૧૯. ધમ્મટ્ઠવગ્ગો

૧. વિનિચ્છયમહામત્તવત્થુ

ન તેન હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વિનિચ્છયમહામત્તે આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ ભિક્ખૂ સાવત્થિયં ઉત્તરદ્વારગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા નગરમજ્ઝેન વિહારં આગચ્છન્તિ. તસ્મિં ખણે મેઘો ઉટ્ઠાય પાવસ્સિ. તે સમ્મુખાગતં વિનિચ્છયસાલં પવિસિત્વા વિનિચ્છયમહામત્તે લઞ્જં ગહેત્વા સામિકે અસામિકે કરોન્તે દિસ્વા ‘‘અહો ઇમે અધમ્મિકા, મયં પન ‘ઇમે ધમ્મેન વિનિચ્છયં કરોન્તી’તિ સઞ્ઞિનો અહુમ્હા’’તિ ચિન્તેત્વા વસ્સે વિગતે વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસિન્ના તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, છન્દાદિવસિકા હુત્વા સાહસેન અત્થં વિનિચ્છિનન્તા ધમ્મટ્ઠા નામ હોન્તિ, અપરાધં પન અનુવિજ્જિત્વા અપરાધાનુરૂપં અસાહસેન વિનિચ્છયં કરોન્તા એવ ધમ્મટ્ઠા નામ હોન્તી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૫૬. ‘‘ન તેન હોતિ ધમ્મટ્ઠો, યેનત્થં સાહસા નયે;

યો ચ અત્થં અનત્થઞ્ચ, ઉભો નિચ્છેય્ય પણ્ડિતો.

૨૫૭. ‘‘અસાહસેન ધમ્મેન, સમેન નયતી પરે;

ધમ્મસ્સ ગુત્તો મેધાવી, ધમ્મટ્ઠોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ તેનાતિ એત્તકેનેવ કારણેન. ધમ્મટ્ઠોતિ રાજા હિ અત્તનો કાતબ્બે વિનિચ્છયધમ્મે ઠિતોપિ ધમ્મટ્ઠો નામ ન હોતિ. યેનાતિ યેન કારણેન. અત્થન્તિ ઓતિણ્ણં વિનિચ્છિતબ્બં અત્થં. સાહસા નયેતિ છન્દાદીસુ પતિટ્ઠિતો સાહસેન મુસાવાદેન વિનિચ્છેય્ય. યો હિ છન્દે પતિટ્ઠાય ઞાતીતિ વા મિત્તોતિ વા મુસા વત્વા અસામિકમેવ સામિકં કરોતિ, દોસે પતિટ્ઠાય અત્તનો વેરીનં મુસા વત્વા સામિકમેવ અસામિકં કરોતિ, મોહે પતિટ્ઠાય લઞ્જં ગહેત્વા વિનિચ્છયકાલે અઞ્ઞવિહિતો વિય ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તો મુસા વત્વા ‘‘ઇમિના જિતં, અયં પરાજિતો’’તિ પરં નીહરતિ, ભયે પતિટ્ઠાય કસ્સચિદેવ ઇસ્સરજાતિકસ્સ પરાજયં પાપુણન્તસ્સાપિ જયં આરોપેતિ, અયં સાહસેન અત્થં નેતિ નામ. એસો ધમ્મટ્ઠો નામ ન હોતીતિ અત્થો. અત્થં અનત્થઞ્ચાતિ ભૂતઞ્ચ અભૂતઞ્ચ કારણં. ઉભો નિચ્છેય્યાતિ યો પન પણ્ડિતો ઉભો અત્થાનત્થે વિનિચ્છિનિત્વા વદતિ. અસાહસેનાતિ અમુસાવાદેન. ધમ્મેનાતિ વિનિચ્છયધમ્મેન, ન છન્દાદિવસેન. સમેનાતિ અપરાધાનુરૂપેનેવ પરે નયતિ, જયં વા પરાજયં વા પાપેતિ. ધમ્મસ્સ ગુત્તોતિ સો ધમ્મગુત્તો ધમ્મરક્ખિતો ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતો મેધાવી વિનિચ્છયધમ્મે ઠિતત્તા ધમ્મટ્ઠોતિ પવુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

વિનિચ્છયમહામત્તવત્થુ પઠમં.

૨. છબ્બગ્ગિયવત્થુ

ન તેન પણ્ડિતો હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો છબ્બગ્ગિયે આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર વિહારેપિ ગામેપિ ભત્તગ્ગં આકુલં કરોન્તા વિચરન્તિ. અથેકદિવસે ભિક્ખૂ ગામે ભત્તકિચ્ચં કત્વા આગતે દહરે સામણેરે ચ પુચ્છિંસુ – ‘‘કીદિસં, આવુસો, ભત્તગ્ગ’’ન્તિ? ભન્તે, મા પુચ્છથ, છબ્બગ્ગિયા ‘‘મયમેવ વિયત્તા, મયમેવ પણ્ડિતા, ઇમે પહરિત્વા સીસે કચવરં આકિરિત્વા નીહરિસ્સામા’’તિ વત્વા અમ્હે પિટ્ઠિયં ગહેત્વા કચવરં ઓકિરન્તા ભત્તગ્ગં આકુલં અકંસૂતિ. ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, બહું ભાસિત્વા પરે વિહેઠયમાનં ‘પણ્ડિતો’તિ વદામિ, ખેમિનં પન અવેરીનં અભયમેવ પણ્ડિતોતિ વદામી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૫૮. ‘‘ન તેન પણ્ડિતો હોતિ, યાવતા બહુ ભાસતિ;

ખેમી અવેરી અભયો, પણ્ડિતોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ યાવતાતિ યત્તકેન કારણેન સઙ્ઘમજ્ઝાદીસુ બહું કથેતિ, તેન પણ્ડિતો નામ ન હોતિ. યો પન સયં ખેમી પઞ્ચન્નં વેરાનં અભાવેન અવેરી નિબ્ભયો, યં વા આગમ્મ મહાજનસ્સ ભયં ન હોતિ, સો પણ્ડિતો નામ હોતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

છબ્બગ્ગિયવત્થુ દુતિયં.

૩. એકુદાનખીણાસવત્થેરવત્થુ

ન તાવતાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકુદાનત્થેરં નામ ખીણાસવં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર એકકોવ એકસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ, એકમેવસ્સ ઉદાનં પગુણં –

‘‘અધિચેતસો અપ્પમજ્જતો,

મુનિનો મોનપથેસુ સિક્ખતો;

સોકા ન ભવન્તિ તાદિનો,

ઉપસન્તસ્સ સદા સતીમતો’’તિ. (પાચિ. ૧૫૩; ઉદા. ૩૭);

સો કિર ઉપોસથદિવસેસુ સયમેવ ધમ્મસ્સવનં ઘોસેત્વા ઇમં ગાથં વદતિ. પથવિઉન્દ્રિયનસદ્દો વિય દેવતાનં સાધુકારસદ્દો હોતિ. અથેકસ્મિં ઉપોસથદિવસે પઞ્ચપઞ્ચસતપરિવારા દ્વે તિપિટકધરા ભિક્ખૂ તસ્સ વસનટ્ઠાનં અગમંસુ. સો તે દિસ્વાવ તુટ્ઠમાનસો ‘‘સાધુ વો કતં ઇધ આગચ્છન્તેહિ, અજ્જ મયં તુમ્હાકં ધમ્મં સુણિસ્સામા’’તિ આહ. અત્થિ પન, આવુસો, ઇધ ધમ્મં સોતુકામાતિ. અત્થિ, ભન્તે, અયં વનસણ્ડો ધમ્મસ્સવનદિવસે દેવતાનં સાધુકારસદ્દેન એકનિન્નાદો હોતીતિ. તેસુ એકો તિપિટકધરો ધમ્મં ઓસારેસિ, એકો કથેસિ. એકદેવતાપિ સાધુકારં નાદાસિ. તે આહંસુ – ‘‘ત્વં, આવુસો, ધમ્મસ્સવનદિવસે ઇમસ્મિં વનસણ્ડે દેવતા મહન્તેન સદ્દેન સાધુકારં દેન્તીતિ વદેસિ, કિં નામેત’’ન્તિ. ભન્તે, અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ સાધુકારસદ્દેન એકનિન્નાદો એવ હોતિ, ન અજ્જ પન જાનામિ ‘‘કિમેત’’ન્તિ. ‘‘તેન હિ, આવુસો, ત્વં તાવ ધમ્મં કથેહી’’તિ. સો બીજનિં ગહેત્વા આસને નિસિન્નો તમેવ ગાથં વદેસિ. દેવતા મહન્તેન સદ્દેન સાધુકારમદંસુ. અથ નેસં પરિવારા ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ ‘‘ઇમસ્મિં વનસણ્ડે દેવતા મુખોલોકનેન સાધુકારં દદન્તિ, તિપિટકધરભિક્ખૂસુ એત્તકં ભણન્તેસુપિ કિઞ્ચિ પસંસનમત્તમ્પિ અવત્વા એકેન મહલ્લકત્થેરેન એકગાથાય કથિતાય મહાસદ્દેન સાધુકારં દદન્તી’’તિ. તેપિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ તમત્થં આરોચેસું.

સત્થા ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, યો બહુમ્પિ ઉગ્ગણ્હતિ વા ભાસતિ વા, તં ધમ્મધરોતિ વદામિ. યો પન એકમ્પિ ગાથં ઉગ્ગણ્હિત્વા સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, અયં ધમ્મધરો નામા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૫૯. ‘‘ન તાવતા ધમ્મધરો, યાવતા બહુ ભાસતિ;

યો ચ અપ્પમ્પિ સુત્વાન, ધમ્મં કાયેન પસ્સતિ;

સ વે ધમ્મધરો હોતિ, યો ધમ્મં નપ્પમજ્જતી’’તિ.

તત્થ યાવતાતિ યત્તકેન ઉગ્ગહણધારણવાચનાદિના કારણેન બહું ભાસતિ, તાવત્તકેન ધમ્મધરો ન હોતિ, વંસાનુરક્ખકો પન પવેણિપાલકો નામ હોતિ. યો ચ અપ્પમ્પીતિ યો પન અપ્પમત્તકમ્પિ સુત્વા ધમ્મમન્વાય અત્થમન્વાય ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપન્નો હુત્વા નામકાયેન દુક્ખાદીનિ પરિજાનન્તો ચતુસચ્ચધમ્મં પસ્સતિ, સ વે ધમ્મધરો હોતિ. યો ધમ્મં નપ્પમજ્જતીતિ યોપિ આરદ્ધવીરિયો હુત્વા અજ્જ અજ્જેવાતિ પટિવેધં આકઙ્ખન્તો ધમ્મં નપ્પમજ્જતિ, અયમ્પિ ધમ્મધરોયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

એકુદાનખીણાસવત્થેરવત્થુ તતિયં.

૪. લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ

ન તેન થેરો સો હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ તસ્મિં થેરે સત્થુ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા પક્કન્તમત્તે તિંસમત્તા આરઞ્ઞિકા ભિક્ખૂ તં પસ્સન્તા એવ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા તેસં અરહત્તૂપનિસ્સયં દિસ્વા ઇમં પઞ્હં પુચ્છિ – ‘‘ઇતો ગતં એકં થેરં પસ્સથા’’તિ? ‘‘ન પસ્સામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં નુ દિટ્ઠો વો’’તિ? ‘‘એકં, ભન્તે, સામણેરં પસ્સિમ્હા’’તિ. ‘‘ન સો, ભિક્ખવે, સામણેરો, થેરો એવ સો’’તિ? ‘‘અતિવિય ખુદ્દકો, ભન્તે’’તિ. ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, મહલ્લકભાવેન થેરાસને નિસિન્નમત્તકેન થેરોતિ વદામિ. યો પન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા મહાજનસ્સ અહિંસકભાવે ઠિતો, અયં થેરો નામા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૬૦. ‘‘ન તેન થેરો સો હોતિ, યેનસ્સ પલિતં સિરો;

પરિપક્કો વયો તસ્સ, મોઘજિણ્ણોતિ વુચ્ચતિ.

૨૬૧. ‘‘યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચ, અહિંસા સંયમો દમો;

સ વે વન્તમલો ધીરો, થેરો ઇતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ પરિપક્કોતિ પરિણતો, વુડ્ઢભાવં પત્તોતિ અત્થો. મોઘજિણ્ણોતિ અન્તો થેરકરાનં ધમ્માનં અભાવેન તુચ્છજિણ્ણો નામ. યમ્હિ સચ્ચઞ્ચ ધમ્મો ચાતિ યમ્હિ પન પુગ્ગલે સોળસહાકારેહિ પટિવિદ્ધત્તા ચતુબ્બિધં સચ્ચં, ઞાણેન સચ્છિકતત્તા નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો ચ અત્થિ. અહિંસાતિ અહિંસનભાવો. દેસનામત્તમેતં, યમ્હિ પન ચતુબ્બિધાપિ અપ્પમઞ્ઞાભાવના અત્થીતિ અત્થો. સંયમો દમોતિ સીલઞ્ચેવ ઇન્દ્રિયસંવરો ચ. વન્તમલોતિ મગ્ગઞાણેન નીહટમલો. ધીરોતિ ધિતિસમ્પન્નો. થેરોતિ સો ઇમેહિ થિરભાવકારકેહિ સમન્નાગતત્તા થેરોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ

ન વાક્કરણમત્તેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે દહરે ચેવ સામણેરે ચ અત્તનો ધમ્માચરિયાનમેવ ચીવરરજનાદીનિ વેય્યાવચ્ચાનિ કરોન્તે દિસ્વા એકચ્ચે થેરા ચિન્તયિંસુ – ‘‘મયમ્પિ બ્યઞ્જનસમયે કુસલા, અમ્હાકમેવ કિઞ્ચિ નત્થિ. યંનૂન મયં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વદેય્યામ, ‘ભન્તે, મયં બ્યઞ્જનસમયે કુસલા, અઞ્ઞેસં સન્તિકે ધમ્મં ઉગ્ગણ્હિત્વાપિ ઇમેસં સન્તિકે અસોધેત્વા મા સજ્ઝાયિત્થાતિ દહરસામણેરે આણાપેથા’તિ. એવઞ્હિ અમ્હાકં લાભસક્કારો વડ્ઢિસ્સતી’’તિ. તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા તથા વદિંસુ.

સત્થા તેસં વચનં સુત્વા ‘‘ઇમસ્મિં સાસને પવેણિવસેનેવ એવં વત્તું લભતિ, ઇમે પન લાભસક્કારે નિસ્સિતાતિ ઞત્વા અહં તુમ્હે વાક્કરણમત્તેન સાધુરૂપાતિ ન વદામિ. યસ્સ પનેતે ઇસ્સાદયો ધમ્મા અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્ના, એસો એવ સાધુરૂપો’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૬૨. ‘‘ન વાક્કરણમત્તેન, વણ્ણપોક્ખરતાય વા;

સાધુરૂપો નરો હોતિ, ઇસ્સુકી મચ્છરી સઠો.

૨૬૩. ‘‘યસ્સ ચેતં સમુચ્છિન્નં, મૂલઘચ્ચં સમૂહતં;

સવન્તદોસો મેધાવી, સાધુરૂપોતિ વુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ ન વાક્કરણમત્તેનાતિ વચીકરણમત્તેન સદ્દલક્ખણસમ્પન્નવચનમત્તેન. વણ્ણપોક્ખરતાય વાતિ સરીરવણ્ણસ્સ મનાપભાવેન વા. નરોતિ એત્તકેનેવ કારણેન પરલાભાદીસુ ઇસ્સામનકો પઞ્ચવિધેન મચ્છેરેન સમન્નાગતો કેરાટિકભાવેન સઠો નરો સાધુરૂપો ન હોતિ. યસ્સ ચેતન્તિ યસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સેતં ઇસ્સાદિદોસજાતં અરહત્તમગ્ગઞાણેન સમૂલકં છિન્નં, મૂલઘાતં કત્વા સમૂહતં, સો વન્તદોસો ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતો સાધુરૂપોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. હત્થકવત્થુ

ન મુણ્ડકેન સમણોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાવત્થિયં વિહરન્તો હત્થકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર વાદક્ખિત્તો ‘‘તુમ્હે અસુકવેલાય અસુકટ્ઠાનં નામ આગચ્છેય્યાથ, વાદં કરિસ્સામા’’તિ વત્વા પુરેતરમેવ તત્થ ગન્ત્વા ‘‘પસ્સથ, તિત્થિયા મમ ભયેન નાગતા, એસોવ પન નેસં પરાજયો’’તિઆદીનિ વત્વા વાદક્ખિત્તો અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરન્તો વિચરતિ. સત્થા ‘‘હત્થકો કિર એવં કરોતી’’તિ સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, હત્થક, એવં કરોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘કસ્મા એવં કરોસિ? એવરૂપઞ્હિ મુસાવાદં કરોન્તો સીસમુણ્ડનાદિમત્તેનેવ સમણો નામ ન હોતિ. યો પન અણૂનિ વા થૂલાનિ વા પાપાનિ સમેત્વા ઠિતો, અયમેવ સમણો’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૬૪. ‘‘ન મુણ્ડકેન સમણો, અબ્બતો અલિકં ભણં;

ઇચ્છાલોભસમાપન્નો, સમણો કિં ભવિસ્સતિ.

૨૬૫. ‘‘યો ચ સમેતિ પાપાનિ, અણું થૂલાનિ સબ્બસો;

સમિતત્તા હિ પાપાનં, સમણોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ મુણ્ડકેનાતિ સીસમુણ્ડનમત્તેન. અબ્બતોતિ સીલવતેન ચ ધુતઙ્ગવતેન ચ વિરહિતો. અલિકં ભણન્તિ મુસાવાદં ભણન્તો અસમ્પત્તેસુ આરમ્મણેસુ ઇચ્છાય પત્તેસુ ચ લોભેન સમન્નાગતો સમણો નામ કિં ભવિસ્સતિ? સમેતીતિ યો ચ પરિત્તાનિ વા મહન્તાનિ વા પાપાનિ વૂપસમેતિ, સો તેસં સમિતત્તા સમણોતિ પવુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

હત્થકવત્થુ છટ્ઠં.

૭. અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ

ન તેન ભિક્ખુ સો હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં બ્રાહ્મણં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર બાહિરસમયે પબ્બજિત્વા ભિક્ખં ચરન્તો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો અત્તનો સાવકે ભિક્ખાય ચરણેન ‘ભિક્ખૂ’તિ વદતિ, મમ્પિ ‘ભિક્ખૂ’તિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ. સો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભો ગોતમ, અહમ્પિ ભિક્ખં ચરિત્વા જીવામિ, મમ્પિ ‘ભિક્ખૂ’તિ વદેહી’’તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘નાહં, બ્રાહ્મણ, ભિક્ખનમત્તેન ભિક્ખૂતિ વદામિ. ન હિ વિસ્સં ધમ્મં સમાદાય વત્તન્તો ભિક્ખુ નામ હોતિ. યો પન સબ્બસઙ્ખારેસુ સઙ્ખાય ચરતિ, સો ભિક્ખુ નામા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૬૬. ‘‘ન તેન ભિક્ખુ સો હોતિ, યાવતા ભિક્ખતે પરે;

વિસ્સં ધમ્મં સમાદાય, ભિક્ખુ હોતિ ન તાવતા.

૨૬૭. ‘‘યોધ પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ, બાહેત્વા બ્રહ્મચરિયવા;

સઙ્ખાય લોકે ચરતિ, સ વે ભિક્ખૂતિ વુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ યાવતાતિ યત્તકેન પરે ભિક્ખતે, તેન ભિક્ખનમત્તેન ભિક્ખુ નામ ન હોતિ. વિસ્સન્તિ વિસમં ધમ્મં, વિસ્સગન્ધં વા કાયકમ્માદિકં ધમ્મં સમાદાય ચરન્તો ભિક્ખુ નામ ન હોતિ. યોધાતિ યો ઇધ સાસને ઉભયમ્પેતં પુઞ્ઞઞ્ચ પાપઞ્ચ મગ્ગબ્રહ્મચરિયેન બાહેત્વા પનુદિત્વા બ્રહ્મચરિયવા હોતિ. સઙ્ખાયાતિ ઞાણેન. લોકેતિ ખન્ધાદિલોકે ‘‘ઇમે અજ્ઝત્તિકા ખન્ધા, ઇમે બાહિરા’’તિ એવં સબ્બેપિ ધમ્મે જાનિત્વા ચરતિ, સો તેન ઞાણેન કિલેસાનં ભિન્નત્તા ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અઞ્ઞતરબ્રાહ્મણવત્થુ સત્તમં.

૮. તિત્થિયવત્થુ

ન મોનેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિત્થિયે આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર ભુત્તટ્ઠાનેસુ મનુસ્સાનં ‘‘ખેમં હોતુ, સુખં હોતુ, આયુ વડ્ઢતુ, અસુકટ્ઠાને નામ કલલં અત્થિ, અસુકટ્ઠાને નામ કણ્ટકો અત્થિ, એવરૂપં ઠાનં ગન્તું ન વટ્ટતી’’તિઆદિના નયેન મઙ્ગલં વત્વા પક્કમન્તિ. ભિક્ખૂ પન પઠમબોધિયં અનુમોદનાદીનં અનનુઞ્ઞાતકાલે ભત્તગ્ગે મનુસ્સાનં અનુમોદનં અકત્વા પક્કમન્તિ. મનુસ્સા ‘‘તિત્થિયાનં સન્તિકા મઙ્ગલં સુણામ, ભદ્દન્તા પન તુણ્હીભૂતા પક્કમન્તી’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. ભિક્ખૂ તમત્થં સત્થુ આરોચેસું. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, ઇતો પટ્ઠાય ભત્તગ્ગાદીસુ યથાસુખં અનુમોદનં કરોથ, ઉપનિસિન્નકથં કરોથ, ધમ્મં કથેથા’’તિ અનુજાનિ. તે તથા કરિંસુ. મનુસ્સા અનુમોદનાદીનિ સુણન્તા ઉસ્સાહપ્પત્તા ભિક્ખૂ નિમન્તેત્વા સક્કારં કરોન્તા વિચરન્તિ. તિત્થિયા પન ‘‘મયં મુનિનો મોનં કરોમ, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા ભત્તગ્ગાદીસુ મહાકથં કથેન્તા વિચરન્તી’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ.

સત્થા તમત્થં સુત્વા ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, તુણ્હીભાવમત્તેન ‘મુની’તિ વદામિ. એકચ્ચે હિ અજાનન્તા ન કથેન્તિ, એકચ્ચે અવિસારદતાય, એકચ્ચે ‘મા નો ઇમં અતિસયત્થં અઞ્ઞે જાનિંસૂ’તિ મચ્છેરેન. તસ્મા મોનમત્તેન મુનિ ન હોતિ, પાપવૂપસમેન પન મુનિ નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૬૮. ‘‘ન મોનેન મુની હોતિ, મૂળ્હરૂપો અવિદ્દસુ;

યો ચ તુલંવ પગ્ગય્હ, વરમાદાય પણ્ડિતો.

૨૬૯. ‘‘પાપાનિ પરિવજ્જેતિ, સ મુની તેન સો મુનિ;

યો મુનાતિ ઉભો લોકે, મુનિ તેન પવુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ ન મોનેનાતિ કામઞ્હિ મોનેય્યપટિપદાસઙ્ખાતેન મગ્ગઞાણમોનેન મુનિ નામ હોતિ, ઇધ પન તુણ્હીભાવં સન્ધાય ‘‘મોનેના’’તિ વુત્તં. મૂળ્હરૂપોતિ તુચ્છરૂપો. અવિદ્દસૂતિ અવિઞ્ઞૂ. એવરૂપો હિ તુણ્હીભૂતોપિ મુનિ નામ ન હોતિ. અથ વા મોનેન મુનિ નામ ન હોતિ, તુચ્છસભાવો પન અવિઞ્ઞૂ ચ હોતીતિ અત્થો. યો ચ તુલંવ પગય્હાતિ યથા હિ તુલં ગહેત્વા ઠિતો અતિરેકં ચે હોતિ, હરતિ. ઊનં ચે હોતિ, પક્ખિપતિ. એવમેવ યો અતિરેકં હરન્તો વિય પાપં હરતિ પરિવજ્જેતિ, ઊનકે પક્ખિપન્તો વિય કુસલં પરિપૂરેતિ. એવઞ્ચ પન કરોન્તો સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનસઙ્ખાતં વરં ઉત્તમમેવ આદાય પાપાનિ અકુસલકમ્માનિ પરિવજ્જેતિ. સ મુનીતિ સો મુનિ નામાતિ અત્થો. તેન સો મુનીતિ કસ્મા પન સો મુનીતિ ચે? યં હેટ્ઠા વુત્તકારણં, તેન સો મુનીતિ અત્થો. સો મુનાતિ ઉભો લોકેતિ યો પુગ્ગલો ઇમસ્મિં ખન્ધાદિલોકે તુલં આરોપેત્વા મિનન્તો વિય ‘‘ઇમે અજ્ઝત્તિકા ખન્ધા, ઇમે બાહિરા’’તિઆદિના નયેન ઇમે ઉભો અત્થે મુનાતિ. મુનિ તેન પવુચ્ચતીતિ તેન કારણેન મુનીતિ વુચ્ચતિયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

તિત્થિયવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. બાલિસિકવત્થુ

ન તેન અરિયો હોતીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં અરિયં નામ બાલિસિકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ સત્થા તસ્સ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સૂપનિસ્સયં દિસ્વા સાવત્થિયા ઉત્તરદ્વારગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તતો આગચ્છતિ. તસ્મિં ખણે સો બાલિસિકો બલિસેન મચ્છે ગણ્હન્તો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં દિસ્વા બલિસયટ્ઠિં છડ્ડેત્વા અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ અવિદૂરે ઠાને નિવત્તિત્વા ઠિતો ‘‘ત્વં કિં નામોસી’’તિ સારિપુત્તત્થેરાદીનં નામાનિ પુચ્છિ. તેપિ ‘‘અહં સારિપુત્તો અહં મોગ્ગલ્લાનો’’તિ અત્તનો અત્તનો નામાનિ કથયિંસુ. બાલિસિકો ચિન્તેસિ – ‘‘સત્થા સબ્બેસં નામાનિ પુચ્છતિ, મમમ્પિ નામં પુચ્છિસ્સતિ મઞ્ઞે’’તિ. સત્થા તસ્સ ઇચ્છં ઞત્વા, ‘‘ઉપાસક, ત્વં કો નામોસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, અરિયો નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ઉપાસક, તાદિસા પાણાતિપાતિનો અરિયા નામ હોન્તિ, અરિયા પન મહાજનસ્સ અહિંસનભાવે ઠિતા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૭૦. ‘‘ન તેન અરિયો હોતિ, યેન પાણાનિ હિંસતિ;

અહિંસા સબ્બપાણાનં, અરિયોતિ પવુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ અહિંસાતિ અહિંસનેન. ઇદં વુત્તં હોતિ – યેન હિ પાણાનિ હિંસતિ, ન તેન કારણેન અરિયો હોતિ. યો પન સબ્બપાણાનં પાણિઆદીહિ અહિંસનેન મેત્તાદિભાવનાય પતિટ્ઠિતત્તા હિંસતો આરાવ ઠિતો, અયં અરિયોતિ વુચ્ચતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બાલિસિકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

બાલિસિકવત્થુ નવમં.

૧૦. સમ્બહુલસીલાદિસમ્પન્નભિક્ખુવત્થુ

ન સીલબ્બતમત્તેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે સીલાદિસમ્પન્ને ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તેસુ કિર એકચ્ચાનં એવં અહોસિ – ‘‘મયં સમ્પન્નસીલા, મયં ધુતઙ્ગધરા, મયં બહુસ્સુતા, મયં પન્તસેનાસનવાસિનો, મયં ઝાનલાભિનો, ન અમ્હાકં અરહત્તં દુલ્લભં, ઇચ્છિતદિવસેયેવ અરહત્તં પાપુણિસ્સામા’’તિ. યેપિ તત્થ અનાગામિનો, તેસમ્પિ એતદહોસિ – ‘‘ન અમ્હાકં ઇદાનિ અરહત્તં દુલ્લભ’’ન્તિ. તે સબ્બેપિ એકદિવસં સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા નિસિન્ના ‘‘અપિ નુ ખો વો, ભિક્ખવે, પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પત્ત’’ન્તિ સત્થારા પુટ્ઠા એવમાહંસુ – ‘‘ભન્તે, મયં એવરૂપા એવરૂપા ચ, તસ્મા ‘ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણેયેવ અરહત્તં પત્તું સમત્થમ્હા’તિ ચિન્તેત્વા વિહરામા’’તિ.

સત્થા તેસં વચનં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ પરિસુદ્ધસીલાદિમત્તકેન વા અનાગામિસુખપ્પત્તમત્તકેન વા ‘અપ્પકં નો ભવદુક્ખ’ન્તિ વત્તું ન વટ્ટતિ, આસવક્ખયં પન અપ્પત્વા ‘સુખિતોમ્હી’તિ ચિત્તં ન ઉપ્પાદેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૭૧. ‘‘ન સીલબ્બતમત્તેન, બાહુસચ્ચેન વા પન;

અથ વા સમાધિલાભેન, વિવિત્તસયનેન વા.

૨૭૨. ‘‘ફુસામિ નેક્ખમ્મસુખં, અપુથુજ્જનસેવિતં;

ભિક્ખુ વિસ્સાસમાપાદિ, અપ્પત્તો આસવક્ખય’’ન્તિ.

તત્થ સીલબ્બતમત્તેનાતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલમત્તેન વા તેરસધુતઙ્ગમત્તેન વા. બાહુસચ્ચેન વાતિ તિણ્ણં પિટકાનં ઉગ્ગહિતમત્તેન વા. સમાધિલાભેનાતિ અટ્ઠસમાપત્તિયા લાભેન. નેક્ખમ્મસુખન્તિ અનાગામિસુખં. તં અનાગામિસુખં ફુસામીતિ એત્તકમત્તેન વા. અપુથુજ્જનસેવિતન્તિ પુથુજ્જનેહિ અસેવિતં અરિયસેવિતમેવ. ભિક્ખૂતિ તેસં અઞ્ઞતરં આલપન્તો આહ. વિસ્સાસમાપાદીતિ વિસ્સાસં ન આપજ્જેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભિક્ખુ ઇમિના સમ્પન્નસીલાદિભાવમત્તકેનેવ ‘‘મય્હં ભવો અપ્પકો પરિત્તકો’’તિ આસવક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં અપ્પત્તો હુત્વા ભિક્ખુ નામ વિસ્સાસં નાપજ્જેય્ય. યથા હિ અપ્પમત્તકોપિ ગૂથો દુગ્ગન્ધો હોતિ, એવં અપ્પમત્તકોપિ ભવો દુક્ખોતિ.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

સમ્બહુલસીલાદિસમ્પન્નભિક્ખુવત્થુ દસમં.

ધમ્મટ્ઠવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકૂનવીસતિમો વગ્ગો.