૨૧. પકિણ્ણકવગ્ગો

૧. અત્તનોપુબ્બકમ્મવત્થુ

મત્તાસુખપરિચ્ચાગાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અત્તનો પુબ્બકમ્મં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે વેસાલી ઇદ્ધા અહોસિ ફીતા બહુજના આકિણ્ણમનુસ્સા. તત્થ હિ વારેન વારેન રજ્જં કારેન્તાનં ખત્તિયાનંયેવ સત્તસતાધિકાનિ સત્તસહસ્સાનિ સત્ત ચ ખત્તિયા અહેસું. તેસં વસનત્થાય તત્તકાયેવ પાસાદા તત્તકાનેવ કૂટાગારાનિ ઉય્યાને વિહારત્થાય તત્તકાયેવ આરામા ચ પોક્ખરણિયો ચ અહેસું. સા અપરેન સમયેન દુબ્ભિક્ખા અહોસિ દુસ્સસ્સા. તત્થ છાતકભયેન પઠમં દુગ્ગતમનુસ્સા કાલમકંસુ. તેસં તેસં તત્થ તત્થ છડ્ડિતાનં કુણપાનં ગન્ધેન અમનુસ્સા નગરં પવિસિંસુ. અમનુસ્સૂપદ્દવેન બહુતરા કાલમકંસુ. તેસં કુણપગન્ધપટિક્કૂલતાય સત્તાનં અહિવાતરોગો ઉપ્પજ્જિ. એવં દુબ્ભિક્ખભયં અમનુસ્સભયં રોગભયન્તિ તીણિ ભયાનિ ઉપ્પજ્જિંસુ.

નગરવાસિનો સન્નિપતિત્વા રાજાનં આહંસુ – ‘‘મહારાજ, ઇમસ્મિં નગરે તીણિ ભયાનિ ઉપ્પન્નાનિ, ઇતો પુબ્બે યાવ સત્તમા રાજપરિવટ્ટા એવરૂપં ભયં નામ ન ઉપ્પન્નપુબ્બં. અધમ્મિકરાજૂનઞ્હિ કાલે એવરૂપં ભયં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. રાજા સન્થાગારે સબ્બેસં સન્નિપાતં કારેત્વા ‘‘સચે મે અધમ્મિકભાવો અત્થિ, તં વિચિનથા’’તિ આહ. વેસાલિવાસિનો સબ્બં પવેણિ વિચિનન્તા રઞ્ઞો કઞ્ચિ દોસં અદિસ્વા, ‘‘મહારાજ, નત્થિ તે દોસો’’તિ વત્વા ‘‘કથં નુ ખો ઇદં અમ્હાકં ભયં વૂપસમં ગચ્છેય્યા’’તિ મન્તયિંસુ. તત્થ એકચ્ચેહિ ‘‘બલિકમ્મેન આયાચનાય મઙ્ગલકિરિયાયા’’તિ વુત્તે સબ્બમ્પિ તં વિધિં કત્વા પટિબાહિતું નાસક્ખિંસુ. અથઞ્ઞે એવમાહંસુ – ‘‘છ સત્થારો મહાનુભાવા, તેસુ ઇધાગતમત્તેસુ ભયં વૂપસમેય્યા’’તિ. અપરે ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો. સો હિ ભગવા સબ્બસત્તહિતાય ધમ્મં દેસેતિ, મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો. તસ્મિં ઇધ આગતે ઇમાનિ ભયાનિ વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ આહંસુ. તેસં વચનં સબ્બેપિ અભિનન્દિત્વા ‘‘કહં નુ ખો સો ભગવા એતરહિ વિહરતી’’તિ આહંસુ. તદા પન સત્થા ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય રઞ્ઞો બિમ્બિસારસ્સ પટિઞ્ઞં દત્વા વેળુવને વિહરતિ. તેન ચ સમયેન બિમ્બિસારસમાગમે બિમ્બિસારેન સદ્ધિં સોતાપત્તિફલં પત્તો મહાલિ નામ લિચ્છવી તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ.

વેસાલિવાસિનો મહન્તં પણ્ણાકારં સજ્જેત્વા રાજાનં બિમ્બિસારં સઞ્ઞાપેત્વા ‘‘સત્થારં ઇધાનેથા’’તિ મહાલિઞ્ચેવ લિચ્છવિં પુરોહિતપુત્તઞ્ચ પહિણિંસુ. તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો પણ્ણાકારં દત્વા તં પવત્તિં નિવેદેત્વા, ‘‘મહારાજ, સત્થારં અમ્હાકં નગરં પેસેથા’’તિ યાચિંસુ. રાજા ‘‘તુમ્હેવ જાનાથા’’તિ ન સમ્પટિચ્છિ. તે ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા યાચિંસુ – ‘‘ભન્તે, વેસાલિયં તીણિ ભયાનિ ઉપ્પન્નાનિ, તાનિ તુમ્હેસુ આગતેસુ વૂપસમિસ્સન્તિ, એથ, ભન્તે, ગચ્છામા’’તિ. સત્થા તેસં વચનં સુત્વા આવજ્જેન્તો ‘‘વેસાલિયં રતનસુત્તે (ખુ. પા. ૬.૧ આદયો; સુ. નિ. ૨૨૪ આદયો) વુત્તે સા રક્ખા ચક્કવાળાનં કોટિસતસહસ્સં ફરિસ્સતિ, સુત્તપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતિ, તાનિ ચ ભયાનિ વૂપસમિસ્સન્તી’’તિ ઞત્વા તેસં વચનં સમ્પટિચ્છિ.

રાજા બિમ્બિસારો ‘‘સત્થારા કિર વેસાલિગમનં સમ્પટિચ્છિત’’ન્તિ સુત્વા નગરે ઘોસનં કારેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, વેસાલિગમનં સમ્પટિચ્છિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ, ભન્તે, આગમેથ, તાવ મગ્ગં પટિયાદેસ્સામી’’તિ વત્વા રાજગહસ્સ ચ ગઙ્ગાય ચ અન્તરે પઞ્ચયોજનભૂમિં સમં કારેત્વા યોજને યોજને વિહારં પતિટ્ઠાપેત્વા સત્થુ ગમનકાલં આરોચેસિ. સત્થા પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં મગ્ગં પટિપજ્જિ. રાજા યોજનન્તરે જણ્ણુમત્તેન ઓધિના પઞ્ચવણ્ણાનિ પુપ્ફાનિ ઓકિરાપેત્વા ધજપટાકકદલીઆદીનિ ઉસ્સાપેત્વા ભગવતો છત્તાતિછત્તં કત્વા દ્વે સેતચ્છત્તાનિ એકમેકસ્સ ભિક્ખુનો એકમેકં સેતચ્છત્તં ઉપરિ ધારેત્વા સપરિવારો પુપ્ફગન્ધાદીહિ પૂજં કરોન્તો સત્થારં એકેકસ્મિં વિહારે વસાપેત્વા મહાદાનાદીનિ દત્વા પઞ્ચહિ દિવસેહિ ગઙ્ગાતીરં પાપેત્વા તત્થ નાવં અલઙ્કરોન્તો વેસાલિકાનં સાસનં પેસેસિ – ‘‘મગ્ગં પટિયાદેત્વા સત્થુ પચ્ચુગ્ગમનં કરોન્તૂ’’તિ. તે ‘‘દિગુણં પૂજં કરિસ્સામા’’તિ વેસાલિયા ચ ગઙ્ગાય ચ અન્તરે તિયોજનભૂમિં સમં કારેત્વા ભગવતો ચતૂહિ સેતચ્છત્તેહિ એકમેકસ્સ ભિક્ખુનો દ્વીહિ દ્વીહિ સેતચ્છત્તેહિ છત્તાતિછત્તાનિ સજ્જેત્વા પૂજં કુરુમાના આગન્ત્વા ગઙ્ગાતીરે અટ્ઠંસુ. બિમ્બિસારો દ્વે નાવા સઙ્ઘાટેત્વા મણ્ડપં કારેત્વા પુપ્ફદામાદીહિ અલઙ્કારાપેત્વા સબ્બરતનમયં બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેસિ. ભગવા તસ્મિં નિસીદિ. ભિક્ખૂપિ નાવં અભિરુહિત્વા ભગવન્તં પરિવારેત્વા નિસીદિંસુ. રાજા અનુગચ્છન્તો ગલપ્પમાણં ઉદકં ઓતરિત્વા ‘‘યાવ, ભન્તે, ભગવા આગચ્છતિ, તાવાહં ઇધેવ ગઙ્ગાતીરે વસિસ્સામી’’તિ વત્વા નાવં ઉય્યોજેત્વા નિવત્તિ. સત્થા યોજનમત્તં અદ્ધાનં ગઙ્ગાય ગન્ત્વા વેસાલિકાનં સીમં પાપુણિ.

લિચ્છવીરાજાનો સત્થારં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ગલપ્પમાણં ઉદકં ઓતરિત્વા નાવં તીરં ઉપનેત્વા સત્થારં નાવાતો ઓતારયિંસુ. સત્થારા ઓતરિત્વા તીરે અક્કન્તમત્તેયેવ મહામેઘો ઉટ્ઠહિત્વા પોક્ખરવસ્સં વસ્સિ. સબ્બત્થ જણ્ણુપ્પમાણઊરુપ્પમાણકટિપ્પમાણાદીનિ ઉદકાનિ સન્દન્તાનિ સબ્બકુણપાનિ ગઙ્ગં પવેસયિંસુ, પરિસુદ્ધો ભૂમિભાગો અહોસિ. લિચ્છવીરાજાનો સત્થારં યોજને યોજને વસાપેત્વા મહાદાનં દત્વા દિગુણં પૂજં કરોન્તા તીહિ દિવસેહિ વેસાલિં નયિંસુ. સક્કો દેવરાજા દેવગણપરિવુતો આગમાસિ, મહેસક્ખાનં દેવાનં સન્નિપાતેન અમનુસ્સા યેભુય્યેન પલાયિંસુ. સત્થા સાયં નગરદ્વારે ઠત્વા આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ – ‘‘ઇમં, આનન્દ, રતનસુત્તં ઉગ્ગણ્હિત્વા લિચ્છવીકુમારેહિ સદ્ધિં વિચરન્તો વેસાલિયા તિણ્ણં પાકારાનં અન્તરે પરિત્તં કરોહી’’તિ.

થેરો સત્થારા દિન્નં રતનસુત્તં ઉગ્ગણ્હિત્વા સત્થુ સેલમયપત્તેન ઉદકં આદાય નગરદ્વારે ઠિતો પણિધાનતો પટ્ઠાય તથાગતસ્સ દસ પારમિયો દસ ઉપપારમિયો દસ પરમત્થપારમિયોતિ સમતિંસ પારમિયો પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે લોકત્થચરિયા ઞાતત્થચરિયા બુદ્ધત્થચરિયાતિ તિસ્સો ચરિયાયો પચ્છિમભવે ગબ્ભવોક્કન્તિં જાતિં અભિનિક્ખમનં પધાનચરિયં બોધિપલ્લઙ્કે મારવિજયં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપટિવેધં ધમ્મચક્કપવત્તનં નવલોકુત્તરધમ્મેતિ સબ્બેપિમે બુદ્ધગુણે આવજ્જેત્વા નગરં પવિસિત્વા તિયામરત્તિં તીસુ પાકારન્તરેસુ પરિત્તં કરોન્તો વિચરિ. તેન ‘‘યંકિઞ્ચી’’તિ વુત્તમત્તેયેવ ઉદ્ધં ખિત્તઉદકં અમનુસ્સાનં ઉપરિ પતિ. ‘‘યાનીધ ભૂતાની’’તિ ગાથાકથનતો પટ્ઠાય રજતવટંસકા વિય ઉદકબિન્દૂનિ આકાસેન ગન્ત્વા ગિલાનમનુસ્સાનં ઉપરિ પતિંસુ. તાવદેવ વૂપસન્તરોગા મનુસ્સા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય થેરં પરિવારેસું. ‘‘યંકિઞ્ચી’’તિ વુત્તપદતો પટ્ઠાય પન ઉદકફુસિતેહિ ફુટ્ઠફુટ્ઠા સબ્બે અપલાયન્તા સઙ્કારકૂટભિત્તિપદેસાદિનિસ્સિતા અમનુસ્સા તેન તેન દ્વારેન પલાયિંસુ. દ્વારાનિ અનોકાસાનિ અહેસું. તે ઓકાસં અલભન્તા પાકારં ભિન્દિત્વાપિ પલાયિંસુ.

મહાજનો નગરમજ્ઝે સન્થાગારં સબ્બગન્ધેહિ ઉપલિમ્પેત્વા ઉપરિ સુવણ્ણતારકાદિવિચિત્તં વિતાનં બન્ધિત્વા બુદ્ધાસનં પઞ્ઞાપેત્વા સત્થારં આનેસિ. સત્થા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ લિચ્છવીગણોપિ સત્થારં પરિવારેત્વા નિસીદિ. સક્કો દેવરાજા દેવગણપરિવુતો પતિરૂપે ઓકાસે અટ્ઠાસિ. થેરોપિ સકલનગરં અનુવિચરિત્વા વૂપસન્તરોગેન મહાજનેન સદ્ધિં આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા નિસીદિ. સત્થા પરિસં ઓલોકેત્વા તદેવ રતનસુત્તં અભાસિ. દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. એવં પુનદિવસેપીતિ સત્તાહં તદેવ રતનસુત્તં દેસેત્વા સબ્બભયાનં વૂપસન્તભાવં ઞત્વા લિચ્છવીગણં આમન્તેત્વા વેસાલિતો નિક્ખમિ. લિચ્છવીરાજાનો દિગુણં સક્કારં કરોન્તા પુન તીહિ દિવસેહિ સત્થારં ગઙ્ગાતીરં નયિંસુ.

ગઙ્ગાય નિબ્બત્તનાગરાજાનો ચિન્તેસું – ‘‘મનુસ્સા તથાગતસ્સ સક્કારં કરોન્તિ, મયં કિં ન કરોમા’’તિ. તે સુવણ્ણરજતમણિમયા નાવાયો માપેત્વા સુવણ્ણરજતમણિમયે પલ્લઙ્કે પઞ્ઞાપેત્વા પઞ્ચવણ્ણપદુમસઞ્છન્નં ઉદકં કરિત્વા, ‘‘ભન્તે, અમ્હાકમ્પિ અનુગ્ગહં કરોથા’’તિ અત્તનો અત્તનો નાવં અભિરુહણત્થાય સત્થારં યાચિંસુ. ‘‘મનુસ્સા ચ નાગા ચ તથાગતસ્સ પૂજં કરોન્તિ, મયં પન કિં ન કરોમા’’તિ ભૂમટ્ઠકદેવેપિ આદિં કત્વા યાવ અકનિટ્ઠબ્રહ્મલોકા સબ્બે દેવા સક્કારં કરિંસુ. તત્થ નાગા યોજનિકાનિ છત્તાતિછત્તાનિ ઉક્ખિપિંસુ. એવં હેટ્ઠા નાગા ભૂમિતલે રુક્ખગચ્છપબ્બતાદીસુ ભૂમટ્ઠકા દેવતા, અન્તલિક્ખે આકાસટ્ઠદેવાતિ નાગભવનં આદિં કત્વા ચક્કવાળપરિયન્તેન યાવ બ્રહ્મલોકા છત્તાતિછત્તાનિ ઉસ્સાપિતાનિ અહેસું. છત્તન્તરેસુ ધજા, ધજન્તરેસુ પટાકા, તેસં અન્તરન્તરા પુપ્ફદામવાસચુણ્ણધુમાદીહિ સક્કારો અહોસિ. સબ્બલઙ્કારપટિમણ્ડિતા દેવપુત્તા છણવેસં ગહેત્વા ઉગ્ઘોસયમાના આકાસે વિચરિંસુ. તયો એવ કિર સમાગમા મહન્તા અહેસું – યમકપાટિહારિયસમાગમો દેવોરોહણસમાગમો અયં ગઙ્ગોરોહણસમાગમોતિ.

પરતીરે બિમ્બિસારોપિ લિચ્છવીહિ કતસક્કારતો દિગુણં સક્કારં સજ્જેત્વા ભગવતો આગમનં ઉદિક્ખમાનો અટ્ઠાસિ. સત્થા ગઙ્ગાય ઉભોસુ પસ્સેસુ રાજૂનં મહન્તં પરિચ્ચાગં ઓલોકેત્વા નાગાદીનઞ્ચ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા એકેકાય નાવાય પઞ્ચપઞ્ચભિક્ખુસતપરિવારં એકેકં નિમ્મિતબુદ્ધં માપેસિ. સો એકેકસ્સ સેતચ્છત્તસ્સ ચેવ કપ્પરુક્ખસ્સ ચ પુપ્ફદામસ્સ ચ હેટ્ઠા નાગગણપરિવુતો નિસિન્નો હોતિ. ભૂમટ્ઠકદેવતાદીસુપિ એકેકસ્મિં ઓકાસે સપરિવારં એકેકં નિમ્મિતબુદ્ધં માપેસિ. એવં સકલચક્કવાળગબ્ભે એકાલઙ્કારે એકુસ્સવે એકછણેયેવ ચ જાતે સત્થા નાગાનમનુગ્ગહં કરોન્તો એકં રતનનાવં અભિરુહિ. ભિક્ખૂસુપિ એકેકો એકેકમેવ અભિરુહિ. નાગરાજાનો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નાગભવનં પવેસેત્વા સબ્બરત્તિં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મકથં સુત્વા દુતિયદિવસે દિબ્બેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિંસુ. સત્થા અનુમોદનં કત્વા નાગભવના નિક્ખમિત્વા સકલચક્કવાળદેવતાહિ પૂજિયમાનો પઞ્ચહિ નાવાસતેહિ ગઙ્ગાનદિં અતિક્કમિ.

રાજા પચ્ચુગ્ગન્ત્વા સત્થારં નાવાતો ઓતારેત્વા આગમનકાલે લિચ્છવીતિ કતસક્કારતો દિગુણં સક્કારં કત્વા પુરિમનયેનેવ પઞ્ચહિ દિવસેહિ રાજગહં અભિનેસિ. દુતિયદિવસે ભિક્ખૂ પિણ્ડપાતપટિક્કન્તા સાયન્હસમયે ધમ્મસભાયં સન્નિસિન્ના કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘અહો બુદ્ધાનં મહાનુભાવો, અહો સત્થરિ દેવમનુસ્સાનં પસાદો, ગઙ્ગાય નામ ઓરતો ચ પારતો ચ અટ્ઠયોજને મગ્ગે બુદ્ધગતેન પસાદેન રાજૂહિ સમતલં ભૂમિં કત્વા વાલુકા ઓકિણ્ણા, જણ્ણુમત્તેન ઓધિના નાનાવણ્ણાનિ પુપ્ફાનિ સન્થતાનિ, ગઙ્ગાય ઉદકં નાગાનુભાવેન પઞ્ચવણ્ણેહિ પદુમેહિ સઞ્છન્નં, યાવ અકનિટ્ઠભવના છત્તાતિછત્તાનિ ઉસ્સાપિતાનિ, સકલચક્કવાળગબ્ભં એકાલઙ્કારં એકુસ્સવં વિય જાત’’ન્તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, એસ પૂજાસક્કારો મય્હં બુદ્ધાનુભાવેન નિબ્બત્તો, ન નાગદેવબ્રહ્માનુભાવેન. અતીતે પન અપ્પમત્તકપરિચ્ચાગાનુભાવેન નિબ્બત્તો’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ યાચિતો અતીતં આહરિ.

અતીતે તક્કસિલાયં સઙ્ખો નામ બ્રાહ્મણો અહોસિ. તસ્સ પુત્તો સુસીમો નામ માણવો સોળસવસ્સુદ્દેસિકો એકદિવસં પિતરં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ઇચ્છામહં, તાત, બારાણસિં ગન્ત્વા મન્તે અજ્ઝાયિતુ’’ન્તિ. અથ નં પિતા આહ – ‘‘તેન હિ, તાત, અસુકો નામ બ્રાહ્મણો મમ સહાયકો, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા અધીયસ્સૂ’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં ગન્ત્વા તં બ્રાહ્મણં ઉપસઙ્કમિત્વા પિતરા પહિતભાવમાચિક્ખિ. અથ નં સો ‘‘સહાયકસ્સ મે પુત્તો’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પટિપસ્સદ્ધદરથં ભદ્દકેન દિવસેન મન્તે વાચેતુમારભિ. સો લહુઞ્ચ ગણ્હન્તો બહુઞ્ચ ગણ્હન્તો અત્તનો ઉગ્ગહિતુગ્ગહિતં સુવણ્ણભાજને પક્ખિત્તસીહતેલમિવ અવિનસ્સમાનં ધારેન્તો ન ચિરસ્સેવ આચરિયસ્સ સમ્મુખતો ઉગ્ગણ્હિતબ્બં સબ્બં ઉગ્ગણ્હિત્વા સજ્ઝાયં કરોન્તો અત્તનો ઉગ્ગહિતસિપ્પસ્સ આદિમજ્ઝમેવ પસ્સતિ, નો પરિયોસાનં.

સો આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અહં ઇમસ્સ સિપ્પસ્સ આદિમજ્ઝમેવ પસ્સામિ, નો પરિયોસાન’’ન્તિ વત્વા આચરિયેન ‘‘અહમ્પિ, તાત, ન પસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘અથ કો, આચરિય, પરિયોસાનં જાનાતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમે, તાત, ઇસયો ઇસિપતને વિહરન્તિ, તે જાનેય્યું, તેસં સન્તિકં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છસ્સૂ’’તિ આચરિયેન વુત્તે પચ્ચેકબુદ્ધે ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘તુમ્હે કિર પરિયોસાનં જાનાથા’’તિ? ‘‘આમ, જાનામા’’તિ. ‘‘તેન હિ મે આચિક્ખથા’’તિ? ‘‘ન મયં અપબ્બજિતસ્સ આચિક્ખામ. સચે તે પરિયોસાનેનત્થો, પબ્બજસ્સૂ’’તિ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા તેસં સન્તિકે પબ્બજિ. અથસ્સ તે ‘‘ઇદં તાવ સિક્ખસ્સૂ’’તિ વત્વા ‘‘એવં તે નિવાસેતબ્બં, એવં પારુપિતબ્બ’’ન્તિઆદિના નયેન આભિસમાચારિકં આચિક્ખિંસુ. સો તત્થ સિક્ખન્તો ઉપનિસ્સયસમ્પન્નત્તા નચિરસ્સેવ પચ્ચેકસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા સકલબારાણસિનગરે ગગનતલે પુણ્ણચન્દો વિય પાકટો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો અહોસિ, સો અપ્પાયુકસંવત્તનિકસ્સ કમ્મસ્સ કતત્તા ન ચિરસ્સેવ પરિનિબ્બાયિ. અથસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ મહાજનો ચ સરીરકિચ્ચં કત્વા ધાતુયો ચ ગહેત્વા નગરદ્વારે થૂપં કારેસું.

સઙ્ખોપિ બ્રાહ્મણો ‘‘પુત્તો મે ચિરં ગતો, પવત્તિમસ્સ જાનિસ્સામી’’તિ તં દટ્ઠુકામો તક્કસિલાતો નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન બારાણસિં પત્વા મહાજનકાયં સન્નિપતિતં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા ઇમેસુ એકોપિ મે પુત્તસ્સ પવત્તિં જાનિસ્સતી’’તિ ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘સુસીમો નામ માણવો ઇધાગમિ, અપિ નુ ખો તસ્સ પવત્તિં જાનાથા’’તિ? ‘‘આમ, બ્રાહ્મણ, જાનામ, અસુકસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ સન્તિકે તયો વેદે સજ્ઝાયિત્વા પબ્બજિત્વા પચ્ચેકસમ્બોધિં સચ્છિકત્વા પરિનિબ્બુતો, અયમસ્સ થૂપો પતિટ્ઠાપિતો’’તિ. સો ભૂમિં હત્થેન પહરિત્વા રોદિત્વા કન્દિત્વા તં ચેતિયઙ્ગણં ગન્ત્વા તિણાનિ ઉદ્ધરિત્વા ઉત્તરસાટકેન વાલુકં આહરિત્વા ચેતિયઙ્ગણે આકિરિત્વા કમણ્ડલુતો ઉદકેન પરિપ્ફોસિત્વા વનપુપ્ફેહિ પૂજં કત્વા સાટકેન પટાકં આરોપેત્વા થૂપસ્સ ઉપરિ અત્તનો છત્તકં બન્ધિત્વા પક્કામિ.

સત્થા ઇદં અતીતં આહરિત્વા ‘‘તદા, ભિક્ખવે, અહં સઙ્ખો બ્રાહ્મણો અહોસિં. મયા સુસીમસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ ચેતિયઙ્ગણે તિણાનિ ઉદ્ધટાનિ, તસ્સ મે કમ્મસ્સ નિસ્સન્દેન અટ્ઠયોજનમગ્ગં વિહતખાણુકકણ્ટકં કત્વા સુદ્ધં સમતલં કરિંસુ. મયા તત્થ વાલુકા ઓકિણ્ણા, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન અટ્ઠયોજનમગ્ગે વાલુકં ઓકિરિંસુ. મયા તત્થ વનકુસુમેહિ પૂજા કતા, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન અટ્ઠયોજનમગ્ગે નાનાવણ્ણાનિ પુપ્ફાનિ ઓકિણ્ણાનિ, એકયોજનટ્ઠાને ગઙ્ગાય ઉદકં પઞ્ચવણ્ણેહિ પદુમેહિ સઞ્છન્નં. મયા તત્થ કમણ્ડલુઉદકેન ભૂમિ પરિપ્ફોસિતા, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન વેસાલિયં પોક્ખરવસ્સં વસ્સિ. મયા તત્થ પટાકા, આરોપિતા, છત્તકઞ્ચ બદ્ધં, તસ્સ મે નિસ્સન્દેન યાવ અકનિટ્ઠભવના ધજપટાકછત્તાતિછત્તાદીહિ સકલચક્કવાળગબ્ભં એકુસ્સવં વિય જાતં. ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, એસ પૂજાસક્કારો મય્હં નેવ બુદ્ધાનુભાવેન નિબ્બત્તો, ન નાગદેવબ્રહ્માનુભાવેન, અતીતે પન અપ્પમત્તકપરિચ્ચાગાનુભાવેના’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૯૦. ‘‘મત્તાસુખપરિચ્ચાગા, પસ્સે ચે વિપુલં સુખં;

ચજે મત્તાસુખં ધીરો, સમ્પસ્સં વિપુલં સુખ’’ન્તિ.

તત્થ મત્તાસુખપરિચ્ચાગાતિ મત્તાસુખન્તિ પમાણયુત્તકં પરિત્તસુખં વુચ્ચતિ, તસ્સ પરિચ્ચાગેન. વિપુલં સુખન્તિ ઉળારં સુખં નિબ્બાનસુખં વુચ્ચતિ, તં ચે પસ્સેય્યાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – એકઞ્હિ ભોજનપાતિં સજ્જાપેત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ મત્તાસુખં નામ ઉપ્પજ્જતિ, તં પન પરિચ્ચજિત્વા ઉપોસથં વા કરોન્તસ્સ દાનં વા દદન્તસ્સ વિપુલં ઉળારં નિબ્બાનસુખં નામ નિબ્બત્તતિ. તસ્મા સચે એવં તસ્સ મત્તાસુખસ્સ પરિચ્ચાગા વિપુલં સુખં પસ્સતિ, અથેતં વિપુલં સુખં સમ્મા પસ્સન્તો પણ્ડિતો તં મત્તાસુખં ચજેય્યાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અત્તનોપુબ્બકમ્મવત્થુ પઠમં.

૨. કુક્કુટઅણ્ડખાદિકાવત્થુ

પરદુક્ખૂપધાનેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં કુક્કુટઅણ્ડખાદિકં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયા કિર અવિદૂરે પણ્ડુરં નામ એકો ગામો, તત્થેકો કેવટ્ટો વસતિ. સો સાવત્થિં ગચ્છન્તો અચિરવતિયં કચ્છપઅણ્ડાનિ દિસ્વા તાનિ આદાય સાવત્થિં ગન્ત્વા એકસ્મિં ગેહે પચાપેત્વા ખાદન્તો તસ્મિં ગેહે કુમારિકાયપિ એકં અણ્ડં અદાસિ. સા તં ખાદિત્વા તતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં ખાદનીયં નામ ન ઇચ્છિ. અથસ્સા માતા કુક્કુટિયા વિજાતટ્ઠાનતો એકં અણ્ડં ગહેત્વા અદાસિ. સા તં ખાદિત્વા રસતણ્હાય બદ્ધા તતો પટ્ઠાય સયમેવ કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ ગહેત્વા ખાદતિ. કુક્કુટી વિજાતવિજાતકાલે તં અત્તનો અણ્ડાનિ ગહેત્વા ખાદન્તિં દિસ્વા તાય ઉપદ્દુતા આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘ઇતો દાનિ ચુતા યક્ખિની હુત્વા તવ જાતદારકે ખાદિતું સમત્થા હુત્વા નિબ્બત્તેય્ય’’ન્તિ પત્થનં પટ્ઠપેત્વા કાલં કત્વા તસ્મિંયેવ ગેહે મજ્જારી હુત્વા નિબ્બત્તિ. ઇતરાપિ કાલં કત્વા તત્થેવ કુક્કુટી હુત્વા નિબ્બત્તિ. કુક્કુટી અણ્ડાનિ વિજાયિ, મજ્જારી આગન્ત્વા તાનિ ખાદિત્વા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ ખાદિયેવ. કુક્કુટી ‘‘તયો વારે મમ અણ્ડાનિ ખાદિત્વા ઇદાનિ મમ્પિ ખાદિતુકામાસિ, ઇતો ચુતા સપુત્તકં તં ખાદિતું લભેય્ય’’ન્તિ પત્થનં કત્વા તતો ચુતા દીપિની હુત્વા નિબ્બત્તિ. ઇતરાપિ કાલં કત્વા મિગી હુત્વા નિબ્બત્તિ. તસ્સા વિજાતકાલે દીપિની આગન્ત્વા તં સદ્ધિં પુત્તેહિ ખાદિ. એવં ખાદન્તા પઞ્ચસુ અત્તભાવસતેસુ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ દુક્ખં ઉપ્પાદેત્વા અવસાને એકા યક્ખિની હુત્વા નિબ્બત્તિ, એકા સાવત્થિયં કુલધીતા હુત્વા નિબ્બત્તિ. ઇતો પરં ‘‘ન હિ વેરેન વેરાની’’તિ (ધ. પ. ૫) ગાથાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇધ પન સત્થા ‘‘વેરઞ્હિ અવેરેન ઉપસમ્મતિ, નો વેરેના’’તિ વત્વા ઉભિન્નમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૯૧. ‘‘પરદુક્ખૂપધાનેન, અત્તનો સુખમિચ્છતિ;

વેરસંસગ્ગસંસટ્ઠો, વેરા સો ન પરિમુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ પરદુક્ખૂપધાનેનાતિ પરસ્મિં દુક્ખૂપધાનેન, પરસ્સ દુક્ખુપ્પાદનેનાતિ અત્થો. વેરસંસગ્ગસંસટ્ઠોતિ યો પુગ્ગલો અક્કોસનપચ્ચક્કોસનપહરણપટિહરણાદીનં વસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં કતેન વેરસંસગ્ગેન સંસટ્ઠો. વેરા સો ન પરિમુચ્ચતીતિ નિચ્ચકાલં વેરવસેન દુક્ખમેવ પાપુણાતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને યક્ખિની સરણેસુ પતિટ્ઠાય પઞ્ચ સીલાનિ સમાદિયિત્વા વેરતો મુચ્ચિ, ઇતરાપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

કુક્કુટઅણ્ડખાદિકાવત્થુ દુતિયં.

૩. ભદ્દિયભિક્ખુવત્થુ

યઞ્હિ કિચ્ચન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ભદ્દિયં નિસ્સાય જાતિયાવને વિહરન્તો ભદ્દિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર પાદુકમણ્ડને ઉય્યુત્તા અહેસું. યથાહ – ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભદ્દિયા ભિક્ખૂ અનેકવિહિતં પાદુકમણ્ડનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ, તિણપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, મુઞ્જપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, પબ્બજપાદુકં હિન્તાલપાદુકં કમલપાદુકં કમ્બલપાદુકં કરોન્તિપિ કારાપેન્તિપિ, રિઞ્ચન્તિ ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં અધિસીલં અધિચિત્તં અધિપઞ્ઞ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૫૧). ભિક્ખૂ તેસં તથાકરણભાવં જાનિત્વા ઉજ્ઝાયિત્વા સત્થુ આરોચેસું. સત્થા તે ભિક્ખૂ ગરહિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, તુમ્હે અઞ્ઞેન કિચ્ચેન આગતા અઞ્ઞસ્મિંયેવ કિચ્ચે ઉય્યુત્તા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૯૨. ‘‘યઞ્હિ કિચ્ચં અપવિદ્ધં, અકિચ્ચં પન કરીયતિ;

ઉન્નળાનં પમત્તાનં, તેસં વડ્ઢન્તિ આસવા.

૨૯૩. ‘‘યેસઞ્ચ સુસમારદ્ધા, નિચ્ચં કાયગતા સતિ;

અકિચ્ચં તે ન સેવન્તિ, કિચ્ચે સાતચ્ચકારિનો;

સતાનં સમ્પજાનાનં, અત્થં ગચ્છન્તિ આસવા’’તિ.

તત્થ યઞ્હિ કિચ્ચન્તિ ભિક્ખુનો હિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય અપરિમાણસીલક્ખન્ધગોપનં અરઞ્ઞાવાસો ધુતઙ્ગપરિહરણં ભાવનારામતાતિ એવમાદીનિ કિચ્ચં નામ. ઇમેહિ પન યં અત્તનો કિચ્ચં, તં અપવિદ્ધં છડ્ડિતં. અકિચ્ચન્તિ ભિક્ખુનો છત્તમણ્ડનં ઉપાહનમણ્ડનં પાદુકપત્તથાલકધમ્મકરણકાયબન્ધનઅંસબદ્ધકમણ્ડનં અકિચ્ચં નામ. યેહિ તં કયિરતિ, તેસં માનનળં ઉક્ખિપિત્વા ચરણેન ઉન્નળાનં સતિવોસ્સગ્ગેન પમત્તાનં ચત્તારો આસવા વડ્ઢન્તીતિ અત્થો. સુસમારદ્ધાતિ સુપગ્ગહિતા. કાયગતા સતીતિ કાયાનુપસ્સનાભાવના. અકિચ્ચન્તિ તે એતં છત્તમણ્ડનાદિકં અકિચ્ચં ન સેવન્તિ ન કરોન્તીતિ અત્થો. કિચ્ચેતિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય કત્તબ્બે અપરિમાણસીલક્ખન્ધગોપનાદિકે કરણીયે. સાતચ્ચકારિનોતિ સતતકારિનો અટ્ઠિતકારિનો. તેસં સતિયા અવિપ્પવાસેન સતાનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ ચતૂહિ સમ્પજઞ્ઞેહિ સમ્પજાનાનં ચત્તારોપિ આસવા અત્થં ગચ્છન્તિ, પરિક્ખયં અભાવં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ભદ્દિયવત્થુ તતિયં.

૪. લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ

માતરન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ સમ્બહુલા આગન્તુકા ભિક્ખૂ સત્થારં દિવાટ્ઠાને નિસિન્નં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. તસ્મિં ખણે લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરો ભગવતો અવિદૂરે અતિક્કમતિ. સત્થા તેસં ભિક્ખૂનં ચિત્તાચારં ઞત્વા ઓલોકેત્વા ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, અયં ભિક્ખુ માતાપિતરો હન્ત્વા નિદ્દુક્ખો હુત્વા યાતી’’તિ વત્વા તેહિ ભિક્ખૂહિ ‘‘કિં નુ ખો સત્થા વદતી’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં મુખાનિ ઓલોકેત્વા સંસયપક્ખન્દેહિ, ‘‘ભન્તે, કિં નામેતં વદેથા’’તિ વુત્તે તેસં ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૯૪. ‘‘માતરં પિતરં હન્ત્વા, રાજાનો દ્વે ચ ખત્તિયે;

રટ્ઠં સાનુચરં હન્ત્વા, અનીઘો યાતિ બ્રાહ્મણો’’તિ.

તત્થ સાનુચરન્તિ આયસાધકેન આયુત્તકેન સહિતં. એત્થ હિ ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૫૫-૫૭) વચનતો તીસુ ભવેસુ સત્તાનં જનનતો તણ્હા માતા નામ. ‘‘અહં અસુકસ્સ નામ રઞ્ઞો વા રાજમહામત્તસ્સ વા પુત્તો’’તિ પિતરં નિસ્સાય અસ્મિમાનસ્સ ઉપ્પજ્જનતો અસ્મિમાનો પિતા નામ. લોકો વિય રાજાનં યસ્મા સબ્બદિટ્ઠિગતાનિ દ્વે સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો ભજન્તિ, તસ્મા દ્વે સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો દ્વે ખત્તિયરાજાનો નામ. દ્વાદસાયતનાનિ વિત્થતટ્ઠેન રટ્ઠદિસત્તા રટ્ઠં નામ. આયસાધકો આયુત્તકપુરિસો વિય તન્નિસ્સિતો નન્દિરાગો અનુચરો નામ. અનીઘોતિ નિદ્દુક્ખો. બ્રાહ્મણોતિ ખીણાસવો. એતેસં તણ્હાદીનં અરહત્તમગ્ગઞાણાસિના હતત્તા ખીણાસવો નિદ્દુક્ખો હુત્વા યાતીતિ અયમેત્થત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ.

દુતિયગાથાયપિ વત્થુ પુરિમસદિસમેવ. તદા હિ સત્થા લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરમેવ આરબ્ભ કથેસિ. તેસં ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૨૯૫. ‘‘માતરં પિતરં હન્ત્વા, રાજાનો દ્વે ચ સોત્થિયે;

વેયગ્ઘપઞ્ચમં હન્ત્વા, અનીઘો યાતિ બ્રાહ્મણો’’તિ.

તત્થ દ્વે ચ સોત્થિયેતિ દ્વે ચ બ્રાહ્મણે. ઇમિસ્સા ગાથાય સત્થા અત્તનો ધમ્મિસ્સરતાય ચ દેસનાવિધિકુસલતાય ચ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયો દ્વે બ્રાહ્મણરાજાનો ચ કત્વા કથેસિ. વેયગ્ઘપઞ્ચમન્તિ એત્થ બ્યગ્ઘાનુચરિતો સપ્પટિભયો દુપ્પટિપન્નો મગ્ગો વેયગ્ઘો નામ, વિચિકિચ્છાનીવરણમ્પિ તેન સદિસતાય વેયગ્ઘં નામ, તં પઞ્ચમં અસ્સાતિ નીવરણપઞ્ચકં વેયગ્ઘપઞ્ચમં નામ. ઇદઞ્ચ વેયગ્ઘપઞ્ચમં અરહત્તમગ્ગઞાણાસિના નિસ્સેસં હન્ત્વા અનીઘોવ યાતિ બ્રાહ્મણોતિ અયમેત્થત્થો. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

લકુણ્ડકભદ્દિયત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. દારુસાકટિકપુત્તવત્થુ

સુપ્પબુદ્ધન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દારુસાકટિકસ્સ પુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

રાજગહસ્મિઞ્હિ સમ્માદિટ્ઠિકપુત્તો મિચ્છાદિટ્ઠિકપુત્તોતિ દ્વે દારકા અભિક્ખણં ગુળકીળં કીળન્તિ. તેસુ સમ્માદિટ્ઠિકપુત્તો ગુળં ખિપમાનો બુદ્ધાનુસ્સતિં આવજ્જેત્વા ‘‘નમો બુદ્ધસ્સા’’તિ વત્વા વત્વા ગુળં ખિપતિ. ઇતરો તિત્થિયગુણે ઉદ્દિસિત્વા ‘‘નમો અરહન્તાન’’ન્તિ વત્વા વત્વા ખિપતિ. તેસુ સમ્માદિટ્ઠિકસ્સ પુત્તો જિનાતિ, ઇતરો પન પરાજયતિ. સો તસ્સ કિરિયં દિસ્વા ‘‘અયં એવં અનુસ્સરિત્વા એવં વત્વા ગુળં ખિપન્તો મમં જિનાતિ, અહમ્પિ એવરૂપં કરિસ્સામી’’તિ બુદ્ધાનુસ્સતિયં પરિચયમકાસિ. અથેકદિવસં તસ્સ પિતા સકટં યોજેત્વા દારૂનં અત્થાય ગચ્છન્તો તમ્પિ દારકં આદાય ગન્ત્વા અટવિયં દારૂનં સકટં પૂરેત્વા આગચ્છન્તો બહિનગરે સુસાનસામન્તે ઉદકફાસુકટ્ઠાને ગોણે મોચેત્વા ભત્તવિસ્સગ્ગમકાસિ. અથસ્સ તે ગોણા સાયન્હસમયે નગરં પવિસન્તેન ગોગણેન સદ્ધિં નગરમેવ પવિસિંસુ. સાકટિકોપિ ગોણે અનુબન્ધન્તો નગરં પવિસિત્વા સાયં ગોણે દિસ્વા આદાય નિક્ખમન્તો દ્વારં ન સમ્પાપુણિ. તસ્મિઞ્હિ અસમ્પત્તેયેવ દ્વારં પિહિતં.

અથસ્સ પુત્તો એકકોવ રત્તિભાગે સકટસ્સ હેટ્ઠા નિપજ્જિત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ. રાજગહં પન પકતિયાપિ અમનુસ્સબહુલં. અયઞ્ચ સુસાનસન્તિકે નિપન્નો. તત્થ નં દ્વે અમનુસ્સા પસ્સિંસુ. એકો સાસનસ્સ પટિકણ્ડકો મિચ્છાદિટ્ઠિકો, એકો સમ્માદિટ્ઠિકો. તેસુ મિચ્છાદિટ્ઠિકો આહ – ‘‘અયં નો ભક્ખો, ઇમં ખાદિસ્સામા’’તિ. ઇતરો ‘‘અલં મા તે રુચ્ચી’’તિ નિવારેતિ. સો તેન નિવારિયમાનોપિ તસ્સ વચનં અનાદિયિત્વા દારકં પાદેસુ ગહેત્વા આકડ્ઢિ. સો બુદ્ધાનુસ્સતિયા પરિચિતત્તા તસ્મિં ખણે ‘‘નમો બુદ્ધસ્સા’’તિ આહ. અમનુસ્સો મહાભયભીતો પટિક્કમિત્વા અટ્ઠાસિ. અથ નં ઇતરો ‘‘અમ્હેહિ અકિચ્ચં કતં, દણ્ડકમ્મં તસ્સ કરોમા’’તિ વત્વા તં રક્ખમાનો અટ્ઠાસિ. મિચ્છાદિટ્ઠિકો નગરં પવિસિત્વા રઞ્ઞો ભોજનપાતિં પૂરેત્વા ભોજનં આહરિ. અથ નં ઉભોપિ તસ્સ માતાપિતરો વિય હુત્વા ઉપટ્ઠાપેત્વા ભોજેત્વા ‘‘ઇમાનિ અક્ખરાનિ રાજાવ પસ્સતુ, મા અઞ્ઞો’’તિ તં પવત્તિં પકાસેન્તા યક્ખાનુભાવેન ભોજનપાતિયં અક્ખરાનિ છિન્દિત્વા પાતિં દારુસકટે પક્ખિપિત્વા સબ્બરત્તિં આરક્ખં કત્વા પક્કમિંસુ.

પુનદિવસે ‘‘રાજકુલતો ચોરેહિ ભોજનભણ્ડં અવહટ’’ન્તિ કોલાહલં કરોન્તા દ્વારાનિ પિદહિત્વા ઓલોકેન્તા તત્થ અપસ્સન્તા નગરા નિક્ખમિત્વા ઇતો ચિતો ચ ઓલોકેન્તા દારુસકટે સુવણ્ણપાતિં દિસ્વા ‘‘અયં ચોરો’’તિ તં દારકં ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા અક્ખરાનિ દિસ્વા ‘‘કિં એતં, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નાહં, દેવ, જાનામિ, માતાપિતરો મે આગન્ત્વા રત્તિં ભોજેત્વા રક્ખમાના અટ્ઠંસુ, અહમ્પિ માતાપિતરો મં રક્ખન્તીતિ નિબ્ભયોવ નિદ્દં ઉપગતો. એત્તકં અહં જાનામી’’તિ. અથસ્સ માતાપિતરોપિ તં ઠાનં આગમંસુ. રાજા તં પવત્તિં ઞત્વા તે તયોપિ જને આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સબ્બં આરોચેત્વા ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે, બુદ્ધાનુસ્સતિ એવ રક્ખા હોતિ, ઉદાહુ ધમ્માનુસ્સતિઆદયોપી’’તિ પુચ્છિ. અથસ્સ સત્થા, ‘‘મહારાજ, ન કેવલં બુદ્ધાનુસ્સતિયેવ રક્ખા, યેસં પન છબ્બિધેન ચિત્તં સુભાવિતં, તેસં અઞ્ઞેન રક્ખાવરણેન વા મન્તોસધેહિ વા કિચ્ચં નત્થી’’તિ વત્વા છ ઠાનાનિ દસ્સેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ.

૨૯૬. ‘‘સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા;

યેસં દિવા ચ રત્તો ચ, નિચ્ચં બુદ્ધગતા સતિ.

૨૯૭. ‘‘સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા;

યેસં દિવા ચ રત્તો ચ, નિચ્ચં ધમ્મગતા સતિ.

૨૯૮. ‘‘સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા;

યેસં દિવા ચ રત્તો ચ, નિચ્ચં સઙ્ઘગતા સતિ.

૨૯૯. ‘‘સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા;

યેસં દિવા ચ રત્તો ચ, નિચ્ચં કાયગતા સતિ.

૩૦૦. ‘‘સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા;

યેસં દિવા ચ રત્તો ચ, અહિંસાય રતો મનો.

૩૦૧. ‘‘સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ, સદા ગોતમસાવકા;

યેસં દિવા ચ રત્તો ચ, ભાવનાય રતો મનો’’તિ.

તત્થ સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તીતિ બુદ્ધગતં સતિં ગહેત્વા સુપન્તા, ગહેત્વાયેવ ચ પબુજ્ઝન્તા સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિ નામ. સદા ગોતમસાવકાતિ ગોતમગોત્તસ્સ બુદ્ધસ્સ સવનન્તે જાતત્તા તસ્સેવ અનુસાસનિયા સવનતાય ગોતમસાવકા. બુદ્ધગતા સતીતિ યેસં ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિપ્પભેદે બુદ્ધગુણે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાના સતિ નિચ્ચકાલં અત્થિ, તે સદાપિ સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તીતિ અત્થો. તથા અસક્કોન્તા પન એકદિવસં તીસુ કાલેસુ દ્વીસુ કાલેસુ એકસ્મિમ્પિ કાલે બુદ્ધાનુસ્સતિં મનસિ કરોન્તા સુપ્પબુદ્ધં પબુજ્ઝન્તિયેવ નામ. ધમ્મગતા સતીતિ ‘‘સ્વાખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિઆદિપ્પભેદે ધમ્મગુણે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાના સતિ. સઙ્ઘગતા સતીતિ ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિઆદિપ્પભેદે સઙ્ઘગુણે આરબ્ભ ઉપ્પજ્જમાના સતિ. કાયગતા સતીતિ દ્વત્તિંસાકારવસેન વા નવસિવથિકાવસેન વા ચતુધાતુવવત્થાનવસેન વા અજ્ઝત્તનીલકસિણાદિરૂપજ્ઝાનવસેન વા ઉપ્પજ્જમાના સતિ. અહિંસાય રતોતિ ‘‘સો કરુણાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિ (વિભ. ૬૪૨) એવં વુત્તાય કરુણાભાવનાય રતો. ભાવનાયાતિ મેત્તાભાવનાય. કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠા કરુણાભાવનાય વુત્તત્તા ઇધ સબ્બાપિ અવસેસા ભાવના નામ, ઇધ પન મેત્તાભાવનાવ અધિપ્પેતા. સેસં પઠમગાથાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

દેસનાવસાને દારકો સદ્ધિં માતાપિતૂહિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. પચ્છા પન પબ્બજિત્વા સબ્બેપિ અરહત્તં પાપુણિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

દારુસાકટિકપુત્તવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. વજ્જિપુત્તકભિક્ખુવત્થુ

દુપ્પબ્બજ્જન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેસાલિં નિસ્સાય મહાવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં વજ્જિપુત્તકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – અઞ્ઞતરો વજ્જિપુત્તકો ભિક્ખુ વેસાલિયં વિહરતિ અઞ્ઞતરસ્મિં વનસણ્ડે, તેન ખો પન સમયેન વેસાલિયં સબ્બરત્તિછણો હોતિ. અથ ખો સો ભિક્ખુ વેસાલિયા તૂરિયતાળિતવાદિતનિગ્ઘોસસદ્દં સુત્વા પરિદેવમાનો તાયં વેલાયં ઇમં ગાથં અભાસિ –

‘‘એકકા મયં અરઞ્ઞે વિહરામ,

અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

એતાદિસિકાય રત્તિયા,

કોસુ નામમ્હેહિ પાપિયો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૨૨૯);

સો કિર વજ્જિરટ્ઠે રાજપુત્તો વારેન સમ્પત્તં રજ્જં પહાય પબ્બજિતો વેસાલિયં ચાતુમહારાજિકેહિ સદ્ધિં એકાબદ્ધં કત્વા સકલનગરે ધજપટાકાદીહિ પટિમણ્ડિતે કોમુદિયા પુણ્ણમાય સબ્બરત્તિં છણવારે વત્તમાને ભેરિયાદીનં તૂરિયાનં તાળિતાનં નિગ્ઘોસં વીણાદીનઞ્ચ વાદિતાનં સદ્દં સુત્વા યાનિ વેસાલિયં સત્ત રાજસહસ્સાનિ સત્ત રાજસતાનિ સત્ત રાજાનો, તત્તકા એવ ચ નેસં ઉપરાજસેનાપતિઆદયો, તેસુ અલઙ્કતપટિયત્તેસુ નક્ખત્તકીળનત્થાય વીથિં ઓતિણ્ણેસુ સટ્ઠિહત્થે મહાચઙ્કમે ચઙ્કમમાનો ગગનમજ્ઝે ઠિતં પુણ્ણચન્દં દિસ્વા ચઙ્કમકોટિયં ફલકં નિસ્સાય ઠિતો વેઠનાલઙ્કારવિરહિતત્તા વને છડ્ડિતદારુકં વિય અત્તભાવં ઓલોકેત્વા ‘‘અત્થિ નુ ખો અઞ્ઞો અમ્હેહિ લામકતરો’’તિ ચિન્તેન્તો પકતિયા આરઞ્ઞકાદિગુણયુત્તોપિ તસ્મિં ખણે અનભિરતિયા પીળિતો એવમાહ. સો તસ્મિં વનસણ્ડે અધિવત્થાય દેવતાય ‘‘ઇમં ભિક્ખું સંવેજેસ્સામી’’તિ અધિપ્પાયેન –

‘‘એકકોવ ત્વં અરઞ્ઞે વિહરસિ, અપવિદ્ધંવ વનસ્મિં દારુકં;

તસ્સ તે બહુકા પિહયન્તિ, નેરયિકા વિય સગ્ગગામિન’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૨૨૯) –

વુત્તં ઇમં ગાથં સુત્વા પુનદિવસે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા નિસીદિ. સત્થા તં પવત્તિં ઞત્વા ઘરાવાસસ્સ દુક્ખતં પકાસેતુકામો પઞ્ચ દુક્ખાનિ સમોધાનેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦૨. ‘‘દુપ્પબ્બજ્જં દુરભિરમં, દુરાવાસા ઘરા દુખા;

દુક્ખોસમાનસંવાસો, દુક્ખાનુપતિતદ્ધગૂ;

તસ્મા ન ચદ્ધગૂ સિયા, ન ચ દુક્ખાનુપતિતો સિયા’’તિ.

તત્થ દુપ્પબ્બજ્જન્તિ અપ્પં વા મહન્તં વા ભોગક્ખન્ધઞ્ચેવ ઞાતિપરિવટ્ટઞ્ચ પહાય ઇમસ્મિં સાસને ઉરં દત્વા પબ્બજ્જં નામ દુક્ખં. દુરભિરમન્તિ એવં પબ્બજિતેનાપિ ભિક્ખાચરિયાય જીવિતવુત્તિં ઘટેન્તેન અપરિમાણસીલક્ખન્ધગોપનધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તિપૂરણવસેન અભિરમિતું દુક્ખં. દુરાવાસાતિ યસ્મા પન ઘરં આવસન્તેન રાજૂનં રાજકિચ્ચં, ઇસ્સરાનં ઇસ્સરકિચ્ચં વહિતબ્બં, પરિજના ચેવ ધમ્મિકા સમણબ્રાહ્મણા ચ સઙ્ગહિતબ્બા. એવં સન્તેપિ ઘરાવાસો છિદ્દઘટો વિય મહાસમુદ્દો વિય ચ દુપ્પૂરો. તસ્મા ઘરાવાસા નામેતે દુરાવાસા દુક્ખા આવસિતું, તેનેવ કારણેન દુક્ખાતિ અત્થો. દુક્ખો સમાનસંવાસોતિ ગિહિનો વા હિ યે જાતિગોત્તકુલભોગેહિ પબ્બજિતા વા સીલાચારબાહુસચ્ચાદીહિ સમાનાપિ હુત્વા ‘‘કોસિ ત્વં, કોસ્મિ અહ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા અધિકરણપસુતા હોન્તિ, તે અસમાના નામ, તેહિ સદ્ધિં સંવાસો દુક્ખોતિ અત્થો. દુક્ખાનુપતિતદ્ધગૂતિ યે વટ્ટસઙ્ખાતં અદ્ધાનં પટિપન્નત્તા અદ્ધગૂ, તે દુક્ખે અનુપતિતાવ. તસ્મા ન ચદ્ધગૂતિ યસ્મા દુક્ખાનુપતિતભાવોપિ દુક્ખો અદ્ધગૂભાવોપિ, તસ્મા વટ્ટસઙ્ખાતં અદ્ધાનં ગમનતાય અદ્ધગૂ ન ભવેય્ય, વુત્તપ્પકારેન દુક્ખેન અનુપતિતોપિ ન ભવેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને સો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ દસ્સિતે દુક્ખે નિબ્બિન્દન્તો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ પઞ્ચ ઉદ્ધમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ પદાલેત્વા અરહત્તે પતિટ્ઠહીતિ.

વજ્જિપુત્તકભિક્ખુવત્થુ છટ્ઠં.

૭. ચિત્તગહપતિવત્થુ

સદ્ધોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચિત્તગહપતિં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ બાલવગ્ગે ‘‘અસન્તં ભાવનમિચ્છેય્યા’’તિ ગાથાવણ્ણનાય વિત્થારિતં. ગાથાપિ તત્થેવ વુત્તા. વુત્તઞ્હેતં તત્થ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૭૪) –

‘‘કિં પન, ભન્તે, એતસ્સ તુમ્હાકં સન્તિકં આગચ્છન્તસ્સેવાયં લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જતિ, ઉદાહુ અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ‘‘આનન્દ, મમ સન્તિકં આગચ્છન્તસ્સાપિ અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સાપિ તસ્સ ઉપ્પજ્જતેવ. અયઞ્હિ ઉપાસકો સદ્ધો પસન્નો સમ્પન્નસીલો, એવરૂપો પુગ્ગલો યં યં પદેસં ભજતિ, તત્થ તત્થેવસ્સ લાભસક્કારો નિબ્બત્તતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦૩. ‘‘સદ્ધો સીલેન સમ્પન્નો, યસોભોગસમપ્પિતો;

યં યં પદેસં ભજતિ, તત્થ તત્થેવ પૂજિતો’’તિ. (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૭૪);

તત્થ સદ્ધોતિ લોકિયલોકુત્તરસદ્ધાય સમન્નાગતો. સીલેનાતિ આગારિયસીલં, અનાગારિયસીલન્તિ દુવિધં સીલં. તેસુ ઇધ આગારિયસીલં અધિપ્પેતં, તેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. યસોભોગસમપ્પિતોતિ યાદિસો અનાથપિણ્ડિકાદીનં પઞ્ચઉપાસકસતપરિવારસઙ્ખાતો આગારિયયસો, તાદિસેનેવ યસેન ધનધઞ્ઞાદિકો ચેવ સત્તવિધઅરિયધનસઙ્ખાતો ચાતિ દુવિધો ભોગો, તેન સમન્નાગતોતિ અત્થો. યં યં પદેસન્તિ પુરત્થિમાદીસુ દિસાસુ એવરૂપો કુલપુત્તો યં યં પદેસં ભજતિ, તત્થ તત્થ એવરૂપેન લાભસક્કારેન પૂજિતોવ હોતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ચિત્તગહપતિવત્થુ સત્તમં.

૮. ચૂળસુભદ્દાવત્થુ

દૂરે સન્તોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ધીતરં ચૂળસુભદ્દં નામ આરબ્ભ કથેસિ.

અનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર દહરકાલતો પટ્ઠાય ઉગ્ગનગરવાસી ઉગ્ગો નામ સેટ્ઠિપુત્તો સહાયકો અહોસિ. તે એકાચરિયકુલે સિપ્પં ઉગ્ગણ્હન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં કતિકં કરિંસુ ‘‘અમ્હાકં વયપ્પત્તકાલે પુત્તધીતાસુ જાતાસુ યો પુત્તસ્સ ધીતરં વારેતિ, તેન તસ્સ ધીતા દાતબ્બા’’તિ. તે ઉભોપિ વયપ્પત્તા અત્તનો અત્તનો નગરે સેટ્ઠિટ્ઠાને પતિટ્ઠહિંસુ. અથેકસ્મિં સમયે ઉગ્ગસેટ્ઠિ વણિજ્જં પયોજેન્તો પઞ્ચહિ સકટસતેહિ સાવત્થિં અગમાસિ. અનાથપિણ્ડિકો અત્તનો ધીતરં ચૂળસુભદ્દં આમન્તેત્વા, ‘‘અમ્મ, પિતા તે ઉગ્ગસેટ્ઠિ નામ આગતો, તસ્સ કત્તબ્બકિચ્ચં સબ્બં તવ ભારો’’તિ આણાપેસિ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા તસ્સ આગતદિવસતો પટ્ઠાય સહત્થેનેવ સૂપબ્યઞ્જનાદીનિ સમ્પાદેતિ, માલાગન્ધવિલેપનાદીનિ અભિસઙ્ખરોતિ, ભોજનકાલે તસ્સ ન્હાનોદકં પટિયાદાપેત્વા ન્હાનકાલતો પટ્ઠાય સબ્બકિચ્ચાનિ સાધુકં કરોતિ.

ઉગ્ગસેટ્ઠિ તસ્સા આચારસમ્પત્તિં દિસ્વા પસન્નચિત્તો એકદિવસં અનાથપિણ્ડિકેન સદ્ધિં સુખકથાય સન્નિસિન્નો ‘‘મયં દહરકાલે એવં નામ કતિકં કરિમ્હા’’તિ સારેત્વા ચૂળસુભદ્દં અત્તનો પુત્તસ્સત્થાય વારેસિ. સો પન પકતિયાવ મિચ્છાદિટ્ઠિકો. તસ્મા દસબલસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા સત્થારા ઉગ્ગસેટ્ઠિસ્સૂપનિસ્સયં દિસ્વા અનુઞ્ઞાતો ભરિયાય સદ્ધિં મન્તેત્વા તસ્સ વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા દિવસં વવત્થપેત્વા ધીતરં વિસાખં દત્વા ઉય્યોજેન્તો ધનઞ્ચયસેટ્ઠિ વિય મહન્તં સક્કારં કત્વા સુભદ્દં આમન્તેત્વા, ‘‘અમ્મ, સસુરકુલે વસન્તિયા નામ અન્તોઅગ્ગિ બહિ ન નીહરિતબ્બો’’તિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૫૯; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૫૨ વિસાખાવત્થુ) ધનઞ્ચયસેટ્ઠિના વિસાખાય દિન્નનયેનેવ દસ ઓવાદે દત્વા ‘‘સચે મે ગતટ્ઠાને ધીતુ દોસો ઉપ્પજ્જતિ, તુમ્હેહિ સોધેતબ્બો’’તિ અટ્ઠ કુટુમ્બિકે પાટિભોગે ગહેત્વા તસ્સા ઉય્યોજનદિવસે બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા પુરિમભવે ધીતરા કતાનં સુચરિતાનં ફલવિભૂતિં લોકસ્સ પાકટં કત્વા દસ્સેન્તો વિય મહન્તેન સક્કારેન ધીતરં ઉય્યોજેસિ. તસ્સા અનુપુબ્બેન ઉગ્ગનગરં પત્તકાલે સસુરકુલેન સદ્ધિં મહાજનો પચ્ચુગ્ગમનમકાસિ.

સાપિ અત્તનો સિરિવિભવં પાકટં કાતું વિસાખા વિય સકલનગરસ્સ અત્તાનં દસ્સેન્તી રથે ઠત્વા નગરં પવિસિત્વા નાગરેહિ પેસિતે પણ્ણાકારે ગહેત્વા અનુરૂપવસેન તેસં તેસં પેસેન્તી સકલનગરં અત્તનો ગુણેહિ એકાબદ્ધમકાસિ. મઙ્ગલદિવસાદીસુ પનસ્સા સસુરો અચેલકાનં સક્કારં કરોન્તો ‘‘આગન્ત્વા અમ્હાકં સમણે વન્દતૂ’’તિ પેસેસિ. સા લજ્જાય નગ્ગે પસ્સિતું અસક્કોન્તી ગન્તું ન ઇચ્છતિ. સો પુનપ્પુનં પેસેત્વાપિ તાય પટિક્ખિત્તો કુજ્ઝિત્વા ‘‘નીહરથ ન’’ન્તિ આહ. સા ‘‘ન સક્કા મમ અકારણેન દોસં આરોપેતુ’’ન્તિ કુટુમ્બિકે પક્કોસાપેત્વા તમત્થં આરોચેસિ. તે તસ્સા નિદ્દોસભાવં ઞત્વા સેટ્ઠિં સઞ્ઞાપેસું. સો ‘‘અયં મમ સમણે અહિરિકાતિ ન વન્દી’’તિ ભરિયાય આરોચેસિ. સા ‘‘કીદિસા નુ ખો ઇમિસ્સા સમણા, અતિવિય તેસં પસંસતી’’તિ તં પક્કોસાપેત્વા આહ –

‘‘કીદિસા સમણા તુય્હં, બાળ્હં ખો ને પસંસસિ;

કિંસીલા કિંસમાચારા, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતા’’તિ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૨૪);

અથસ્સા સુભદ્દા બુદ્ધાનઞ્ચેવ બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ ગુણે પકાસેન્તી –

‘‘સન્તિન્દ્રિયા સન્તમાનસા, સન્તં તેસં ગતં ઠિતં;

ઓક્ખિત્તચક્ખૂ મિતભાણી, તાદિસા સમણા મમ. (અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૨૪);

‘‘કાયકમ્મં સુચિ નેસં, વાચાકમ્મં અનાવિલં;

મનોકમ્મં સુવિસુદ્ધં, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘વિમલા સઙ્ખમુત્તાભા, સુદ્ધા અન્તરબાહિરા;

પુણ્ણા સુદ્ધેહિ ધમ્મેહિ, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘લાભેન ઉન્નતો લોકો, અલાભેન ચ ઓનતો;

લાભાલાભેન એકટ્ઠા, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘યસેન ઉન્નતો લોકો, અયસેન ચ ઓનતો;

યસાયસેન એકટ્ઠા, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘પસંસાયુન્નતો લોકો, નિન્દાયાપિ ચ ઓનતો;

સમા નિન્દાપસંસાસુ, તાદિસા સમણા મમ.

‘‘સુખેન ઉન્નતો લોકો, દુક્ખેનાપિ ચ ઓનતો;

અકમ્પા સુખદુક્ખેસુ, તાદિસા સમણા મમા’’તિ. –

એવમાદીહિ વચનેહિ સસ્સું તોસેસિ.

અથ નં ‘‘સક્કા તવ સમણે અમ્હાકમ્પિ દસ્સેતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘સક્કા’’તિ વુત્તે ‘‘તેન હિ યથા મયં તે પસ્સામ, તથા કરોહી’’તિ વુત્તે સા ‘‘સાધૂ’’તિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં સજ્જેત્વા ઉપરિપાસાદતલે ઠત્વા જેતવનાભિમુખી સક્કચ્ચં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા બુદ્ધગુણે આવજ્જેત્વા ગન્ધવાસપુપ્ફધુમેહિ પૂજં કત્વા, ‘‘ભન્તે, સ્વાતનાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેમિ, ઇમિના મે સઞ્ઞાણેન સત્થા નિમન્તિતભાવં જાનાતૂ’’તિ સુમનપુપ્ફાનં અટ્ઠ મુટ્ઠિયો આકાસે ખિપિ. પુપ્ફાનિ ગન્ત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે ધમ્મં દેસેન્તસ્સ સત્થુનો ઉપરિ માલાવિતાનં હુત્વા અટ્ઠંસુ. તસ્મિં ખણે અનાથપિણ્ડિકોપિ ધમ્મકથં સુત્વા સ્વાતનાય સત્થારં નિમન્તેસિ. સત્થા ‘‘અધિવુત્થં મયા, ગહપતિ, સ્વાતનાય ભત્ત’’ન્તિ વત્વા, ‘‘ભન્તે, મયા પુરેતરં આગતો નત્થિ, કસ્સ નુ ખો વો અધિવુત્થ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘ચૂળસુભદ્દાય, ગહપતિ, નિમન્તિતો’’તિ વત્વા ‘‘નનુ, ભન્તે, ચૂળસુભદ્દા દૂરે વસતિ ઇતો વીસતિયોજનસતમત્થકે’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ ગહપતિ, દૂરે વસન્તાપિ હિ સપ્પુરિસા અભિમુખે ઠિતા વિય પકાસેન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦૪. ‘‘દૂરે સન્તો પકાસેન્તિ, હિમવન્તોવ પબ્બતો;

અસન્તેત્થ ન દિસ્સન્તિ, રત્તિં ખિત્તા યથા સરા’’તિ.

તત્થ સન્તોતિ રાગાદીનં સન્તતાય બુદ્ધાદયો સન્તા નામ. ઇધ પન પુબ્બબુદ્ધેસુ કતાધિકારા ઉસ્સન્નકુસલમૂલા ભાવિતભાવના સત્તા સન્તોતિ અધિપ્પેતા. પકાસેન્તીતિ દૂરે ઠિતાપિ બુદ્ધાનં ઞાણપથં આગચ્છન્તા પાકટા હોન્તિ. હિમવન્તો વાતિ યથા હિ તિયોજનસહસ્સવિત્થતો પઞ્ચયોજનસતુબ્બેધો ચતુરાસીતિયા કૂટસહસ્સેહિ પટિમણ્ડિતો હિમવન્તપબ્બતો દૂરે ઠિતાનમ્પિ અભિમુખે ઠિતો વિય પકાસેતિ, એવં પકાસેન્તીતિ અત્થો. અસન્તેત્થાતિ દિટ્ઠધમ્મગરુકા વિતિણ્ણપરલોકા આમિસચક્ખુકા જીવિકત્થાય પબ્બજિતા બાલપુગ્ગલા અસન્તો નામ, તે એત્થ બુદ્ધાનં દક્ખિણસ્સ જાણુમણ્ડલસ્સ સન્તિકે નિસિન્નાપિ ન દિસ્સન્તિ ન પઞ્ઞાયન્તિ. રત્તિં ખિત્તાતિ રત્તિં ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે ખિત્તસરા વિય તથારૂપસ્સ ઉપનિસ્સયભૂતસ્સ પુબ્બહેતુનો અભાવેન ન પઞ્ઞાયન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સક્કો દેવરાજા ‘‘સત્થારા સુભદ્દાય નિમન્તનં અધિવાસિત’’ન્તિ ઞત્વા વિસ્સકમ્મદેવપુત્તં આણાપેસિ – ‘‘પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ નિમ્મિનિત્વા સ્વે બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉગ્ગનગરં નેહી’’તિ. સો પુનદિવસે પઞ્ચસતાનિ કૂટાગારાનિ નિમ્મિનિત્વા જેતવનદ્વારે અટ્ઠાસિ. સત્થા ઉચ્ચિનિત્વા વિસુદ્ધખીણાસવાનંયેવ પઞ્ચસતાનિ આદાય સપરિવારો કૂટાગારેસુ નિસીદિત્વા ઉગ્ગનગરં અગમાસિ. ઉગ્ગસેટ્ઠિપિ સપરિવારો સુભદ્દાય દિન્નનયેનેવ તથાગતસ્સ આગતમગ્ગં ઓલોકેન્તો સત્થારં મહન્તેન સિરિવિભવેન આગચ્છન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો માલાદીહિ મહન્તં સક્કારં કરોન્તો સપરિવારો સમ્પટિચ્છિત્વા વન્દિત્વા મહાદાનં દત્વા પુનપ્પુનં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં અદાસિ. સત્થાપિસ્સ સપ્પાયં સલ્લક્ખેત્વા ધમ્મં દેસેસિ. તં આદિં કત્વા ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. સત્થા ‘‘ચૂળસુભદ્દાય અનુગ્ગહણત્થં ત્વં ઇધેવ હોહી’’તિ અનુરુદ્ધત્થેરં નિવત્તાપેત્વા સાવત્થિમેવ અગમાસિ. તતો પટ્ઠાય તં નગરં સદ્ધાસમ્પન્નં અહોસીતિ.

ચૂળસુભદ્દાવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. એકવિહારિત્થેરવત્થુ

એકાસનન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકવિહારિત્થેરં નામ આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર થેરો એકકોવ સેય્યં કપ્પેતિ, એકકોવ નિસીદતિ, એકકોવ ચઙ્કમતિ, એકકોવ તિટ્ઠતીતિ ચતુપરિસન્તરે પાકટો અહોસિ. અથ નં ભિક્ખૂ, ‘‘ભન્તે, એવરૂપો નામાયં થેરો’’તિ તથાગતસ્સારોચેસું. સત્થા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ તસ્સ સાધુકારં દત્વા ‘‘ભિક્ખુના નામ પવિવિત્તેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વિવેકે આનિસંસં કથેત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦૫. ‘‘એકાસનં એકસેય્યં, એકો ચરમતન્દિતો;

એકો દમયમત્તાનં, વનન્તે રમિતો સિયા’’તિ.

તત્થ એકાસનં એકસેય્યન્તિ ભિક્ખુસહસ્સમજ્ઝેપિ મૂલકમ્મટ્ઠાનં અવિજહિત્વા તેનેવ મનસિકારેન નિસિન્નસ્સ આસનં એકાસનં નામ. લોહપાસાદસદિસેપિ ચ પાસાદે ભિક્ખુસહસ્સમજ્ઝેપિ પઞ્ઞત્તે વિચિત્રપચ્ચત્થરણૂપધાને મહારહે સયને સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા દક્ખિણેન પસ્સેન મૂલકમ્મટ્ઠાનમનસિકારેન નિપન્નસ્સ ભિક્ખુનો સેય્યા એકસેય્યા નામ. એવરૂપં એકાસનઞ્ચ એકસેય્યઞ્ચ ભજેથાતિ અત્થો. અતન્દિતોતિ જઙ્ઘબલં નિસ્સાય જીવિતકપ્પનેન અકુસીતો હુત્વા સબ્બીરિયાપથેસુ એકકોવ ચરન્તોતિ અત્થો. એકો દમયન્તિ રત્તિટ્ઠાનાદીસુ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જિત્વા મગ્ગફલાધિગમવસેન એકોવ હુત્વા અત્તાનં દમેન્તોતિ અત્થો. વનન્તે રમિતો સિયાતિ એવં અત્તાનં દમેન્તો ઇત્થિપુરિસસદ્દાદીહિ પવિવિત્તે વનન્તેયેવ અભિરમિતો ભવેય્ય. ન હિ સક્કા આકિણ્ણવિહારિના એવં અત્તાનં દમેતુન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ. તતો પટ્ઠાય મહાજનો એકવિહારિકમેવ પત્થેસીતિ.

એકવિહારિત્થેરવત્થુ નવમં.

પકિણ્ણકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકવીસતિમો વગ્ગો.