૨૦. મગ્ગવગ્ગો

૧. પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ

મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર સત્થરિ જનપદચારિકં ચરિત્વા પુન સાવત્થિં આગતે ઉપટ્ઠાનસાલાય નિસીદિત્વા ‘‘અસુકગામતો અસુકગામસ્સ મગ્ગો સમો, અસુકગામસ્સ મગ્ગો વિસમો, સસક્ખરો, અસક્ખરો’’તિઆદિના નયેન અત્તનો વિચરિતમગ્ગં આરબ્ભ મગ્ગકથં કથેસું. સત્થા તેસં અરહત્તસ્સૂપનિસ્સયં દિસ્વા તં ઠાનં આગન્ત્વા પઞ્ઞત્તાસને નિસિન્નો ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, અયં બાહિરકમગ્ગો, ભિક્ખુના નામ અરિયમગ્ગે કમ્મં કાતું વટ્ટતિ, એવઞ્હિ કરોન્તો ભિક્ખુ સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૭૩. ‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો સેટ્ઠો, સચ્ચાનં ચતુરો પદા;

વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનં, દ્વિપદાનઞ્ચ ચક્ખુમા.

૨૭૪. ‘‘એસેવ મગ્ગો નત્થઞ્ઞો, દસ્સનસ્સ વિસુદ્ધિયા;

એતઞ્હિ તુમ્હે પટિપજ્જથ, મારસ્સેતં પમોહનં.

૨૭૫. ‘‘એતઞ્હિ તુમ્હે પટિપન્ના, દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સથ;

અક્ખાતો વો મયા મગ્ગો, અઞ્ઞાય સલ્લકન્તનં.

૨૭૬. ‘‘તુમ્હેહિ કિચ્ચમાતપ્પં, અક્ખાતારો તથાગતા;

પટિપન્ના પમોક્ખન્તિ, ઝાયિનો મારબન્ધના’’તિ.

તત્થ મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકોતિ જઙ્ઘમગ્ગાદયો વા હોન્તુ દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિગતમગ્ગા વા, તેસં સબ્બેસમ્પિ મગ્ગાનં સમ્માદિટ્ઠિઆદીહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ મિચ્છાદિટ્ઠિઆદીનં અટ્ઠન્નં પહાનં કરોન્તો નિરોધં આરમ્મણં કત્વા ચતૂસુપિ સચ્ચેસુ દુક્ખપરિજાનનાદિકિચ્ચં સાધયમાનો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો સેટ્ઠો ઉત્તમો. સચ્ચાનં ચતુરો પદાતિ ‘‘સચ્ચં ભણે ન કુજ્ઝેય્યા’’તિ (ધ. પ. ૨૨૪) આગતં વચીસચ્ચં વા હોતુ, ‘‘સચ્ચો બ્રાહ્મણો સચ્ચો ખત્તિયો’’તિઆદિભેદં સમ્મુતિસચ્ચં વા ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (ધ. સ. ૧૧૪૪; મ. નિ. ૨.૧૮૭-૧૮૮) દિટ્ઠિસચ્ચં વા ‘‘દુક્ખં અરિયસચ્ચ’’ન્તિઆદિભેદં પરમત્થસચ્ચં વા હોતુ, સબ્બેસમ્પિ ઇમેસં સચ્ચાનં પરિજાનિતબ્બટ્ઠેન સચ્છિકાતબ્બટ્ઠેન પહાતબ્બટ્ઠેન ભાવેતબ્બટ્ઠેન એકપટિવેધટ્ઠેન ચ તથપટિવેધટ્ઠેન ચ દુક્ખં અરિયસચ્ચન્તિઆદયો ચતુરો પદા સેટ્ઠા નામ. વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માનન્તિ ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૦; અ. નિ. ૪.૩૪) વચનતો સબ્બધમ્માનં નિબ્બાનસઙ્ખાતો વિરાગો સેટ્ઠો. દ્વિપદાનઞ્ચ ચક્ખુમાતિ સબ્બેસં દેવમનુસ્સાદિભેદાનં દ્વિપદાનં પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા તથાગતોવ સેટ્ઠો. ચ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, અરૂપધમ્મે સમ્પિણ્ડેતિ. તસ્મા અરૂપધમ્માનમ્પિ તથાગતો સેટ્ઠો ઉત્તમો.

દસ્સનસ્સ વિસુદ્ધિયાતિ મગ્ગફલદસ્સનસ્સ વિસુદ્ધત્થં યો મયા ‘‘સેટ્ઠો’’તિ વુત્તો, એસોવ મગ્ગો, નત્થઞ્ઞો. એતઞ્હિ તુમ્હેતિ તસ્મા તુમ્હે એતમેવ પટિપજ્જથ. મારસ્સેતં પમોહનન્તિ એતં મારમોહનં મારમન્થનન્તિ વુચ્ચતિ. દુક્ખસ્સન્તન્તિ સકલસ્સપિ વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તં પરિચ્છેદં કરિસ્સથાતિ અત્થો. અઞ્ઞાય સલ્લકન્તનન્તિ રાગસલ્લાદીનં કન્તનં નિમ્મથનં અબ્બૂહણં એતં મગ્ગં, મયા વિના અનુસ્સવાદીહિ અત્તપચ્ચક્ખતો ઞત્વાવ અયં મગ્ગો અક્ખાતો, ઇદાનિ તુમ્હેહિ કિલેસાનં આતાપનેન ‘‘આતપ્પ’’ન્તિ સઙ્ખં ગતં તસ્સ અધિગમત્થાય સમ્મપ્પધાનવીરિયં કિચ્ચં કરણીયં. કેવલઞ્હિ અક્ખાતારોવ તથાગતા. તસ્મા તેહિ અક્ખાતવસેન યે પટિપન્ના દ્વીહિ ઝાનેહિ ઝાયિનો, તે તેભૂમકવટ્ટસઙ્ખાતા મારબન્ધના પમોક્ખન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચસતભિક્ખુવત્થુ પઠમં.

૨. અનિચ્ચલક્ખણવત્થુ

સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા ગન્ત્વા અરઞ્ઞે વાયમન્તાપિ અરહત્તં અપ્પત્વા ‘‘વિસેસેત્વા કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગણ્હિસ્સામા’’તિ સત્થુ સન્તિકં આગમિંસુ. સત્થા ‘‘કિં નુ ખો ઇમેસં સપ્પાય’’ન્તિ વીમંસન્તો ‘‘ઇમે કસ્સપબુદ્ધકાલે વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ અનિચ્ચલક્ખણે અનુયુઞ્જિંસુ, તસ્મા અનિચ્ચલક્ખણેનેવ તેસં એકં ગાથં દેસેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, કામભવાદીસુ સબ્બેપિ સઙ્ખારા હુત્વા અભાવટ્ઠેન અનિચ્ચા એવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૭૭. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચાતિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ.

તત્થ સબ્બે સઙ્ખારાતિ કામભવાદીસુ ઉપ્પન્ના ખન્ધા તત્થ તત્થેવ નિરુજ્ઝનતો અનિચ્ચાતિ યદા વિપસ્સનાપઞ્ઞાય પસ્સતિ, અથ ઇમસ્મિં ખન્ધપરિહરણદુક્ખે નિબ્બિન્દતિ, નિબ્બિન્દન્તો દુક્ખપરિજાનનાદિવસેન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ. એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયાતિ વિસુદ્ધત્થાય વોદાનત્થાય એસ મગ્ગોતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તપરિસાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અનિચ્ચલક્ખણવત્થુ દુતિયં.

૩. દુક્ખલક્ખણવત્થુ

દુતિયગાથાયપિ એવરૂપમેવ વત્થુ. તદા હિ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં દુક્ખલક્ખણે કતાભિયોગભાવં ઞત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સબ્બેપિ ખન્ધા પટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખા એવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૭૮. ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા દુક્ખાતિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ.

તત્થ દુક્ખાતિ પટિપીળનટ્ઠેન દુક્ખા. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

દુક્ખલક્ખણવત્થુ તતિયં.

૪. અનત્તલક્ખણવત્થુ

તતિયગાથાયપિ એસેવ નયો. કેવલઞ્હિ એત્થ ભગવા તેસં ભિક્ખૂનં પુબ્બે અનત્તલક્ખણે અનુયુત્તભાવં ઞત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, સબ્બેપિ ખન્ધા અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તા એવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૭૯. ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ, યદા પઞ્ઞાય પસ્સતિ;

અથ નિબ્બિન્દતિ દુક્ખે, એસ મગ્ગો વિસુદ્ધિયા’’તિ.

તત્થ સબ્બે ધમ્માતિ પઞ્ચક્ખન્ધા એવ અધિપ્પેતા. અનત્તાતિ ‘‘મા જીયન્તુ મા મીયન્તૂ’’તિ વસે વત્તેતું ન સક્કાતિ અવસવત્તનટ્ઠેન અનત્તા અત્તસુઞ્ઞા અસ્સામિકા અનિસ્સરાતિ અત્થો. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

અનત્તલક્ખણવત્થુ ચતુત્થં.

૫. પધાનકમ્મિકતિસ્સત્થેરવત્થુ

ઉટ્ઠાનકાલમ્હીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પધાનકમ્મિકતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિવાસિનો કિર પઞ્ચસતા કુલપુત્તા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં અગમંસુ. તેસુ એકો તત્થેવ ઓહીયિ. અવસેસા અરઞ્ઞે સમણધમ્મં કરોન્તા અરહત્તં પત્વા ‘‘પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેસ્સામા’’તિ પુન સાવત્થિં અગમંસુ. તે સાવત્થિતો યોજનમત્તે એકસ્મિં ગામકે પિણ્ડાય ચરન્તે દિસ્વા એકો ઉપાસકો યાગુભત્તાદીહિ પતિમાનેત્વા અનુમોદનં સુત્વા પુનદિવસત્થાયપિ નિમન્તેસિ. તે તદહેવ સાવત્થિં ગન્ત્વા પત્તચીવરં પટિસામેત્વા સાયન્હસમયે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા તેહિ સદ્ધિં અતિવિય તુટ્ઠિં પવેદયમાનો પટિસન્થારં અકાસિ.

અથ નેસં તત્થ ઓહીનો સહાયકભિક્ખુ ચિન્તેસિ – ‘‘સત્થુ ઇમેહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તસ્સ મુખં નપ્પહોતિ, મય્હં પન મગ્ગફલાભાવેન મયા સદ્ધિં ન કથેતિ, અજ્જેવ અરહત્તં પત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા મયા સદ્ધિં કથાપેસ્સામી’’તિ. તેપિ ભિક્ખૂ, ‘‘ભન્તે, મયં આગમનમગ્ગે એકેન ઉપાસકેન સ્વાતનાય નિમન્તિતા, તત્થ પાતોવ ગમિસ્સામા’’તિ સત્થારં અપલોકેસું. અથ નેસં સહાયકો ભિક્ખુ સબ્બરત્તિં ચઙ્કમન્તો નિદ્દાવસેન ચઙ્કમકોટિયં એકસ્મિં પાસાણફલકે પતિ, ઊરુટ્ઠિ ભિજ્જિ. સો મહાસદ્દેન વિરવિ. તસ્સ તે સહાયકા ભિક્ખૂ સદ્દં સઞ્જાનિત્વા ઇતો ચિતો ચ ઉપધાવિંસુ. તેસં દીપં જાલેત્વા તસ્સ કત્તબ્બકિચ્ચં કરોન્તાનંયેવ અરુણો ઉટ્ઠહિ, તે તં ગામં ગન્તું ઓકાસં ન લભિંસુ. અથ ને સત્થા આહ – ‘‘કિં, ભિક્ખવે, ભિક્ખાચારગામં ન ગમિત્થા’’તિ. તે ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ તં પવત્તિં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, એસ ઇદાનેવ તુમ્હાકં લાભન્તરાયં કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો અતીતં આહરિત્વા –

‘‘યો પુબ્બે કરણીયાનિ, પચ્છા સો કાતુમિચ્છતિ;

વરુણકટ્ઠભઞ્જોવ, સ પચ્છા મનુતપ્પતી’’તિ. (જા. ૧.૧.૭૧) –

જાતકં વિત્થારેસિ. તદા કિર તે ભિક્ખૂ પઞ્ચસતા માણવકા અહેસું, કુસીતમાણવકો અયં ભિક્ખુ અહોસિ, આચરિયો પન તથાગતોવ અહોસીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, યો હિ ઉટ્ઠાનકાલે ઉટ્ઠાનં ન કરોતિ, સંસન્નસઙ્કપ્પો હોતિ, કુસીતો સો ઝાનાદિભેદં વિસેસં નાધિગચ્છતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૮૦. ‘‘ઉટ્ઠાનકાલમ્હિ અનુટ્ઠહાનો,

યુવા બલી આલસિયં ઉપેતો;

સંસન્નસઙ્કપ્પમનો કુસીતો,

પઞ્ઞાય મગ્ગં અલસો ન વિન્દતી’’તિ.

તત્થ અનુટ્ઠહાનોતિ અનુટ્ઠહન્તો અવાયમન્તો. યુવા બલીતિ પઠમયોબ્બને ઠિતો બલસમ્પન્નોપિ હુત્વા અલસભાવેન ઉપેતો હોતિ, ભુત્વા સયતિ. સંસન્નસઙ્કપ્પમનોતિ તીહિ મિચ્છાવિતક્કેહિ સુટ્ઠુ અવસન્નસમ્માસઙ્કપ્પચિત્તો. કુસીતોતિ નિબ્બીરિયો. અલસોતિ મહાઅલસો પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં અરિયમગ્ગં અપસ્સન્તો ન વિન્દતિ, ન પટિલભતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પધાનકમ્મિકતિસ્સત્થેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. સૂકરપેતવત્થુ

વાચાનુરક્ખીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સૂકરપેતં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ દિવસે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો લક્ખણત્થેરેન સદ્ધિં ગિજ્ઝકૂટા ઓરોહન્તો એકસ્મિં પદેસે સિતં પાત્વાકાસિ. ‘‘કો નુ ખો, આવુસો, હેતુ સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ લક્ખણત્થેરેન પુટ્ઠો ‘‘અકાલો, આવુસો, ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ, સત્થુ સન્તિકે મં પુચ્છેય્યાથા’’તિ વત્વા લક્ખણત્થેરેન સદ્ધિંયેવ રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો વેળુવનં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિ. અથ નં લક્ખણત્થેરો તમત્થં પુચ્છિ. સો આહ – ‘‘આવુસો, અહં એકં પેતં અદ્દસં, તસ્સ તિગાવુતપ્પમાણં સરીરં, તં મનુસ્સસરીરસદિસં. સીસં પન સૂકરસ્સ વિય, તસ્સ મુખે નઙ્ગુટ્ઠં જાતં, તતો પુળવા પગ્ઘરન્તિ. સ્વાહં ‘ન મે એવરૂપો સત્તો દિટ્ઠપુબ્બો’તિ તં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ચક્ખુભૂતા વત, ભિક્ખવે, મમ સાવકા વિહરન્તી’’તિ વત્વા ‘‘અહમ્પેતં સત્તં બોધિમણ્ડેયેવ અદ્દસં. ‘યે પન મે ન સદ્દહેય્યું, તેસં અહિતાય અસ્સા’તિ પરેસં અનુકમ્પાય ન કથેસિં. ઇદાનિ મોગ્ગલ્લાનં સક્ખિં કત્વા કથેમિ. સચ્ચં, ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો આહા’’તિ કથેસિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ સત્થારં પુચ્છિંસુ – ‘‘કિં પન, ભન્તે, તસ્સ પુબ્બકમ્મ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘તેન હિ, ભિક્ખવે, સુણાથા’’તિ અતીતં આહરિત્વા તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેસિ.

કસ્સપબુદ્ધકાલે કિર એકસ્મિં ગામકાવાસે દ્વે થેરા સમગ્ગવાસં વસિંસુ. તેસુ એકો સટ્ઠિવસ્સો, એકો એકૂનસટ્ઠિવસ્સો. એકૂનસટ્ઠિવસ્સો ઇતરસ્સ પત્તચીવરં આદાય વિચરિ, સામણેરો વિય સબ્બં વત્તપટિવત્તં અકાસિ. તેસં એકમાતુકુચ્છિયં વુત્થભાતૂનં વિય સમગ્ગવાસં વસન્તાનં વસનટ્ઠાનં એકો ધમ્મકથિકો આગમિ. તદા ચ ધમ્મસ્સવનદિવસો હોતિ. થેરા નં સઙ્ગણ્હિત્વા ‘‘ધમ્મકથં નો કથેહિ સપ્પુરિસા’’તિ આહંસુ. સો ધમ્મકથં કથેસિ. થેરા ‘‘ધમ્મકથિકો નો લદ્ધો’’તિ તુટ્ઠચિત્તા પુનદિવસે તં આદાય ધુરગામં પિણ્ડાય પવિસિત્વા તત્થ કતભત્તકિચ્ચા, ‘‘આવુસો, હિય્યો કથિતટ્ઠાનતોવ થોકં ધમ્મં કથેહી’’તિ મનુસ્સાનં ધમ્મં કથાપેસું. મનુસ્સા ધમ્મકથં સુત્વા પુનદિવસત્થાયપિ નિમન્તયિંસુ. એવં સમન્તા ભિક્ખાચારગામેસુ દ્વે દ્વે દિવસે તં આદાય પિણ્ડાય ચરિંસુ.

ધમ્મકથિકો ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે દ્વેપિ અતિમુદુકા, મયા ઉભોપેતે પલાપેત્વા ઇમસ્મિં વિહારે વસિતું વટ્ટતી’’તિ. સો સાયં થેરૂપટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં ઉટ્ઠાય ગતકાલે નિવત્તિત્વા મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘કથેહિ, આવુસો’’તિ વુત્તે થોકં ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, કથા નામેસા મહાસાવજ્જા’’તિ વત્વા અકથેત્વાવ પક્કામિ. અનુથેરસ્સાપિ સન્તિકં ગન્ત્વા તથેવ અકાસિ. સો દુતિયદિવસે તથેવ કત્વા તતિયદિવસે તેસં અતિવિય કોતુહલે ઉપ્પન્ને મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, કિઞ્ચિ વત્તબ્બં અત્થિ, તુમ્હાકં પન સન્તિકે વત્તું ન વિસહામી’’તિ વત્વા થેરેન ‘‘હોતુ, આવુસો, કથેહી’’તિ નિપ્પીળિતો આહ – ‘‘કિં પન, ભન્તે, અનુથેરો તુમ્હેહિ સદ્ધિં સંભોગો’’તિ. સપ્પુરિસ, કિં નામેતં કથેસિ, મયં એકમાતુકુચ્છિયં વુત્થપુત્તા વિય, અમ્હેસુ એકેન યં લદ્ધં, ઇતરેનાપિ લદ્ધમેવ હોતિ. મયા એતસ્સ એત્તકં કાલં અગુણો નામ ન દિટ્ઠપુબ્બોતિ? એવં, ભન્તેતિ. આમાવુસોતિ. ભન્તે મં અનુથેરો એવમાહ – ‘‘સપ્પુરિસ, ત્વં કુલપુત્તો, અયં મહાથેરો લજ્જી પેસલોતિ એતેન સદ્ધિં સંભોગં કરોન્તો ઉપપરિક્ખિત્વા કરેય્યાસી’’તિ એવમેસ મં આગતદિવસતો પટ્ઠાય વદતીતિ.

મહાથેરો તં સુત્વાવ કુદ્ધમાનસો દણ્ડાભિહતં કુલાલભાજનં વિય ભિજ્જિ. ઇતરોપિ ઉટ્ઠાય અનુથેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તથેવ અવોચ, સોપિ તથેવ ભિજ્જિ. તેસુ કિઞ્ચાપિ એત્તકં કાલં એકોપિ વિસું પિણ્ડાય પવિટ્ઠપુબ્બો નામ નત્થિ, પુનદિવસે પન વિસું પિણ્ડાય પવિસિત્વા અનુથેરો પુરેતરં આગન્ત્વા ઉપટ્ઠાનસાલાય અટ્ઠાસિ, મહાથેરો પચ્છા અગમાસિ. તં દિસ્વા અનુથેરો ચિન્તેસિ – ‘‘કિં નુ ખો ઇમસ્સ પત્તચીવરં પટિગ્ગહેતબ્બં, ઉદાહુ નો’’તિ. સો ‘‘ન ઇદાનિ પટિગ્ગહેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વાપિ ‘‘હોતુ, ન મયા એવં કતપુબ્બં, મયા અત્તનો વત્તં હાપેતું ન વટ્ટતી’’તિ ચિત્તં મુદુકં કત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, પત્તચીવરં દેથા’’તિ આહ. ઇતરો ‘‘ગચ્છ, દુબ્બિનીત, ન ત્વં મમ પત્તચીવરં પટિગ્ગહેતું યુત્તરૂપો’’તિ અચ્છરં પહરિત્વા તેનપિ ‘‘આમ, ભન્તે, અહમ્પિ તુમ્હાકં પત્તચીવરં ન પટિગ્ગણ્હામીતિ ચિન્તેસિ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આવુસો નવક, કિં ત્વં ચિન્તેસિ, મમ ઇમસ્મિં વિહારે કોચિ સઙ્ગો અત્થી’’તિ આહ. ઇતરોપિ ‘‘તુમ્હે પન, ભન્તે, કિં એવં મઞ્ઞથ ‘મમ ઇમસ્મિં વિહારે કોચિ સઙ્ગો અત્થી’તિ, એસો તે વિહારો’’તિ વત્વા પત્તચીવરં આદાય નિક્ખમિ. ઇતરોપિ નિક્ખમિ. તે ઉભોપિ એકમગ્ગેનાપિ અગન્ત્વા એકો પચ્છિમદ્વારેન મગ્ગં ગણ્હિ, એકો પુરત્થિમદ્વારેન. ધમ્મકથિકો, ‘‘ભન્તે, મા એવં કરોથ, મા એવં કરોથા’’તિ વત્વા ‘‘તિટ્ઠાવુસો’’તિ વુત્તે નિવત્તિ. સો પુનદિવસે ધુરગામં પવિટ્ઠો મનુસ્સેહિ, ‘‘ભન્તે, ભદ્દન્તા કુહિ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આવુસો, મા પુચ્છથ, તુમ્હાકં કુલુપકા હિય્યો કલહં કત્વા નિક્ખમિંસુ, અહં યાચન્તોપિ નિવત્તેતું નાસક્ખિ’’ન્તિ આહ. તેસુ બાલા તુણ્હી અહેસું. પણ્ડિતા પન ‘‘અમ્હેહિ એત્તકં કાલં ભદ્દન્તાનં કિઞ્ચિ ખલિતં નામ ન દિટ્ઠપુબ્બં, તેસં ભયં ઇમં નિસ્સાય ઉપ્પન્નં ભવિસ્સતી’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તા અહેસું.

તેપિ થેરા ગતટ્ઠાને ચિત્તસુખં નામ ન લભિંસુ. મહાથેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો નવકસ્સ ભિક્ખુનો ભારિયં કમ્મં કતં, મુહુત્તં દિટ્ઠં નામ આગન્તુકભિક્ખું આહ – ‘મહાથેરેન સદ્ધિં સંભોગં મા અકાસી’’’તિ. ઇતરોપિ ચિન્તેસિ – ‘‘અહો મહાથેરસ્સ ભારિયં કમ્મં કતં, મુહુત્તં દિટ્ઠં નામ આગન્તુકભિક્ખું આહ – ‘ઇમિના સદ્ધિં સંભોગં મા અકાસી’’’તિ. તેસં નેવ સજ્ઝાયો ન મનસિકારો અહોસિ. તે વસ્સસતચ્ચયેન પચ્છિમદિસાય એકં વિહારં અગમંસુ. તેસં એકમેવ સેનાસનં પાપુણિ. મહાથેરે પવિસિત્વા મઞ્ચકે નિસિન્ને ઇતરોપિ પાવિસિ. મહાથેરો તં દિસ્વાવ સઞ્જાનિત્વા અસ્સૂનિ સન્ધારેતું નાસક્ખિ. ઇતરોપિ મહાથેરં સઞ્જાનિત્વા અસ્સુપુણ્ણેહિ નેત્તેહિ ‘‘કથેમિ નુ ખો મા કથેમી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ન તં સદ્ધેય્યરૂપ’’ન્તિ થેરં વન્દિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, એત્તકં કાલં તુમ્હાકં પત્તચીવરં ગહેત્વા વિચરિં, અપિ નુ ખો મે કાયદ્વારાદીસુ તુમ્હેહિ કિઞ્ચિ અસારુપ્પં દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ. ‘‘ન દિટ્ઠપુબ્બં, આવુસો’’તિ. અથ કસ્મા ધમ્મકથિકં અવચુત્થ ‘‘મા એતેન સદ્ધિં સંભોગમકાસી’’તિ? ‘‘નાહં, આવુસો, એવં કથેમિ, તયા કિર મમ અન્તરે એવં વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘અહમ્પિ, ભન્તે, ન વદામી’’તિ. તે તસ્મિં ખણે ‘‘તેન અમ્હે ભિન્દિતુકામેન એવં વુત્તં ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં અચ્ચયં દેસયિંસુ. તે વસ્સસતં ચિત્તસ્સાદં અલભન્તા તં દિવસં સમગ્ગા હુત્વા ‘‘આયામ, નં તતો વિહારા નિક્કડ્ઢિસ્સામા’’તિ પક્કમિત્વા અનુપુબ્બેન તં વિહારં અગમંસુ.

ધમ્મકથિકોપિ થેરે દિસ્વા પત્તચીવરં પટિગ્ગહેતું ઉપગચ્છિ. થેરા ‘‘ન ત્વં ઇમસ્મિં વિહારે વસિતું યુત્તરૂપો’’તિ અચ્છરં પહરિંસુ. સો સણ્ઠાતું અસક્કોન્તો તાવદેવ નિક્ખમિત્વા પલાયિ. અથ નં વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ કતો સમણધમ્મો સન્ધારેતું નાસક્ખિ, તતો ચવિત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તો એકં બુદ્ધન્તરં પચ્ચિત્વા ઇદાનિ ગિજ્ઝકૂટે વુત્તપ્પકારેન અત્તભાવેન દુક્ખં અનુભોતીતિ.

સત્થા ઇદં તસ્સ પુબ્બકમ્મં આહરિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ કાયાદીહિ ઉપસન્તરૂપેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૮૧. ‘‘વાચાનુરક્ખી મનસા સુસંવુતો,

કાયેન ચ નાકુસલં કયિરા;

એતે તયો કમ્મપથે વિસોધયે,

આરાધયે મગ્ગમિસિપ્પવેદિત’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – ચતુન્નં વચીદુચ્ચરિતાનં વજ્જનેન વાચાનુરક્ખી અભિજ્ઝાદીનં અનુપ્પાદનેન મનસા ચ સુટ્ઠુ સંવુતો પાણાતિપાતાદયો પજહન્તો કાયેન ચ અકુસલં ન કયિરા. એવં એતે તયો કમ્મપથે વિસોધયે. એવં વિસોધેન્તો હિ સીલક્ખન્ધાદીનં એસકેહિ બુદ્ધાદીહિ ઇસીહિ પવેદિતં અટ્ઠઙ્ગિકમગ્ગં આરાધેય્યાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સૂકરપેતવત્થુ છટ્ઠં.

૭. પોટ્ઠિલત્થેરવત્થુ

યોગા વેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પોટ્ઠિલં નામ થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર સત્તન્નમ્પિ બુદ્ધાનં સાસને તેપિટકો પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ધમ્મં વાચેસિ. સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ‘અત્તનો દુક્ખનિસ્સરણં કરિસ્સામી’તિ ચિત્તમ્પિ નત્થિ સંવેજેસ્સામિ ન’’ન્તિ. તતો પટ્ઠાય તં થેરં અત્તનો ઉપટ્ઠાનં આગતકાલે ‘‘એહિ, તુચ્છપોટ્ઠિલ, વન્દ, તુચ્છપોટ્ઠિલ, નિસીદ, તુચ્છપોટ્ઠિલ, યાહિ, તુચ્છપોટ્ઠિલા’’તિ વદતિ. ઉટ્ઠાય ગતકાલેપિ ‘‘તુચ્છપોટ્ઠિલો ગતો’’તિ વદતિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સાટ્ઠકથાનિ તીણિ પિટકાનિ ધારેમિ, પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અટ્ઠારસ મહાગણે ધમ્મં વાચેમિ, અથ પન મં સત્થા અભિક્ખણં, ‘તુચ્છપોટ્ઠિલા’તિ વદેતિ, અદ્ધા મં સત્થા ઝાનાદીનં અભાવેન એવં વદેતી’’તિ. સો ઉપ્પન્નસંવેગો ‘‘દાનિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા સમણધમ્મં કરિસ્સામી’’તિ સયમેવ પત્તચીવરં સંવિદહિત્વા પચ્ચૂસકાલે સબ્બપચ્છા ધમ્મં ઉગ્ગણ્હિત્વા નિક્ખમન્તેન ભિક્ખુના સદ્ધિં નિક્ખમિ. પરિવેણે નિસીદિત્વા સજ્ઝાયન્તા નં ‘‘આચરિયો’’તિ ન સલ્લક્ખેસું. સો વીસયોજનસતમગ્ગં ગન્ત્વા એકસ્મિં અરઞ્ઞાવાસે તિંસ ભિક્ખૂ વસન્તિ, તે ઉપસઙ્કમિત્વા સઙ્ઘત્થેરં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અવસ્સયો મે હોથા’’તિ આહ. આવુસો, ત્વં ધમ્મકથિકો, અમ્હેહિ નામ તં નિસ્સાય કિઞ્ચિ જાનિતબ્બં ભવેય્ય, કસ્મા એવં વદેસીતિ? મા, ભન્તે, એવં કરોથ, અવસ્સયો મે હોથાતિ. તે પન સબ્બે ખીણાસવાવ. અથ નં મહાથેરો ‘‘ઇમસ્સ ઉગ્ગહં નિસ્સાય માનો અત્થિયેવા’’તિ અનુથેરસ્સ સન્તિકં પહિણિ. સોપિ નં તથેવાહ. ઇમિના નીહારેન સબ્બેપિ તં પેસેન્તા દિવાટ્ઠાને નિસીદિત્વા સૂચિકમ્મં કરોન્તસ્સ સબ્બનવકસ્સ સત્તવસ્સિકસામણેરસ્સ સન્તિકં પહિણિંસુ. એવમસ્સ માનં નીહરિંસુ.

સો નિહતમાનો સામણેરસ્સ સન્તિકે અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અવસ્સયો મે હોહિ સપ્પુરિસા’’તિ આહ. અહો, આચરિય, કિં નામેતં કથેથ, તુમ્હે મહલ્લકા બહુસ્સુતા, તુમ્હાકં સન્તિકે મયા કિઞ્ચિ કારણં જાનિતબ્બં ભવેય્યાતિ. મા એવં કરિ, સપ્પુરિસ, હોહિયેવ મે અવસ્સયોતિ. ભન્તે, સચેપિ ઓવાદક્ખમા ભવિસ્સથ, ભવિસ્સામિ વો અવસ્સયોતિ. હોમિ, સપ્પુરિસ, અહં ‘‘અગ્ગિં પવિસા’’તિ વુત્તે અગ્ગિં પવિસામિયેવાતિ. અથ નં સો અવિદૂરે એકં સરં દસ્સેત્વા, ‘‘ભન્તે, યથાનિવત્થપારુતોવ ઇમં સરં પવિસથા’’તિ આહ. સો હિસ્સ મહગ્ઘાનં દુપટ્ટચીવરાનં નિવત્થપારુતભાવં ઞત્વાપિ ‘‘ઓવાદક્ખમો નુ ખો’’તિ વીમંસન્તો એવમાહ. થેરોપિ એકવચનેનેવ ઉદકં ઓતરિ. અથ નં ચીવરકણ્ણાનં તેમિતકાલે ‘‘એથ, ભન્તે’’તિ વત્વા એકવચનેનેવ આગન્ત્વા ઠિતં આહ – ‘‘ભન્તે, એકસ્મિં વમ્મિકે છ છિદ્દાનિ, તત્થ એકેન છિદ્દેન ગોધા અન્તો પવિટ્ઠા, તં ગણ્હિતુકામો ઇતરાનિ પઞ્ચ છિદ્દાનિ થકેત્વા છટ્ઠં ભિન્દિત્વા પવિટ્ઠછિદ્દેનેવ ગણ્હાતિ, એવં તુમ્હેપિ છદ્વારિકેસુ આરમ્મણેસુ સેસાનિ પઞ્ચદ્વારાનિ પિધાય મનોદ્વારે કમ્મં પટ્ઠપેથા’’તિ. બહુસ્સુતસ્સ ભિક્ખુનો એત્તકેનેવ પદીપુજ્જલનં વિય અહોસિ. સો ‘‘એત્તકમેવ હોતુ સપ્પુરિસા’’તિ કરજકાયે ઞાણં ઓતારેત્વા સમણધમ્મં આરભિ.

સત્થા વીસયોજનસતમત્થકે નિસિન્નોવ તં ભિક્ખું ઓલોકેત્વા ‘‘યથેવાયં ભિક્ખુ ભૂરિપઞ્ઞો, એવમેવં અનેન અત્તાનં પતિટ્ઠાપેતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તેન સદ્ધિં કથેન્તો વિય ઓભાસં ફરિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૮૨. ‘‘યોગા વે જાયતી ભૂરિ, અયોગા ભૂરિસઙ્ખયો;

એતં દ્વેધાપથં ઞત્વા, ભવાય વિભવાય ચ;

તથાત્તાનં નિવેસેય્ય, યથા ભૂરિ પવડ્ઢતી’’તિ.

તત્થ યોગાતિ અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ યોનિસો મનસિકારા. ભૂરીતિ પથવીસમાય વિત્થતાય પઞ્ઞાયેતં નામં. સઙ્ખયોતિ વિનાસો. એતં દ્વેધાપથન્તિ એતં યોગઞ્ચ અયોગઞ્ચ. ભવાય વિભવાય ચાતિ વુદ્ધિયા ચ અવુદ્ધિયા ચ. તથાતિ યથા અયં ભૂરિસઙ્ખાતા પઞ્ઞા પવડ્ઢતિ, એવં અત્તાનં નિવેસેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પોટ્ઠિલત્થેરો અરહત્તે પતિટ્ઠહીતિ.

પોટ્ઠિલત્થેરવત્થુ સત્તમં.

૮. પઞ્ચમહલ્લકત્થેરવત્થુ

વનં છિન્દથાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે મહલ્લકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર ગિહિકાલે સાવત્થિયં કુટુમ્બિકા મહદ્ધના અઞ્ઞમઞ્ઞસહાયકા એકતો પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા ‘‘મયં મહલ્લકા, કિં નો ઘરાવાસેના’’તિ સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા પબ્બજિંસુ, મહલ્લકભાવેન પન ધમ્મં પરિયાપુણિતું અસક્કોન્તા વિહારપરિયન્તે પણ્ણસાલં કારેત્વા એકતોવ વસિંસુ. પિણ્ડાય ચરન્તાપિ યેભુય્યેન પુત્તદારસ્સેવ ગેહં ગન્ત્વા ભુઞ્જિંસુ. તેસુ એકસ્સ પુરાણદુતિયિકા મધુરપાચિકા નામ, સા તેસં સબ્બેસમ્પિ ઉપકારિકા અહોસિ. કસ્મા સબ્બેપિ અત્તના લદ્ધાહારં ગહેત્વા તસ્સા એવ ગેહે નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તિ? સાપિ નેસં યથાસન્નિહિતં સૂપબ્યઞ્જનં દેતિ. સા અઞ્ઞતરાબાધેન ફુટ્ઠા કાલમકાસિ. અથ તે મહલ્લકત્થેરા સહાયકસ્સ થેરસ્સ પણ્ણસાલાય સન્નિપતિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં ગીવાસુ ગહેત્વા ‘‘મધુરપાચિકા ઉપાસિકા કાલકતા’’તિ વિલપન્તા રોદિંસુ. ભિક્ખૂહિ ચ સમન્તતો ઉપધાવિત્વા ‘‘કિં ઇદં, આવુસો’’તિ પુટ્ઠા, ‘‘ભન્તે, સહાયકસ્સ નો પુરાણદુતિયિકા કાલકતા, સા અમ્હાકં અતિવિય ઉપકારિકા. ઇદાનિ કુતો તથારૂપિં લભિસ્સામાતિ ઇમિના કારણેન રોદામા’’તિ આહંસુ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ તે કાકયોનિયં નિબ્બત્તિત્વા સમુદ્દતીરે ચરમાના સમુદ્દઊમિયા સમુદ્દં પવેસેત્વા મારિતાય કાકિયા રોદિત્વા પરિદેવિત્વા તં નીહરિસ્સામાતિ મુખતુણ્ડકેહિ મહાસમુદ્દં ઉસ્સિઞ્ચન્તા કિલમિંસૂ’’તિ અતીતં આહરિત્વા –

‘‘અપિ નુ હનુકા સન્તા, મુખઞ્ચ પરિસુસ્સતિ;

ઓરમામ ન પારેમ, પૂરતેવ મહોદધી’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૪૬);

ઇમં કાકજાતકં વિત્થારેત્વા તે ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, રાગદોસમોહવનં નિસ્સાય તુમ્હેહિ ઇદં દુક્ખં પત્તં, તં વનં છિન્દિતું વટ્ટતિ, એવં નિદ્દુક્ખા ભવિસ્સથા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૮૩. ‘‘વનં છિન્દથ મા રુક્ખં, વનતો જાયતે ભયં;

છેત્વા વનઞ્ચ વનથઞ્ચ, નિબ્બના હોથ ભિક્ખવો.

૨૮૪. ‘‘યાવ હિ વનથો ન છિજ્જતિ,

અણુમત્તોપિ નરસ્સ નારિસુ;

પટિબદ્ધમનોવ તાવ સો,

વચ્છો ખીરપકોવ માતરી’’તિ.

તત્થ મા રુક્ખન્તિ સત્થારા હિ ‘‘વનં છિન્દથા’’તિ વુત્તે તેસં અચિરપબ્બજિતાનં ‘‘સત્થા અમ્હે વાસિઆદીનિ ગહેત્વા વનં છિન્દાપેતી’’તિ રુક્ખં છિન્દિતુકામતા ઉપ્પજ્જિ. અથ ને ‘‘મયા રાગાદિકિલેસવનં સન્ધાયેતં વુત્તં, ન રુક્ખે’’તિ પટિસેધેન્તો ‘‘મા રુક્ખ’’ન્તિ આહ. વનતોતિ યથા પાકતિકવનતો સીહાદિભયં જાયતિ, એવં જાતિઆદિભયમ્પિ કિલેસવનતો જાયતીતિ અત્થો. વનઞ્ચ વનથઞ્ચાતિ એત્થ મહન્તા રુક્ખા વનં નામ, ખુદ્દકા તસ્મિં વને ઠિતત્તા વનથા નામ. પુબ્બુપ્પત્તિકરુક્ખા વા વનં નામ, અપરાપરુપ્પત્તિકા વનથા નામ. એવમેવ મહન્તમહન્તા ભવાકડ્ઢનકા કિલેસા વનં નામ, પવત્તિયં વિપાકદાયકા વનથા નામ. પુબ્બપ્પત્તિકા વનં નામ, અપરાપરુપ્પત્તિકા વનથા નામ. તં ઉભયં ચતુત્થમગ્ગઞાણેન છિન્દિતબ્બં. તેનાહ – ‘‘છેત્વા વનઞ્ચ વનથઞ્ચ, નિબ્બના હોથ ભિક્ખવો’’તિ. નિબ્બના હોથાતિ નિક્કિલેસા હોથ. યાવ હિ વનથોતિ યાવ એસ અણુમત્તોપિ કિલેસવનથો નરસ્સ નારીસુ ન છિજ્જતિ, તાવ સો ખીરપકો વચ્છો માતરિ વિય પટિબદ્ધમનો લગ્ગચિત્તોવ હોતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પઞ્ચપિ તે મહલ્લકત્થેરા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

પઞ્ચમહલ્લકત્થેરવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. સુવણ્ણકારત્થેરવત્થુ

ઉચ્છિન્દાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર સુવણ્ણકારપુત્તો અભિરૂપો સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિ. થેરો ‘‘તરુણાનં રાગો ઉસ્સન્નો હોતી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સ રાગપટિઘાતાય અસુભકમ્મટ્ઠાનં અદાસિ. તસ્સ પન તં અસપ્પાયં. તસ્મા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા તેમાસં વાયમન્તો ચિત્તેકગ્ગમત્તમ્પિ અલભિત્વા પુન થેરસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા થેરેન ‘‘ઉપટ્ઠિતં તે, આવુસો, કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તે તં પવત્તિં આરોચેસિ. અથસ્સ થેરો ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ન સમ્પજ્જતીતિ વોસાનં આપજ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા પુન તદેવ કમ્મટ્ઠાનં સાધુકં કથેત્વા અદાસિ. સો દુતિયવારેપિ કિઞ્ચિ વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો આગન્ત્વા થેરસ્સ આરોચેસિ. અથસ્સ થેરોપિ સકારણં સઉપમં કત્વા તદેવ કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો પુનપિ આગન્ત્વા કમ્મટ્ઠાનસ્સ અસમ્પજ્જનભાવં કથેસિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘કારકો ભિક્ખુ અત્તનિ વિજ્જમાને કામચ્છન્દાદયો વિજ્જમાનાતિ અવિજ્જમાને અવિજ્જમાનાતિ પજાનાતિ. અયં ભિક્ખુ કારકો, નો અકારકો, પટિપન્નો, નો અપ્પટિપન્નો, અહં પનેતસ્સ અજ્ઝાસયં ન જાનામિ, બુદ્ધવેનેય્યો એસો ભવિસ્સતી’’તિ તં આદાય સાયન્હસમયે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અયં, ભન્તે, મમ સદ્ધિવિહારિકો, ઇમસ્સ મયા ઇમિના કારણેન ઇદં નામ કમ્મટ્ઠાનં દિન્ન’’ન્તિ સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ.

અથ નં સત્થા ‘‘આસયાનુસયઞાણં નામેતં પારમિયો પૂરેત્વા દસસહસ્સિલોકધાતું ઉન્નાદેત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તાનં બુદ્ધાનંયેવ વિસયો’’તિ વત્વા ‘‘કતરકુલા નુ ખો એસ પબ્બજિતો’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘સુવણ્ણકારકુલા’’તિ ઞત્વા અતીતે અત્તભાવે ઓલોકેન્તો તસ્સ સુવણ્ણકારકુલેયેવ પટિપાટિયા નિબ્બત્તાનિ પઞ્ચ અત્તભાવસતાનિ દિસ્વા ‘‘ઇમિના દહરેન દીઘરત્તં સુવણ્ણકારકમ્મં કરોન્તેન કણિકારપુપ્ફપદુમપુપ્ફાદીનિ કરિસ્સામીતિ રત્તસુવણ્ણમેવ સમ્પરિવત્તિતં, તસ્મા ઇમસ્સ અસુભપટિકૂલકમ્મટ્ઠાનં ન વટ્ટતિ, મનાપમેવસ્સ કમ્મટ્ઠાનં સપ્પાય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘સારિપુત્ત, તયા કમ્મટ્ઠાનં દત્વા ચત્તારો માસે કિલમિતં ભિક્ખું અજ્જ પચ્છાભત્તેયેવ અરહત્તં પત્તં પસ્સિસ્સસિ, ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ થેરં ઉય્યોજેત્વા ઇદ્ધિયા ચક્કમત્તં સુવણ્ણપદુમં માપેત્વા પત્તેહિ ચેવ નાલેહિ ચ ઉદકબિન્દૂનિ મુઞ્ચન્તં વિય કત્વા ‘‘ભિક્ખુ ઇમં પદુમં આદાય વિહારપચ્ચન્તે વાલુકરાસિમ્હિ ઠપેત્વા સમ્મુખટ્ઠાને પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા ‘લોહિતકં લોહિતક’ન્તિ પરિકમ્મં કરોહી’’તિ અદાસિ. તસ્સ સત્થુહત્થતો પદુમં ગણ્હન્તસ્સેવ ચિત્તં પસીદિ. સો વિહારપચ્ચન્તં ગન્ત્વા વાલુકં ઉસ્સાપેત્વા તત્થ પદુમનાલં પવેસેત્વા સમ્મુખે પલ્લઙ્કેન નિસિન્નો ‘‘લોહિતકં લોહિતક’’ન્તિ પરિકમ્મં આરભિ. અથસ્સ તઙ્ખણઞ્ઞેવ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભિંસુ, ઉપચારજ્ઝાનં ઉપ્પજ્જિ. તદનન્તરં પઠમજ્ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પઞ્ચહાકારેહિ વસીભાવં પાપેત્વા યથાનિસિન્નોવ દુતિયજ્ઝાનાદીનિપિ પત્વા વસીભૂતો ચતુત્થજ્ઝાનેન ઝાનકીળં કીળન્તો નિસીદિ.

સત્થા તસ્સ ઝાનાનં ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા ‘‘સક્ખિસ્સતિ નુ ખો એસ અત્તનો ધમ્મતાય ઉત્તરિ વિસેસં નિબ્બત્તેતુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘ન સક્ખિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તં પદુમં મિલાયતૂ’’તિ અધિટ્ઠહિ. તં હત્થેહિ મદ્દિતપદુમં મિલાયન્તં વિય કાળવણ્ણં અહોસિ. સો ઝાના વુટ્ઠાય તં ઓલોકેત્વા ‘‘કિં નુ ખો ઇમં પદુમં જરાય પહટં પઞ્ઞાયતિ, અનુપાદિણ્ણકેપિ એવં જરાય અભિભુય્યમાને ઉપાદિણ્ણકે કથાવ નત્થિ. ઇદમ્પિ હિ જરા અભિભવિસ્સતી’’તિ અનિચ્ચલક્ખણં પસ્સિ. તસ્મિં પન દિટ્ઠે દુક્ખલક્ખણઞ્ચ અનત્તલક્ખણઞ્ચ દિટ્ઠમેવ હોતિ. તસ્સ તયો ભવા આદિત્તા વિય કણ્ડે બદ્ધકુણપા વિય ચ ખાયિંસુ. તસ્મિં ખણે તસ્સ અવિદૂરે કુમારકા એકં સરં ઓતરિત્વા કુમુદાનિ ભઞ્જિત્વા થલે રાસિં કરોન્તિ. સો જલે ચ થલે ચ કુમુદાનિ ઓલોકેસિ. અથસ્સ જલે કુમુદાનિ અભિરૂપાનિ ઉદકપગ્ઘરન્તાનિ વિય ઉપટ્ઠહિંસુ, ઇતરાનિ અગ્ગગ્ગેસુ પરિમિલાતાનિ. સો ‘‘અનુપાદિણ્ણકં જરા એવં પહરતિ, ઉપાદિણ્ણકં કિં પન ન પહરિસ્સતી’’તિ સુટ્ઠુતરં અનિચ્ચલક્ખણાદીનિ અદ્દસ. સત્થા ‘‘પાકટીભૂતં ઇદાનિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ ઞત્વા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નકોવ ઓભાસં મુઞ્ચિ, સો તસ્સ મુખં પહરિ. અથસ્સ ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઓલોકેન્તસ્સ સત્થા આગન્ત્વા સમ્મુખે ઠિતો વિય અહોસિ. સો ઉટ્ઠાય અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. અથસ્સ સત્થા સપ્પાયં સલ્લક્ખેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૮૫. ‘‘ઉચ્છિન્દ સિનેહમત્તનો, કુમુદં સારદિકંવ પાણિના;

સન્તિમગ્ગમેવ બ્રૂહય, નિબ્બાનં સુગતેન દેસિત’’ન્તિ.

તત્થ ઉચ્છિન્દાતિ અરહત્તમગ્ગેન ઉચ્છિન્દ. સારદિકન્તિ સરદકાલે નિબ્બત્તં. સન્તિમગ્ગન્તિ નિબ્બાનગામિં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં. બ્રૂહયાતિ વડ્ઢય. નિબ્બાનઞ્હિ સુગતેન દેસિતં, તસ્મા તસ્સ મગ્ગં ભાવેહીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો ભિક્ખુ અરહત્તે પતિટ્ઠહિ.

સુવણ્ણકારત્થેરવત્થુ નવમં.

૧૦. મહાધનવાણિજવત્થુ

ઇધ વસ્સન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહાધનવાણિજં નામ આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર બારાણસિતો કુસુમ્ભરત્તાનં વત્થાનં પઞ્ચ સકટસતાનિ પૂરેત્વા વણિજ્જાય સાવત્થિં આગતો નદીતીરં પત્વા ‘‘સ્વે નદિં ઉત્તરિસ્સામી’’તિ તત્થેવ સકટાનિ મોચેત્વા વસિ. રત્તિં મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા વસ્સિ. નદી સત્તાહં ઉદકસ્સ પૂરા અટ્ઠાસિ. નાગરાપિ સત્તાહં નક્ખત્તં કીળિંસુ. કુસુમ્ભરત્તેહિ વત્થેહિ કિચ્ચં ન નિટ્ઠિતં. વાણિજો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં દૂરં આગતો. સચે પુન ગમિસ્સામિ, પપઞ્ચો ભવિસ્સતિ. ઇધેવ વસ્સઞ્ચ હેમન્તઞ્ચ ગિમ્હઞ્ચ મમ કમ્મં કરોન્તો વસિત્વા ઇમાનિ વિક્કિણિસ્સામી’’તિ. સત્થા નગરે પિણ્ડાય ચરન્તો તસ્સ ચિત્તં ઞત્વા સિતં પાતુકરિત્વા આનન્દત્થેરેન સિતકારણં પુટ્ઠો આહ – ‘‘દિટ્ઠો તે, આનન્દ, મહાધનવાણિજો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. સો અત્તનો જીવિતન્તરાયં અજાનિત્વા ઇમં સંવચ્છરં ઇધેવ વસિત્વા ભણ્ડં વિક્કિણિતું ચિત્તમકાસીતિ. ‘‘કિં પન તસ્સ, ભન્તે, અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ? સત્થા ‘‘આમાનન્દ, સત્તાહમેવ જીવિત્વા સો મચ્ચુમુખે પતિસ્સતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘અજ્જેવ કિચ્ચમાતપ્પં, કો જઞ્ઞા મરણં સુવે;

ન હિ નો સઙ્ગરં તેન, મહાસેનેન મચ્ચુના.

‘‘એવં વિહારિં આતાપિં, અહોરત્તમતન્દિતં;

તં વે ભદ્દેકરત્તોતિ, સન્તો આચિક્ખતે મુની’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૭૨);

ગચ્છામિસ્સ, ભન્તે, આરોચેસ્સામીતિ. વિસ્સત્થો ગચ્છાનન્દાતિ. થેરો સકટટ્ઠાનં ગન્ત્વા ભિક્ખાય ચરિ. વાણિજો થેરં આહારેન પતિમાનેસિ. અથ નં થેરો આહ – ‘‘કિત્તકં કાલં ઇધ વસિસ્સસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, અહં દૂરતો આગતો’’. સચે પુન ગમિસ્સામિ, પપઞ્ચો ભવિસ્સતિ, ઇમં સંવચ્છરં ઇધ વસિત્વા ભણ્ડં વિક્કિણિત્વા ગમિસ્સામીતિ. ઉપાસક, દુજ્જાનો જીવિતન્તરાયો, અપ્પમાદં કાતું વટ્ટતીતિ. ‘‘કિં પન, ભન્તે, અન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘આમ, ઉપાસક, સત્તાહમેવ તે જીવિતં પવત્તિસ્સતીતિ’’. સો સંવિગ્ગમાનસો હુત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા અનુમોદનત્થાય પત્તં ગણ્હિ. અથસ્સ સત્થા અનુમોદનં કરોન્તો, ‘‘ઉપાસક, પણ્ડિતેન નામ ‘ઇધેવ વસ્સાદીનિ વસિસ્સામિ, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કમ્મં પયોજેસ્સામી’તિ ચિન્તેતું ન વટ્ટતિ, અત્તનો પન જીવિતન્તરાયમેવ ચિન્તેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૮૬. ‘‘ઇધ વસ્સં વસિસ્સામિ, ઇધ હેમન્તગિમ્હિસુ;

ઇતિ બાલો વિચિન્તેતિ, અન્તરાયં ન બુજ્ઝતી’’તિ.

તત્થ ઇધ વસ્સન્તિ ઇમસ્મિં ઠાને ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તો ચતુમાસં વસ્સં વસિસ્સામિ. હેમન્તગિમ્હિસૂતિ હેમન્તગિમ્હેસુપિ ‘‘ચત્તારો માસે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તો ઇધેવ વસિસ્સામી’’તિ એવં દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકં અત્થં અજાનન્તો બાલો વિચિન્તેતિ. અન્તરાયન્તિ ‘‘અસુકસ્મિં નામ કાલે વા દેસે વા વયે વા મરિસ્સામી’’તિ અત્તનો જીવિતન્તરાયં ન બુજ્ઝતીતિ.

દેસનાવસાને સો વાણિજો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસિ. વાણિજોપિ સત્થારં અનુગન્ત્વા નિવત્તિત્વા ‘‘સીસરોગો વિય મે ઉપ્પન્નો’’તિ સયને નિપજ્જિ, તથાનિપન્નોવ કાલં કત્વા તુસિતવિમાને નિબ્બત્તિ.

મહાધનવાણિજવત્થુ દસમં.

૧૧. કિસાગોતમીવત્થુ

તં પુત્તપસુસમ્મત્તન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કિસાગોતમિં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ સહસ્સવગ્ગે –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં અમતં પદં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો અમતં પદ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૧૪) –

ગાથાવણ્ણનાય વિત્થારેત્વા કથિતં. તદા હિ સત્થા ‘‘કિસાગોતમિ લદ્ધા તે એકચ્છરમત્તા સિદ્ધત્થકા’’તિ આહ. ‘‘ન લદ્ધા, ભન્તે, સકલગામે જીવન્તેહિ કિર મતકા એવ બહુતરા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘ત્વં ‘મમેવ પુત્તો મતો’તિ સલ્લક્ખેસિ, ધુવધમ્મો એસ સબ્બસત્તાનં. મચ્ચુરાજા હિ સબ્બસત્તે અપરિપુણ્ણજ્ઝાસયે એવ મહોઘો વિય પરિકડ્ઢમાનો અપાયસમુદ્દે પક્ખિપતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૮૭. ‘‘તં પુત્તપસુસમ્મત્તં, બ્યાસત્તમનસં નરં;

સુત્તં ગામં મહોઘોવ, મચ્ચુ આદાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ તં પુત્તપસુસમ્મત્તન્તિ તં રૂપબલાદિસમ્પન્ને પુત્તે ચ પસૂ ચ લભિત્વા ‘‘મમ પુત્તા અભિરૂપા બલસમ્પન્ના પણ્ડિતા સબ્બકિચ્ચસમત્થા, મમ ગોણા અભિરૂપા અરોગા મહાભારવહા, મમ ગાવી બહુખીરા’’તિ એવં પુત્તેહિ ચ પસૂહિ ચ સમ્મત્તં નરં. બ્યાસત્તમનસન્તિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીસુ વા પત્તચીવરાદીસુ વા કિઞ્ચિદેવ લભિત્વા તતો ઉત્તરિતરં પત્થનતાય આસત્તમાનસં વા, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાદીસુ આરમ્મણેસુ વુત્તપ્પકારેસુ વા પરિક્ખારેસુ યં યં લદ્ધં હોતિ, તત્થ તત્થેવ લગ્ગનતાય બ્યાસત્તમાનસં વા. સુત્તં ગામન્તિ નિદ્દં ઉપગતં સત્તનિકાયં. મહોઘોવાતિ યથા એવરૂપં ગામં ગમ્ભીરવિત્થતો મહન્તો મહાનદીનં ઓઘો અન્તમસો સુનખમ્પિ અસેસેત્વા સબ્બં આદાય ગચ્છતિ, એવં વુત્તપ્પકારં નરં મચ્ચુ આદાય ગચ્છતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને કિસાગોતમી સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

કિસાગોતમીવત્થુ એકાદસમં.

૧૨. પટાચારાવત્થુ

ન સન્તિ પુત્તાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પટાચારં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ સહસ્સવગ્ગે –

‘‘યો ચ વસ્સસતં જીવે, અપસ્સં ઉદયબ્બયં;

એકાહં જીવિતં સેય્યો, પસ્સતો ઉદયબ્બય’’ન્તિ. (ધ. પ. ૧૧૩) –

ગાથાવણ્ણનાય વિત્થારેત્વા કથિતં. તદા પન સત્થા પટાચારં તનુભૂતસોકં ઞત્વા ‘‘પટાચારે પુત્તાદયો નામ પરલોકં ગચ્છન્તસ્સ તાણં વા લેણં વા સરણં વા ભવિતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા વિજ્જમાનાપિ તે ન સન્તિયેવ. પણ્ડિતેન પન સીલં વિસોધેત્વા અત્તનો નિબ્બાનગામિમગ્ગમેવ સોધેતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૮૮. ‘‘ન સન્તિ પુત્તા તાણાય, ન પિતા નાપિ બન્ધવા;

અન્તકેનાધિપન્નસ્સ, નત્થિ ઞાતીસુ તાણતા.

૨૮૯. ‘‘એતમત્થવસં ઞત્વા, પણ્ડિતો સીલસંવુતો;

નિબ્બાનગમનં મગ્ગં, ખિપ્પમેવ વિસોધયે’’તિ.

તત્થ તાણાયાતિ તાણભાવાય પતિટ્ઠાનત્થાય. બન્ધવાતિ પુત્તે ચ માતાપિતરો ચ ઠપેત્વા અવસેસા ઞાતિસુહજ્જા. અન્તકેનાધિપન્નસ્સાતિ મરણેન અભિભૂતસ્સ. પવત્તિયઞ્હિ પુત્તાદયો અન્નપાનાદિદાનેન ચેવ ઉપ્પન્નકિચ્ચનિત્થરણેન ચ તાણા હુત્વાપિ મરણકાલે કેનચિ ઉપાયેન મરણં પટિબાહિતું અસમત્થતાય તાણત્થાય લેણત્થાય ન સન્તિ નામ. તેનેવ વુત્તં – ‘‘નત્થિ ઞાતીસુ તાણતા’’તિ. એતમત્થવસન્તિ એવં તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ તાણં ભવિતું અસમત્થભાવસઙ્ખાતં કારણં જાનિત્વા પણ્ડિતો ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન સંવુતો રક્ખિતગોપિતો હુત્વા નિબ્બાનગમનં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં સીઘં સીઘં વિસોધેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પટાચારા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, અઞ્ઞે ચ બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પટાચારાવત્થુ દ્વાદસમં.

મગ્ગવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વીસતિમો વગ્ગો.