકો આકાસં ઉલ્લોકેન્તો નિસીદિ, એકો પન સક્કચ્ચં ધમ્મં અસ્સોસિ.

આનન્દત્થેરો સત્થારં બીજયમાનો તેસં આકારં ઓલોકેન્તો સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, તુમ્હે ઇમેસં મહામેઘગજ્જિતં ગજ્જન્તા વિય ધમ્મં દેસેથ, એતે પન તુમ્હેસુપિ ધમ્મં કથેન્તેસુ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તા નિસિન્ના’’તિ. ‘‘આનન્દ, ત્વં એતે ન જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. એતેસુ હિ યો એસ નિદ્દાયન્તો નિસિન્નો, એસ પઞ્ચ જાતિસતાનિ સપ્પયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા ભોગેસુ સીસં ઠપેત્વા નિદ્દાયિ, ઇદાનિપિસ્સ નિદ્દાય તિત્તિ નત્થિ, નાસ્સ કણ્ણં મમ સદ્દો પવિસતીતિ. કિં પન, ભન્તે, પટિપાટિયા કથેથ, ઉદાહુ અન્તરન્તરાતિ. આનન્દ, એતસ્સ હિ કાલેન મનુસ્સત્તં, કાલેન દેવત્તં, કાલેન નાગત્તન્તિ એવં અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જન્તસ્સ ઉપપત્તિયો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેનાપિ ન સક્કા પરિચ્છિન્દિતું. પટિપાટિયા પનેસ પઞ્ચ જાતિસતાનિ નાગયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા નિદ્દાયન્તોપિ નિદ્દાય અતિત્તોયેવ. અઙ્ગુલિયા ભૂમિં લિખન્તો નિસિન્નપુરિસોપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ ગણ્ડુપ્પાદયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા ભૂમિં ખણિ, ઇદાનિપિ ભૂમિં ખણન્તોવ મમ સદ્દં ન સુણાતિ. એસ રુક્ખં ચાલેન્તો નિસિન્નપુરિસોપિ પટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ મક્કટયોનિયં નિબ્બત્તિ, ઇદાનિપિ પુબ્બાચિણ્ણવસેન રુક્ખં ચાલેતિયેવ, નાસ્સ કણ્ણં મમ સદ્દો પવિસતિ. એસ આકાસં ઉલ્લોકેત્વા નિસિન્નપુરિસોપિ પઞ્ચ જાતિસતાનિ નક્ખત્તપાઠકો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઇદાનિ પુબ્બાચિણ્ણવસેન અજ્જાપિ આકાસમેવ ઉલ્લોકેતિ, નાસ્સ કણ્ણં મમ સદ્દો પવિસતિ. એસ સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તો નિસિન્નપુરિસો પન પટિપાટિયા પઞ્ચ જાતિસતાનિ તિણ્ણં વેદાનં પારગૂ મન્તજ્ઝાયકબ્રાહ્મણો હુત્વા નિબ્બત્તિ, ઇદાનિપિ મન્તં સંસન્દન્તો વિય સક્કચ્ચં સુણાતીતિ.

‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં ધમ્મદેસના છવિઆદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ, કસ્મા ઇમે તુમ્હેસુપિ ધમ્મં દેસેન્તેસુ સક્કચ્ચં ન સુણન્તી’’તિ? ‘‘આનન્દ, મમ ધમ્મો સુસ્સવનીયોતિ સઞ્ઞં કરોસિ મઞ્ઞે’’તિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, દુસ્સવનીયો’’તિ? ‘‘આમ, આનન્દા’’તિ. ‘‘કસ્મા, ભન્તે’’તિ? ‘‘આનન્દ, બુદ્ધોતિ વા ધમ્મોતિ વા સઙ્ઘોતિ વા પદં ઇમેહિ સત્તેહિ અનેકેસુપિ કપ્પકોટિસતસહસ્સેસુ અસુતપુબ્બં. યસ્મા ઇમં ધમ્મં સોતું ન સક્કોન્તા અનમતગ્ગે સંસારે ઇમે સત્તા અનેકવિહિતં તિરચ્છાનકથંયેવ સુણન્તા આગતા, તસ્મા સુરાપાનકેળિમણ્ડલાદીસુ ગાયન્તા નચ્ચન્તા વિચરન્તિ, ધમ્મં સોતું ન સક્કોન્તી’’તિ. ‘‘કિં નિસ્સાય પનેતે ન સક્કોન્તિ, ભન્તે’’તિ?

અથસ્સ સત્થા, ‘‘આનન્દ, રાગં નિસ્સાય દોસં નિસ્સાય મોહં નિસ્સાય તણ્હં નિસ્સાય ન સક્કોન્તિ. રાગગ્ગિસદિસો અગ્ગિ નામ નત્થિ, સો છારિકમ્પિ અસેસેત્વા સત્તે દહતિ. કિઞ્ચાપિ સત્તસૂરિયપાતુભાવં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો કપ્પવિનાસકો અગ્ગિપિ કિઞ્ચિ અનવસેસેત્વાવ લોકં દહતિ, સો પન અગ્ગિ કદાચિયેવ દહતિ. રાગગ્ગિનો અદહનકાલો નામ નત્થિ, તસ્મા રાગસમો વા અગ્ગિ દોસસમો વા ગહો મોહસમં વા જાલં તણ્હાસમા વા નદી નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૫૧. ‘‘નત્થિ રાગસમો અગ્ગિ, નત્થિ દોસસમો ગહો;

નત્થિ મોહસમં જાલં, નત્થિ તણ્હાસમા નદી’’તિ.

તત્થ રાગસમોતિ ધૂમાદીસુ કિઞ્ચિ અદસ્સેત્વા અન્તોયેવ ઉટ્ઠાય ઝાપનવસેન રાગેન સમો અગ્ગિ નામ નત્થિ. દોસસમોતિ યક્ખગહઅજગરગહકુમ્ભિલગહાદયો એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે ગણ્હિતું સક્કોન્તિ, દોસગહો પન સબ્બત્થ એકન્તમેવ ગણ્હાતીતિ દોસેન સમો ગહો નામ નત્થિ. મોહસમન્તિ ઓનન્ધનપરિયોનન્ધનટ્ઠેન પન મોહસમં જાલં નામ નત્થિ. તણ્હાસમાતિ ગઙ્ગાદીનં નદીનં પુણ્ણકાલોપિ ઊનકાલોપિ સુક્ખકાલોપિ પઞ્ઞાયતિ, તણ્હાય પન પુણ્ણકાલો વા સુક્ખકાલો વા નત્થિ, નિચ્ચં ઊનાવ પઞ્ઞાયતીતિ દુપ્પૂરણટ્ઠેન તણ્હાય સમા નદી નામ નત્થીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સક્કચ્ચં ધમ્મં સુણન્તો ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચઉપાસકવત્થુ નવમં.

૧૦. મેણ્ડકસેટ્ઠિવત્થુ

સુદસ્સં વજ્જન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ભદ્દિયનગરં નિસ્સાય જાતિયાવને વિહરન્તો મેણ્ડકસેટ્ઠિં આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થા કિર અઙ્ગુત્તરાપેસુ ચારિકં ચરન્તો મેણ્ડકસેટ્ઠિનો ચ, ભરિયાય ચસ્સ ચન્દપદુમાય, પુત્તસ્સ ચ ધનઞ્ચયસેટ્ઠિનો, સુણિસાય ચ સુમનદેવિયા, નત્તાય ચસ્સ વિસાખાય, દાસસ્સ ચ પુણ્ણસ્સાતિ ઇમેસં સોતાપત્તિફલૂપનિસ્સયં દિસ્વા ભદ્દિયનગરં ગન્ત્વા જાતિયાવને વિહાસિ. મેણ્ડકસેટ્ઠિ સત્થુ આગમનં અસ્સોસિ. કસ્મા પનેસ મેણ્ડકસેટ્ઠિ નામ જાતોતિ? તસ્સ કિર પચ્છિમગેહે અટ્ઠકરીસમત્તે ઠાને હત્થિઅસ્સઉસભપમાણા સુવણ્ણમેણ્ડકા પથવિં ભિન્દિત્વા પિટ્ઠિયા પિટ્ઠિં પહરમાના ઉટ્ઠહિંસુ. તેસં મુખેસુ પઞ્ચવણ્ણાનં સુત્તાનં ગેણ્ડુકા પક્ખિત્તા હોન્તિ. સપ્પિતેલમધુફાણિતાદીહિ વા વત્થચ્છાદનહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીહિ વા અત્થે સતિ તેસં મુખતો ગેણ્ડુકે અપનેન્તિ, એકસ્સાપિ મેણ્ડકસ્સ મુખતો જમ્બુદીપવાસીનં પહોનકં સપ્પિતેલમધુફાણિતવત્થચ્છાદનહિરઞ્ઞસુવણ્ણં નિક્ખમતિ. તતો પટ્ઠાય મેણ્ડકસેટ્ઠીતિ પઞ્ઞાયિ.

કિં પનસ્સ પુબ્બકમ્મન્તિ? વિપસ્સીબુદ્ધકાલે કિર એસ અવરોજસ્સ નામ કુટુમ્બિકસ્સ ભાગિનેય્યો માતુલેન સમાનનામો અવરોજો નામ અહોસિ. અથસ્સ માતુલો સત્થુ ગન્ધકુટિં કાતું આરભિ. સો તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘માતુલ, ઉભોપિ સહેવ કરોમા’’તિ વત્વા ‘‘અહં અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં અસાધારણં કત્વા એકકોવ કરિસ્સામી’’તિ તેન પન પટિક્ખિત્તકાલે ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને ગન્ધકુટિયા કતાય ઇમસ્મિં નામ ઠાને કુઞ્જરસાલં નામ લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા અરઞ્ઞતો દબ્બસમ્ભારે આહરાપેત્વા એકં થમ્ભં સુવણ્ણખચિતં, એકં રજતખચિતં, એકં મણિખચિતં, એકં સત્તરતનખચિતન્તિ એવં તુલાસઙ્ઘાતદ્વારકવાટવાતપાનગોપાનસીછદનિટ્ઠકા સબ્બાપિ સુવણ્ણાદિખચિતાવ કારેત્વા ગન્ધકુટિયા સમ્મુખટ્ઠાને તથાગતસ્સ સત્તરતનમયં કુઞ્જરસાલં કારેસિ. તસ્સા ઉપરિ ઘનરત્તસુવણ્ણમયા કમ્બલા પવાળમયા સિખરથૂપિકાયો અહેસું. કુઞ્જરસાલાય મજ્ઝે ઠાને રતનમણ્ડપં કારેત્વા ધમ્માસનં પતિટ્ઠાપેસિ. તસ્સ ઘનરત્તસુવણ્ણમયા પાદા અહેસું, તથા ચતસ્સો અટનિયો. ચત્તારો પન સુવણ્ણમેણ્ડકે કારાપેત્વા આસનસ્સ ચતુન્નં પાદાનં હેટ્ઠા ઠપેસિ, દ્વે મેણ્ડકે કારાપેત્વા પાદપીઠકાય હેટ્ઠા ઠપેસિ, છ સુવણ્ણમેણ્ડકે કારાપેત્વા મણ્ડપં પરિક્ખિપેન્તો ઠપેસિ. ધમ્માસનં પઠમં સુત્તમયેહિ રજ્જુકેહિ વાયાપેત્વા મજ્ઝે સુવણ્ણસુત્તમયેહિ ઉપરિ મુત્તમયેહિ સુત્તેહિ વાયાપેસિ. તસ્સ ચન્દનમયો અપસ્સયો અહોસિ. એવં કુઞ્જરસાલં નિટ્ઠાપેત્વા સાલામહં કરોન્તો અટ્ઠસટ્ઠીહિ ભિક્ખુસતસહસ્સેહિ સદ્ધિં સત્થારં નિમન્તેત્વા ચત્તારો માસે દાનં દત્વા ઓસાનદિવસે તિચીવરં અદાસિ. તત્થ સઙ્ઘનવકસ્સ સતસહસ્સગ્ઘનિકં પાપુણિ.

એવં વિપસ્સીબુદ્ધકાલે પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા તતો ચુતો દેવેસુ ચ મનુસ્સેસુ ચ સંસરન્તો ઇમસ્મિં ભદ્દકપ્પે બારાણસિયં મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા બારાણસિસેટ્ઠિ નામ અહોસિ. સો એકદિવસં રાજૂપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો પુરોહિતં દિસ્વા ‘‘કિં, આચરિય, નક્ખત્તમુહુત્તં, ઉપધારેથા’’તિ આહ. આમ, ઉપધારેમિ, કિં અઞ્ઞં અમ્હાકં કમ્મન્તિ. તેન હિ કીદિસં જનપદચારિત્તન્તિ? એકં ભયં ભવિસ્સતીતિ. કિં ભયં નામાતિ? છાતકભયં સેટ્ઠીતિ. કદા ભવિસ્સતીતિ? ઇતો તિણ્ણં સંવચ્છરાનં અચ્ચયેનાતિ. તં સુત્વા સેટ્ઠિ બહું કસિકમ્મં કારેત્વા ગેહે વિજ્જમાનધનેનાપિ ધઞ્ઞમેવ ગહેત્વા અડ્ઢતેરસાનિ કોટ્ઠસતાનિ કારેત્વા સબ્બકોટ્ઠકે વીહીહિ પરિપૂરેસિ. કોટ્ઠેસુ અપ્પહોન્તેસુ ચાટિઆદીનિ પૂરેત્વા અવસેસં ભૂમિયં આવાટે કત્વા નિખણિ. નિધાનાવસેસં મત્તિકાય સદ્ધિં મદ્દિત્વા ભિત્તિયો લિમ્પાપેસિ.

સો અપરેન સમયેન છાતકભયે સમ્પત્તે યથાનિક્ખિત્તં ધઞ્ઞં પરિભુઞ્જન્તો કોટ્ઠેસુ ચ ચાટિઆદીસુ ચ નિક્ખિત્તધઞ્ઞે પરિક્ખીણે પરિજને પક્કોસાપેત્વા આહ – ‘‘ગચ્છથ, તાતા, પબ્બતપાદં પવિસિત્વા જીવન્તા સુભિક્ખકાલે મમ સન્તિકં આગન્તુકામા આગચ્છથ, અનાગન્તુકામા તત્થ તત્થેવ જીવથા’’તિ. તે રોદમાના અસ્સુમુખા હુત્વા સેટ્ઠિં વન્દિત્વા ખમાપેત્વા સત્તાહં નિસીદિત્વા તથા અકંસુ. તસ્સ પન સન્તિકે વેય્યાવચ્ચકરો એકોવ પુણ્ણો નામ દાસો ઓહીયિ, તેન સદ્ધિં સેટ્ઠિજાયા સેટ્ઠિપુત્તો સેટ્ઠિસુણિસાતિ પઞ્ચેવ જના અહેસું. તે ભૂમિયં આવાટેસુ નિહિતધઞ્ઞેપિ પરિક્ખીણે ભિત્તિમત્તિકં પાતેત્વા તેમેત્વા તતો લદ્ધધઞ્ઞેન યાપયિંસુ. અથસ્સ જાયા છાતકે અવત્થરન્તે મત્તિકાય ખીયમાનાય ભિત્તિપાદેસુ અવસિટ્ઠમત્તિકં પાતેત્વા તેમેત્વા અડ્ઢાળ્હકમત્તં વીહિં લભિત્વા કોટ્ટેત્વા એકં તણ્ડુલનાળિં ગહેત્વા ‘‘છાતકકાલે ચોરા બહૂ હોન્તી’’તિ ચોરભયેન એકસ્મિં કુટે પક્ખિપિત્વા પિદહિત્વા ભૂમિયં નિખણિત્વા ઠપેસિ. અથ નં સેટ્ઠિ રાજૂપટ્ઠાનતો આગન્ત્વા આહ – ‘‘ભદ્દે, છાતોમ્હિ, અત્થિ કિઞ્ચી’’તિ. સા વિજ્જમાનં ‘‘નત્થી’’તિ અવત્વા ‘‘એકા તણ્ડુલનાળિ અત્થી’’તિ આહ. ‘‘કહં સા’’તિ? ‘‘ચોરભયેન મે નિખણિત્વા ઠપિતા’’તિ. ‘‘તેન હિ નં ઉદ્ધરિત્વા કિઞ્ચિ પચાહી’’તિ. ‘‘સચે યાગું પચિસ્સામિ, દ્વે વારે લભિસ્સતિ. સચે ભત્તં પચિસ્સામિ, એકવારમેવ લભિસ્સતિ, કિં પચામિ, સામી’’તિ આહ. ‘‘અમ્હાકં અઞ્ઞો પચ્ચયો નત્થિ, ભત્તં ભુઞ્જિત્વા મરિસ્સામ, ભત્તમેવ પચાહી’’તિ. સા ભત્તં પચિત્વા પઞ્ચ કોટ્ઠાસે કત્વા સેટ્ઠિનો કોટ્ઠાસં વડ્ઢેત્વા પુરતો ઠપેસિ.

તસ્મિં ખણે ગન્ધમાદનપબ્બતે પચ્ચેકબુદ્ધો સમાપત્તિતો વુટ્ઠાતિ. અન્તોસમાપત્તિયં કિર સમાપત્તિબલેન જિઘચ્છા ન બાધતિ. સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતાનં પન બલવતી હુત્વા ઉદરપટલં ડય્હન્તી વિય ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા તે લભનટ્ઠાનં ઓલોકેત્વા ગચ્છન્તિ. તં દિવસઞ્ચ તેસં દાનં દત્વા સેનાપતિટ્ઠાનાદીસુ અઞ્ઞતરસમ્પત્તિં લભન્તિ. તસ્મા સોપિ દિબ્બેન ચક્ખુના ઓલોકેન્તો ‘‘સકલજમ્બુદીપે છાતકભયં ઉપ્પન્નં, સેટ્ઠિગેહે ચ પઞ્ચન્નં જનાનં નાળિકોદનોવ પક્કો, સદ્ધા નુ ખો એતે, સક્ખિસ્સન્તિ વા મમ સઙ્ગહં કાતુ’’ન્તિ તેસં સદ્ધભાવઞ્ચ સઙ્ગહં કાતું સમત્થભાવઞ્ચ દિસ્વા પત્તચીવરમાદાય મહાસેટ્ઠિસ્સ પુરતો દ્વારે ઠિતમેવ અત્તાનં દસ્સેસિ. સો તં દિસ્વા પસન્નચિત્તો ‘‘પુબ્બેપિ મયા દાનસ્સ અદિન્નત્તા એવરૂપં છાતકં દિટ્ઠં, ઇદં ખો પન ભત્તં મં એકદિવસમેવ રક્ખેય્ય. અય્યસ્સ પન દિન્નં અનેકાસુ કપ્પકોટીસુ મમ હિતસુખાવહં ભવિસ્સતી’’તિ તં ભત્તપાતિં અપનેત્વા પચ્ચેકબુદ્ધં ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ગેહં પવેસેત્વા આસને નિસિન્નસ્સ પાદે ધોવિત્વા સુવણ્ણપાદપીઠે ઠપેત્વા ભત્તપાતિમાદાય પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ પત્તે ઓકિરિ. ઉપડ્ઢાવસેસે ભત્તે પચ્ચેકબુદ્ધો હત્થેન પત્તં પિદહિ. અથ નં, ‘‘ભન્તે, એકાય તણ્ડુલનાળિયા પઞ્ચન્નં જનાનં પક્કઓદનસ્સ અયં એકો કોટ્ઠાસો, ઇમં દ્વિધા કાતું ન સક્કા. મા મય્હં ઇધલોકે સઙ્ગહં કરોથ, અહં નિરવસેસં દાતુકામોમ્હી’’તિ વત્વા સબ્બં ભત્તમદાસિ. દત્વા ચ પન પત્થનં પટ્ઠપેસિ, ‘‘મા, ભન્તે, પુન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને એવરૂપં છાતકભયં અદ્દસં, ઇતો પટ્ઠાય સકલજમ્બુદીપવાસીનં બીજભત્તં દાતું સમત્થો ભવેય્યં, સહત્થેન કમ્મં કત્વા જીવિકં ન કપ્પેય્યં, અડ્ઢતેરસ કોટ્ઠસતાનિ સોધાપેત્વા સીસં ન્હાયિત્વા તેસં દ્વારે નિસીદિત્વા ઉદ્ધં ઓલોકિતક્ખણેયેવ મે રત્તસાલિધારા પતિત્વા સબ્બકોટ્ઠે પૂરેય્યું. નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને ચ અયમેવ ભરિયા, અયમેવ પુત્તો, અયમેવ સુણિસા, અયમેવ દાસો હોતૂ’’તિ.

ભરિયાપિસ્સ ‘‘મમ સામિકે જિઘચ્છાય પીળિયમાને ન સક્કા મયા ભુઞ્જિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો કોટ્ઠાસં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ, ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને એવરૂપં છાતકભયં ન પસ્સેય્યં, ભત્તથાલિકં પુરતો કત્વા સકલજમ્બુદીપવાસીનં ભત્તં દેન્તિયાપિ ચ મે યાવ ન ઉટ્ઠહિસ્સામિ, તાવ ગહિતગહિતટ્ઠાનં પૂરિતમેવ હોતુ. અયમેવ સામિકો, અયમેવ પુત્તો, અયમેવ સુણિસા, અયમેવ દાસો હોતૂ’’તિ. પુત્તોપિસ્સ અત્તનો કોટ્ઠાસં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ, ‘‘ભન્તે, ઇતો પટ્ઠાય એવરૂપં છાતકભયં ન પસ્સેય્યં, એકઞ્ચ મે સહસ્સથવિકં ગહેત્વા સકલજમ્બુદીપવાસીનં કહાપણં દેન્તસ્સાપિ અયં સહસ્સથવિકા પરિપુણ્ણાવ હોતુ, ઇમેયેવ માતાપિતરો હોન્તુ, અયં ભરિયા, અયં દાસો હોતૂ’’તિ.

સુણિસાપિસ્સ અત્તનો કોટ્ઠાસં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ, ‘‘ઇતો પટ્ઠાય એવરૂપં છાતકભયં ન પસ્સેય્યં, એકઞ્ચ મે ધઞ્ઞપિટકં પુરતો ઠપેત્વા સકલજમ્બુદીપવાસીનં બીજભત્તં દેન્તિયાપિ ખીણભાવો મા પઞ્ઞાયિત્થ, નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને ઇમેયેવ સસુરા હોન્તુ, અયમેવ સામિકો, અયમેવ દાસો હોતૂ’’તિ. દાસોપિ અત્તનો કોટ્ઠાસં પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ દત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ, ‘‘ઇતો પટ્ઠાય એવરૂપં છાતકભયં ન પસ્સેય્યં, સબ્બે ઇમે સામિકા હોન્તુ, કસન્તસ્સ ચ મે ઇતો તિસ્સો, એત્તો તિસ્સો, મજ્ઝે એકાતિ દારુઅમ્બણમત્તા સત્ત સત્ત સીતાયો ગચ્છન્તૂ’’તિ. સો તં દિવસં સેનાપતિટ્ઠાનં પત્થેત્વા લદ્ધું સમત્થોપિ સામિકેસુ સિનેહેન ‘‘ઇમેયેવ મે સામિકા હોન્તૂ’’તિ પત્થનં પટ્ઠપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધો સબ્બેસમ્પિ વચનાવસાને ‘‘એવં હોતૂ’’તિ વત્વા –

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, ચન્દો પન્નરસો યથા.

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, મણિ જોતિરસો યથા’’તિ. –

પચ્ચેકબુદ્ધગાથાહિ અનુમોદનં કત્વા ‘‘મયા ઇમેસં ચિત્તં પસાદેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘યાવ ગન્ધમાદનપબ્બતા ઇમે મં પસ્સન્તૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા પક્કામિ. તેપિ ઓલોકેત્વાવ અટ્ઠંસુ. સો ગન્ત્વા તં ભત્તં પઞ્ચહિ પચ્ચેકબુદ્ધસતેહિ સદ્ધિં સંવિભજિ. તં તસ્સાનુભાવેન સબ્બેસમ્પિ પહોતિ. તે ઓલોકેન્તાયેવ અટ્ઠંસુ.

અતિક્કન્તે પન મજ્ઝન્હિકે સેટ્ઠિભરિયા ઉક્ખલિં ધોવિત્વા પિદહિત્વા ઠપેસિ. સેટ્ઠિપિ જિઘચ્છાય પીળિતો નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. સો સાયન્હે પબુજ્ઝિત્વા ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, અતિવિય છાતોમ્હિ, અત્થિ નુ ખો ઉક્ખલિયા તલે ઝામકસિત્થાની’’તિ. સા ધોવિત્વા ઉક્ખલિયા ઠપિતભાવં જાનન્તીપિ ‘‘નત્થી’’તિ અવત્વા ‘‘ઉક્ખલિં વિવરિત્વા આચિક્ખિસ્સામી’’તિ ઉટ્ઠાય ઉક્ખલિમૂલં ગન્ત્વા ઉક્ખલિં વિવરિ, તાવદેવ સુમનમકુલસદિસવણ્ણસ્સ ભત્તસ્સ પૂરા ઉક્ખલિ પિધાનં ઉક્ખિપિત્વા અટ્ઠાસિ. સા તં દિસ્વાવ પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા સેટ્ઠિં આહ – ‘‘ઉટ્ઠેહિ, સામિ, અહં ઉક્ખલિં ધોવિત્વા પિદહિં, સા પન સુમનમકુલસદિસવણ્ણસ્સ ભત્તસ્સ પૂરા, પુઞ્ઞાનિ નામ કત્તબ્બરૂપાનિ, દાનં નામ કત્તબ્બયુત્તકં. ઉટ્ઠેહિ, સામિ, ભુઞ્જસ્સૂ’’તિ. સા દ્વિન્નં પિતાપુત્તાનં ભત્તં અદાસિ. તેસુ સુત્વા ઉટ્ઠિતેસુ સુણિસાય સદ્ધિં નિસીદિત્વા ભુઞ્જિત્વા પુણ્ણસ્સ ભત્તં અદાસિ. ગહિતગહિતટ્ઠાનં ન ખીયતિ, કટચ્છુના સકિં ગહિતટ્ઠાનમેવ પઞ્ઞાયતિ. તંદિવસમેવ કોટ્ઠાદયો પુબ્બે પૂરિતનિયામેનેવ પુન પૂરયિંસુ. ‘‘સેટ્ઠિસ્સ ગેહે ભત્તં ઉપ્પન્નં, બીજભત્તેહિ અત્થિકા આગન્ત્વા ગણ્હન્તૂ’’તિ નગરે ઘોસનં કારેસિ. મનુસ્સા તસ્સ ગેહતો બીજભત્તં ગણ્હિંસુ. સકલજમ્બુદીપવાસિનો તં નિસ્સાય જીવિતં લભિંસુયેવ.

સો તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ભદ્દિયનગરે સેટ્ઠિકુલે નિબ્બત્તિ. ભરિયાપિસ્સ મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા તસ્સેવ ગેહં અગમાસિ. તસ્સ તં પુબ્બકમ્મં નિસ્સાય પચ્છાગેહે પુબ્બે વુત્તપ્પકારા મેણ્ડકા ઉટ્ઠહિંસુ. પુત્તોપિ નેસં પુત્તોવ, સુણિસા સુણિસાવ, દાસો દાસોવ અહોસિ. અથેકદિવસં સેટ્ઠિ અત્તનો પુઞ્ઞં વીમંસિતુકામો અડ્ઢતેરસાનિ કોટ્ઠસતાનિ સોધાપેત્વા સીસં ન્હાતો દ્વારે નિસીદિત્વા ઉદ્ધં ઓલોકેસિ. સબ્બાનિપિ વુત્તપ્પકારાનં રત્તસાલીનં પૂરયિંસુ. સો સેસાનમ્પિ પુઞ્ઞાનિ વીમંસિતુકામો ભરિયઞ્ચ પુત્તાદયો ચ ‘‘તુમ્હાકમ્પિ પુઞ્ઞાનિ વીમંસિસ્સથા’’તિ આહ.

અથસ્સ ભરિયા સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા મહાજનસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ તણ્ડુલે મિનાપેત્વા તેહિ ભત્તં પચાપેત્વા દ્વારકોટ્ઠકે પઞ્ઞત્તાસને નિસીદિત્વા સુવણ્ણકટચ્છું આદાય ‘‘ભત્તેન અત્થિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ ઘોસાપેત્વા આગતાગતાનં ઉપનીતભાજનાનિ પૂરેત્વા અદાસિ. સકલદિવસમ્પિ દેન્તિયા કટચ્છુના ગહિતટ્ઠાનમેવ પઞ્ઞાયતિ. તસ્સા પન પુરિમબુદ્ધાનમ્પિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વામહત્થેન ઉક્ખલિં દક્ખિણહત્થેન કટચ્છું ગહેત્વા એવમેવ પત્તે પૂરેત્વા ભત્તસ્સ દિન્નત્તા વામહત્થતલં પૂરેત્વા પદુમલક્ખણં નિબ્બત્તિ, દક્ખિણહત્થતલં પૂરેત્વા ચન્દલક્ખણં નિબ્બત્તિ. યસ્મા પન વામહત્થતો ધમ્મકરણં આદાય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉદકં પરિસ્સાવેત્વા દદમાના અપરાપરં વિચરિ, તેનસ્સા દક્ખિણપાદતલં પૂરેત્વા ચન્દલક્ખણં નિબ્બત્તિ, વામપાદતલં પૂરેત્વા પદુમલક્ખણં નિબ્બત્તિ. તસ્સા ઇમિના કારણેન ચન્દપદુમાતિ નામં કરિંસુ.

પુત્તોપિસ્સ સીસં ન્હાતો સહસ્સથવિકં આદાય ‘‘કહાપણેહિ અત્થિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ વત્વા આગતાગતાનં ગહિતભાજનાનિ પૂરેત્વા અદાસિ. થવિકાય કહાપણસહસ્સં અહોસિયેવ. સુણિસાપિસ્સ સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા વીહિપિટકં આદાય આકાસઙ્ગણે નિસિન્ના ‘‘બીજભત્તેહિ અત્થિકા આગચ્છન્તૂ’’તિ વત્વા આગતાગતાનં ગહિતભાજનાનિ પૂરેત્વા અદાસિ. પિટકં યથાપૂરિતમેવ અહોસિ. દાસોપિસ્સ સબ્બાલઙ્કારેહિ અલઙ્કરિત્વા સુવણ્ણયુગેસુ સુવણ્ણયોત્તેહિ ગોણે યોજેત્વા સુવણ્ણપતોદયટ્ઠિં આદાય દ્વિન્નં ગોણાનં ગન્ધપઞ્ચઙ્ગુલિકાનિ દત્વા વિસાણેસુ સુવણ્ણકોસકે પટિમુઞ્ચિત્વા ખેત્તં ગન્ત્વા પાજેસિ. ઇતો તિસ્સો, એત્તો તિસ્સો, મજ્ઝે એકાતિ સત્ત સીતા ભિજ્જિત્વા અગમંસુ. જમ્બુદીપવાસિનો ભત્તબીજહિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીસુ યથારુચિતં સેટ્ઠિગેહતોયેવ ગણ્હિંસુ. ઇમે પઞ્ચ મહાપુઞ્ઞા.

એવં મહાનુભાવો સેટ્ઠિ ‘‘સત્થા કિર આગતો’’તિ સુત્વા ‘‘સત્થુ પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામી’’તિ નિક્ખમન્તો અન્તરામગ્ગે તિત્થિયે દિસ્વા તેહિ ‘‘કસ્મા તં, ગહપતિ, કિરિયવાદો સમાનો અકિરિયવાદસ્સ સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગચ્છસી’’તિ નિવારિયમાનોપિ તેસં વચનં અનાદિયિત્વા ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. અથસ્સ સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. સો દેસનાવસાને સોતાપત્તિફલં પત્વા સત્થુ તિત્થિયેહિ અવણ્ણં વત્વા અત્તનો નિવારિતભાવં આરોચેસિ. અથ નં સત્થા, ‘‘ગહપતિ, ઇમે સત્તા નામ મહન્તમ્પિ અત્તનો દોસં ન પસ્સન્તિ, અવિજ્જમાનમ્પિ પરેસં દોસં વિજ્જમાનં કત્વા તત્થ તત્થ ભુસં વિય ઓપુનન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૫૨. ‘‘સુદસ્સં વજ્જમઞ્ઞેસં, અત્તનો પન દુદ્દસં;