૨૨. નિરયવગ્ગો

૧. સુન્દરીપરિબ્બાજિકાવત્થુ

અભૂતવાદીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સુન્દરિં પરિબ્બાજિકં આરબ્ભ કથેસિ.

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો’’તિ વત્થુ વિત્થારતો ઉદાને (ઉદા. ૩૮) આગતમેવ. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – ભગવતો કિર ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ પઞ્ચન્નં મહાનદીનં મહોઘસદિસે લાભસક્કારે ઉપ્પન્ને હતલાભસક્કારા અઞ્ઞતિત્થિયા સૂરિયુગ્ગમનકાલે ખજ્જોપનકા વિય નિપ્પભા હુત્વા એકતો સન્નિપતિત્વા મન્તયિંસુ – ‘‘મયં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય હતલાભસક્કારા, ન નો કોચિ અત્થિભાવમ્પિ જાનાતિ, કેન નુ ખો સદ્ધિં એકતો હુત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારમસ્સ અન્તરધાપેય્યામા’’તિ. અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘સુન્દરિયા સદ્ધિં એકતો હુત્વા સક્કુણિસ્સામા’’તિ. તે એકદિવસં સુન્દરિં તિત્થિયારામં પવિસિત્વા વન્દિત્વા ઠિતં નાલપિંસુ. સા પુનપ્પુનં સલ્લપન્તીપિ પટિવચનં અલભિત્વા ‘‘અપિ પનય્યા, કેનચિ વિહેઠિતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘કિં, ભગિનિ, સમણં ગોતમં અમ્હે વિહેઠેત્વા હતલાભસક્કારે કત્વા વિચરન્તં ન પસ્સસી’’તિ? ‘‘મયા એત્થ કિં કાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘ત્વં ખોસિ, ભગિનિ, અભિરૂપા સોભગ્ગપ્પત્તા, સમણસ્સ ગોતમસ્સ અયસં આરોપેત્વા મહાજનં તવ કથં ગાહાપેત્વા હતલાભસક્કારં કરોહી’’તિ. સા તં સુત્વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પક્કન્તા તતો પટ્ઠાય માલાગન્ધવિલેપનકપ્પૂરકટુકફલાદીનિ ગહેત્વા સાયં મહાજનસ્સ સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા નગરં પવિસનકાલે જેતવનાભિમુખી ગચ્છતિ, ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ ચ પુટ્ઠા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામિ, અહઞ્હિ તેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસામી’’તિ વત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં તિત્થિયારામે વસિત્વા પાતોવ જેતવનમગ્ગં ઓતરિત્વા નગરાભિમુખી આગચ્છન્તી ‘‘કિં, સુન્દરિ, કહં ગતાસી’’તિ પુટ્ઠા ‘‘સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયં વસિત્વા તં કિલેસરતિયા રમાપેત્વા આગતામ્હી’’તિ વદતિ.

અથ તે કતિપાહચ્ચયેન ધુત્તાનં કહાપણે દત્વા ‘‘ગચ્છથ સુન્દરિં મારેત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ ગન્ધકુટિયા સમીપે માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિત્વા એથા’’તિ વદિંસુ. તે તથા અકંસુ. તતો તિત્થિયા ‘‘સુન્દરિં ન પસ્સામા’’તિ કોલાહલં કત્વા રઞ્ઞો આરોચેત્વા ‘‘કહં વો આસઙ્કા’’તિ વુત્તા ‘‘ઇમેસુ દિવસેસુ જેતવને વસતિ, તત્થસ્સા પવત્તિં ન જાનામા’’તિ વત્વા ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, નં વિચિનથા’’તિ રઞ્ઞા અનુઞ્ઞાતા અત્તનો ઉપટ્ઠાકે ગહેત્વા જેતવનં ગન્ત્વા વિચિનન્તા માલાકચવરન્તરે તં દિસ્વા મઞ્ચકં આરોપેત્વા નગરં પવેસેત્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા ‘સત્થારા કતં પાપકમ્મં પટિચ્છાદેસ્સામા’તિ સુન્દરિં મારેત્વા માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિંસૂ’’તિ રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, નગરં આહિણ્ડથા’’તિ આહ. તે નગરવીથીસુ ‘‘પસ્સથ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા પુન રઞ્ઞો નિવેસનદ્વારં આગમિંસુ. રાજા સુન્દરિયા સરીરં આમકસુસાને અટ્ટકં આરોપેત્વા રક્ખાપેસિ. સાવત્થિવાસિનો ઠપેત્વા અરિયસાવકે સેસા યેભુય્યેન ‘‘પસ્સથ સમણાનં સક્યપુત્તિયાનં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા અન્તોનગરેપિ બહિનગરેપિ ભિક્ખૂ અક્કોસન્તા વિચરન્તિ. ભિક્ખૂ તં પવત્તિં તથાગતસ્સ આરોચેસું. સત્થા ‘‘તેન હિ તુમ્હેપિ તે મનુસ્સે એવં પટિચોદેથા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦૬. ‘‘અભૂતવાદી નિરયં ઉપેતિ,

યો વાપિ કત્વા ન કરોમિચાહ;

ઉભોપિ તે પેચ્ચ સમા ભવન્તિ,

નિહીનકમ્મા મનુજા પરત્થા’’તિ.

તત્થ અભૂતવાદીતિ પરસ્સ દોસં અદિસ્વાવ મુસાવાદં કત્વા તુચ્છેન પરં અબ્ભાચિક્ખન્તો. કત્વાતિ યો વા પન પાપકમ્મં કત્વા ‘‘નાહં એતં કરોમી’’તિ આહ. પેચ્ચ સમા ભવન્તીતિ તે ઉભોપિ જના પરલોકં ગન્ત્વા નિરયં ઉપગમનેન ગતિયા સમા ભવન્તિ. ગતિયેવ નેસં પરિચ્છિન્ના, આયુ પન નેસં ન પરિચ્છિન્નં. બહુકઞ્હિ પાપકમ્મં કત્વા ચિરં નિરયે પચ્ચન્તિ, પરિત્તં કત્વા અપ્પમત્તકમેવ કાલં. યસ્મા પન નેસં ઉભિન્નમ્પિ લામકમેવ કમ્મં, તેન વુત્તં – ‘‘નિહીનકમ્મા મનુજા પરત્થા’’તિ. પરત્થાતિ ઇમસ્સ પન પદસ્સ પુરતો પેચ્ચપદેન સમ્બન્ધો. પેચ્ચ પરત્થ ઇતો ગન્ત્વા તે નિહીનકમ્મા પરલોકે સમા ભવન્તીતિ અત્થો. દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

રાજા ‘‘સુન્દરિયા અઞ્ઞેહિ મારિતભાવં જાનાથા’’તિ પુરિસે ઉય્યોજેસિ. અથ તે ધુત્તા તેહિ કહાપણેહિ સુરં પિવન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં કરિંસુ. એકો એકં આહ – ‘‘ત્વં સુન્દરિં એકપ્પહારેનેવ મારેત્વા માલાકચવરન્તરે નિક્ખિપિત્વા તતો લદ્ધકહાપણેહિ સુરં પિવસિ, હોતુ હોતૂ’’તિ. રાજપુરિસા તે ધુત્તે ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. અથ ને રાજા ‘‘તુમ્હેહિ સા મારિતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કેહિ મારાપિતા’’તિ? ‘‘અઞ્ઞતિત્થિયેહિ, દેવા’’તિ. રાજા તિત્થિયે પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ. તે તથેવ વદિંસુ. તેન હિ ગચ્છથ તુમ્હે એવં વદન્તા નગરં આહિણ્ડથ – ‘‘અયં સુન્દરી સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં આરોપેતુકામેહિ અમ્હેહિ મારાપિતા, નેવ સમણસ્સ ગોતમસ્સ, ન સાવકાનં દોસો અત્થિ, અમ્હાકમેવ દોસો’’તિ. તે તથા કરિંસુ. બાલમહાજનો તદા સદ્દહિ, તિત્થિયાપિ ધુત્તાપિ પુરિસવધદણ્ડં પાપુણિંસુ. તતો પટ્ઠાય બુદ્ધાનં સક્કારો મહા અહોસીતિ.

સુન્દરીપરિબ્બાજિકાવત્થુ પઠમં.

૨. દુચ્ચરિતફલપીળિતવત્થુ

કાસાવકણ્ઠાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દુચ્ચરિતફલાનુભાવેન પીળિતે સત્તે આરબ્ભ કથેસિ.

આયસ્મા હિ મોગ્ગલ્લાનો લક્ખણત્થેરેન સદ્ધિં ગિજ્ઝકૂટા ઓરોહન્તો અટ્ઠિસઙ્ખલિકપેતાદીનં અત્તભાવે દિસ્વા સિતં કરોન્તો લક્ખણત્થેરેન સિતકારણં પુટ્ઠો ‘‘અકાલો, આવુસો, ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ, તથાગતસ્સ સન્તિકે મં પુચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા તથાગતસ્સ સન્તિકે થેરેન પુટ્ઠો અટ્ઠિસઙ્ખલિકપેતાદીનં દિટ્ઠભાવં આચિક્ખિત્વા ‘‘ઇધાહં, આવુસો, ગિજ્ઝકૂટા પબ્બતા ઓરોહન્તો અદ્દસં ભિક્ખું વેહાસં ગચ્છન્તં, તસ્સ સઙ્ઘાટિપિ આદિત્તા સમ્પજ્જલિતા સજોતિભૂતા…પે… કાયોપિ આદિત્તો’’તિઆદિના (પારા. ૨૩૦; સં. નિ. ૨.૨૧૮) નયેન સદ્ધિં પત્તચીવરકાયબન્ધનાદીહિ ડય્હમાને પઞ્ચ સહધમ્મિકે આરોચેસિ. સત્થા તેસં કસ્સપદસબલસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા પબ્બજ્જાય અનુરૂપં કાતું અસક્કોન્તાનં પાપભાવં આચિક્ખિત્વા તસ્મિં ખણે તત્થ નિસિન્નાનં બહૂનં પાપભિક્ખૂનં દુચ્ચરિતકમ્મસ્સ વિપાકં દસ્સેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૩૦૭. ‘‘કાસાવકણ્ઠા બહવો, પાપધમ્મા અસઞ્ઞતા;

પાપા પાપેહિ કમ્મેહિ, નિરયં તે ઉપપજ્જરે’’તિ.

તત્થ કાસાવકણ્ઠાતિ કાસાવેન પલિવેઠિતકણ્ઠા. પાપધમ્માતિ લામકધમ્મા. અસઞ્ઞતાતિ કાયાદિસંયમરહિતા, તથારૂપા પાપપુગ્ગલા અત્તના કતેહિ અકુસલકમ્મેહિ નિરયં ઉપપજ્જન્તિ, તે તત્થ પચ્ચિત્વા તતો ચુતા વિપાકાવસેસેન પેતેસુપિ એવં પચ્ચન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

દુચ્ચરિતફલપીળિતવત્થુ દુતિયં.

૩. વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુવત્થુ

સેય્યો અયોગુળોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેસાલિં ઉપનિસ્સાય મહાવને વિહરન્તો વગ્ગુમુદાતીરિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપારાજિકે (પારા. ૧૯૩ આદયો) આગતમેવ.

તદા હિ સત્થા તે ભિક્ખૂ ‘‘કિં પન તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઉદરસ્સત્થાય ગિહીનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસિત્થા’’તિ વત્વા તેહિ ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે તે ભિક્ખૂ અનેકપરિયાયેન ગરહિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૦૮. ‘‘સેય્યો અયોગુળો ભુત્તો, તત્તો અગ્ગિસિખૂપમો;

યઞ્ચે ભુઞ્જેય્ય દુસ્સીલો, રટ્ઠપિણ્ડમસઞ્ઞતો’’તિ.

તત્થ યઞ્ચે ભુઞ્જેય્યાતિ યં દુસ્સીલો નિસ્સીલપુગ્ગલો કાયાદીહિ અસઞ્ઞતો રટ્ઠવાસીહિ સદ્ધાય દિન્નં રટ્ઠપિણ્ડં ‘‘સમણોમ્હી’’તિ પટિજાનન્તો ગહેત્વા ભુઞ્જેય્ય, તત્તો આદિત્તો અગ્ગિવણ્ણો અયોગુળોવ ભુત્તો સેય્યો સુન્દરતરો. કિં કારણા? તપ્પચ્ચયા હિ એકોવ અત્તભાવો ઝાયેય્ય, દુસ્સીલો પન સદ્ધાદેય્યં ભુઞ્જિત્વા અનેકાનિપિ જાતિસતાનિ નિરયે પચ્ચેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુવત્થુ તતિયં.

૪. ખેમકસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ

ચત્તારિ ઠાનાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અનાથપિણ્ડિકસ્સ ભાગિનેય્યં ખેમકં નામ સેટ્ઠિપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર અભિરૂપો અહોસિ, યેભુય્યેન ઇત્થિયો તં દિસ્વા રાગાભિભૂતા સકભાવેન સણ્ઠાતું નાસક્ખિંસુ. સોપિ પરદારકમ્માભિરતોવ અહોસિ. અથ નં રત્તિં રાજપુરિસા ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા મહાસેટ્ઠિસ્સ લજ્જામીતિ તં કિઞ્ચિ અવત્વા વિસ્સજ્જાપેસિ. સો પન નેવ વિરમિ. અથ નં દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ રાજપુરિસા ગહેત્વા રઞ્ઞો દસ્સેસું. રાજા વિસ્સજ્જાપેસિયેવ. મહાસેટ્ઠિ, તં પવત્તિં સુત્વા તં આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તં પવત્તિં આરોચેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમસ્સ ધમ્મં દેસેથા’’તિ આહ. સત્થા તસ્સ સંવેગકથં વત્વા પરદારસેવનાય દોસં દસ્સેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૦૯. ‘‘ચત્તારિ ઠાનાનિ નરો પમત્તો,

આપજ્જતિ પરદારૂપસેવી;

અપુઞ્ઞલાભં ન નિકામસેય્યં,

નિન્દં તતીયં નિરયં ચતુત્થં.

૩૧૦. ‘‘અપુઞ્ઞલાભો ચ ગતી ચ પાપિકા,

ભીતસ્સ ભીતાય રતી ચ થોકિકા;

રાજા ચ દણ્ડં ગરુકં પણેતિ,

તસ્મા નરો પરદારં ન સેવે’’તિ.

તત્થ ઠાનાનીતિ દુક્ખકારણાનિ. પમત્તોતિ સતિવોસ્સગ્ગેન સમન્નાગતો. આપજ્જતીતિ પાપુણાતિ. પરદારૂપસેવીતિ પરદારં ઉપસેવન્તો ઉપ્પથચારી. અપુઞ્ઞલાભન્તિ અકુસલલાભં. ન નિકામસેય્યન્તિ યથા ઇચ્છતિ, એવં સેય્યં અલભિત્વા અનિચ્છિતં પરિત્તકમેવ કાલં સેય્યં લભતિ. અપુઞ્ઞલાભો ચાતિ એવં તસ્સ અયઞ્ચ અપુઞ્ઞલાભો, તેન ચ અપુઞ્ઞેન નિરયસઙ્ખાતા પાપિકા ગતિ હોતિ. રતી ચ થોકિકાતિ યા તસ્સ ભીતસ્સ ભીતાય ઇત્થિયા સદ્ધિં રતિ, સાપિ થોકિકા પરિત્તા હોતિ. ગરુકન્તિ રાજા ચ હત્થચ્છેદાદિવસેન ગરુકં દણ્ડં પણેતિ. તસ્માતિ યસ્મા પરદારં સેવન્તો એતાનિ અપુઞ્ઞાદીનિ પાપુણાતિ, તસ્મા પરદારં ન સેવેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ખેમકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. તતો પટ્ઠાય મહાજનો સુખં વીતિનામેસિ. કિં પનસ્સ પુબ્બકમ્મન્તિ? સો કિર કસ્સપબુદ્ધકાલે ઉત્તમમલ્લો હુત્વા દ્વે સુવણ્ણપટાકા દસબલસ્સ કઞ્ચનથૂપે આરોપેત્વા પત્થનં પટ્ઠપેસિ ‘‘ઠપેત્વા ઞાતિસાલોહિતિત્થિયો અવસેસા મં દિસ્વા રજ્જન્તૂ’’તિ. ઇદમસ્સ પુબ્બકમ્મન્તિ. તેન તં નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને દિસ્વા પરેસં ઇત્થિયો સકભાવેન સણ્ઠાતું નાસક્ખિંસૂતિ.

ખેમકસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ ચતુત્થં.

૫. દુબ્બચભિક્ખુવત્થુ

કુસો યથાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં દુબ્બચભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

એકો કિર ભિક્ખુ અસઞ્ચિચ્ચ એકં તિણં છિન્દિત્વા કુક્કુચ્ચે ઉપ્પન્ને એકં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘આવુસો, યો તિણં છિન્દતિ, તસ્સ કિં હોતી’’તિ તં અત્તના કતભાવં આરોચેત્વા પુચ્છિ. અથ નં ઇતરો ‘‘ત્વં તિણસ્સ છિન્નકારણા કિઞ્ચિ હોતીતિ સઞ્ઞં કરોસિ, ન એત્થ કિઞ્ચિ હોતિ, દેસેત્વા પન મુચ્ચતી’’તિ વત્વા સયમ્પિ ઉભોહિ હત્થેહિ તિણં લુઞ્ચિત્વા અગ્ગહેસિ. ભિક્ખૂ તં પવત્તિં સત્થુ આરોચેસું. સત્થા તં ભિક્ખું અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૧૧. ‘‘કુસો યથા દુગ્ગહિતો, હત્થમેવાનુકન્તતિ;

સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠં, નિરયાયુપકડ્ઢતિ.

૩૧૨. ‘‘યં કિઞ્ચિ સિથિલં કમ્મં, સંકિલિટ્ઠઞ્ચ યં વતં;

સઙ્કસ્સરં બ્રહ્મચરિયં, ન તં હોતિ મહપ્ફલં.

૩૧૩. ‘‘કયિરા ચે કયિરાથેનં, દળ્હમેનં પરક્કમે;

સિથિલો હિ પરિબ્બાજો, ભિય્યો આકિરતે રજ’’ન્તિ.

તત્થ કુસોતિ યં કિઞ્ચિ તિખિણધારં તિણં અન્તમસો તાલપણ્ણમ્પિ, યથા સો કુસો યેન દુગ્ગહિતો, તસ્સ હત્થં અનુકન્તતિ ફાલેતિ, એવમેવ સમણધમ્મસઙ્ખાતં સામઞ્ઞમ્પિ ખણ્ડસીલાદિતાય દુપ્પરામટ્ઠં નિરયાયુપકડ્ઢતિ, નિરયે નિબ્બત્તાપેતીતિ અત્થો. સિથિલન્તિ ઓલીયિત્વા કરણેન સિથિલગાહં કત્વા કતં યંકિઞ્ચિ કમ્મં. સંકિલિટ્ઠન્તિ વેસિયાદિકેસુ અગોચરેસુ ચરણેન સંકિલિટ્ઠં. સઙ્કસ્સરન્તિ સઙ્કાહિ સરિતબ્બં, ઉપોસથકિચ્ચાદીસુ અઞ્ઞતરકિચ્ચેન સન્નિપતિતમ્પિ સઙ્ઘં દિસ્વા ‘‘અદ્ધા ઇમે મમ ચરિયં ઞત્વા મં ઉક્ખિપિતુકામાવ સન્નિપતિતા’’તિ એવં અત્તનો આસઙ્કાહિ સરિતં ઉસ્સઙ્કિતં પરિસઙ્કિતં. ન તં હોતીતિ તં એવરૂપં સમણધમ્મસઙ્ખાતં બ્રહ્મચરિયં તસ્સ પુગ્ગલસ્સ મહપ્ફલં ન હોતિ, તસ્સ મહપ્ફલાભાવેનેવ ભિક્ખદાયકાનમ્પિસ્સ ન મહપ્ફલં હોતીતિ અત્થો. કયિરા ચેતિ તસ્મા યં કમ્મં કરેય્ય, તં કરેય્યાથેવ. દળ્હમેનં પરક્કમેતિ થિરકતમેવ કત્વા અવત્તસમાદાનો હુત્વા એનં કયિરા. પરિબ્બાજોતિ સિથિલભાવેન કતો ખણ્ડાદિભાવપ્પત્તો સમણધમ્મો. ભિય્યો આકિરતે રજન્તિ અબ્ભન્તરે વિજ્જમાનં રાગરજાદિં એવરૂપો સમણધમ્મો અપનેતું ન સક્કોતિ, અથ ખો તસ્સ ઉપરિ અપરમ્પિ રાગરજાદિં આકિરતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ, સોપિ ભિક્ખુ સંવરે ઠત્વા પચ્છા વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા અરહત્તં પાપુણીતિ.

દુબ્બચભિક્ખુવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. ઇસ્સાપકતિત્થિવત્થુ

અકતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ઇસ્સાપકતં ઇત્થિં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સા કિર સામિકો એકાય ગેહદાસિયા સદ્ધિં સન્થવં અકાસિ. સા ઇસ્સાપકતા તં દાસિં હત્થપાદેસુ બન્ધિત્વા તસ્સા કણ્ણનાસં છિન્દિત્વા એકસ્મિં ગુળ્હગબ્ભે પક્ખિપિત્વા દ્વારં પિદહિત્વા તસ્સ કમ્મસ્સ અત્તના કતભાવં પટિચ્છાદેતું ‘‘એહિ, અય્ય, વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણિસ્સામા’’તિ સામિકં આદાય વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તી નિસીદિ. અથસ્સા આગન્તુકઞાતકા ગેહં આગન્ત્વા દ્વારં વિવરિત્વા તં વિપ્પકારં દિસ્વા દાસિં મોચયિંસુ. સા વિહારં ગન્ત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે ઠિતા તમત્થં દસબલસ્સ આરોચેસિ. સત્થા તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘દુચ્ચરિતં નામ ‘ઇદં મે અઞ્ઞે ન જાનન્તી’તિ અપ્પમત્તકમ્પિ ન કાતબ્બં, અઞ્ઞસ્મિં અજાનન્તેપિ સુચરિતમેવ કાતબ્બં. પટિચ્છાદેત્વા કતમ્પિ હિ દુચ્ચરિતં નામ પચ્છાનુતાપં કરોતિ, સુચરિતં પામોજ્જમેવ જનેતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૧૪. ‘‘અકતં દુક્કટં સેય્યો, પચ્છા તપ્પતિ દુક્કટં;

કતઞ્ચ સુકતં સેય્યો, યં કત્વા નાનુતપ્પતી’’તિ.

તત્થ દુક્કટન્તિ સાવજ્જં અપાયસંવત્તનિકં કમ્મં અકતમેવ સેય્યો વરં ઉત્તમં. પચ્છા તપ્પતીતિ તઞ્હિ અનુસ્સરિતાનુસ્સરિતકાલે તપ્પતિયેવ. સુકતન્તિ અનવજ્જં પન સુખદાયકં સુગતિસંવત્તનિકમેવ કમ્મં કતં સેય્યો. યં કત્વાતિ યં કમ્મં કત્વા પચ્છા અનુસ્સરણકાલે ન તપ્પતિ નાનુતપ્પતિ, સોમનસ્સજાતોવ હોતિ, તં કમ્મં વરન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને ઉપાસકો ચ સા ચ ઇત્થી સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. તઞ્ચ પન દાસિં તત્થેવ ભુજિસ્સં કત્વા ધમ્મચારિનિં કરિંસૂતિ.

ઇસ્સાપકતિત્થિવત્થુ છટ્ઠં.

૭. સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ

નગરં યથાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે આગન્તુકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર એકસ્મિં પચ્ચન્તે વસ્સં ઉપગન્ત્વા પઠમમાસે સુખં વિહરિંસુ. મજ્ઝિમમાસે ચોરા આગન્ત્વા તેસં ગોચરગામં પહરિત્વા કરમરે ગહેત્વા અગમંસુ. તતો પટ્ઠાય મનુસ્સા ચોરાનં પટિબાહનત્થાય તં પચ્ચન્તનગરં અભિસઙ્ખરોન્તા તે ભિક્ખૂ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાતું ઓકાસં ન લભિંસુ. તે અફાસુકં વસ્સં વસિત્વા વુત્થવસ્સા સત્થુ દસ્સનાય સાવત્થિં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ. સત્થા તેહિ સદ્ધિં કતપટિસન્થારો ‘‘કિં, ભિક્ખવે, સુખં વસિત્થા’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, મયં પઠમમાસમેવ સુખં વસિમ્હા, મજ્ઝિમમાસે ચોરા ગામં પહરિંસુ, તતો પટ્ઠાય મનુસ્સા નગરં અભિસઙ્ખરોન્તા સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠાતું ઓકાસં ન લભિંસુ. તસ્મા અફાસુકં વસ્સં વસિમ્હા’’તિ વુત્તે ‘‘અલં, ભિક્ખવે, મા ચિન્તયિત્થ, ફાસુવિહારો નામ નિચ્ચકાલં દુલ્લભો, ભિક્ખુના નામ યથા તે મનુસ્સા નગરં ગોપયિંસુ, એવં અત્તભાવમેવ ગોપયિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૩૧૫. ‘‘નગરં યથા પચ્ચન્તં, ગુત્તં સન્તરબાહિરં;

એવં ગોપેથ અત્તાનં, ખણો વો મા ઉપચ્ચગા;

ખણાતીતા હિ સોચન્તિ, નિરયમ્હિ સમપ્પિતા’’તિ.

તત્થ સન્તરબાહિરન્તિ, ભિક્ખવે, યથા તેહિ મનુસ્સેહિ તં પચ્ચન્તનગરં દ્વારપાકારાદીનિ થિરાનિ કરોન્તેહિ સઅન્તરં, અટ્ટાલકપરિખાદીનિ થિરાનિ કરોન્તેહિ સબાહિરન્તિ સન્તરબાહિરં સુગુત્તં કતં, એવં તુમ્હેપિ સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા અજ્ઝત્તિકાનિ છ દ્વારાનિ પિદહિત્વા દ્વારરક્ખિકં સતિં અવિસ્સજ્જેત્વા યથા ગય્હમાનાનિ બાહિરાનિ છ આયતનાનિ અજ્ઝત્તિકાનં ઉપઘાતાય સંવત્તન્તિ, તથા અગ્ગહણેન તાનિપિ થિરાનિ કત્વા તેસં અપ્પવેસાય દ્વારરક્ખિકં સતિં અપ્પહાય વિચરન્તા અત્તાનં ગોપેથાતિ અત્થો. ખણો વો મા ઉપચ્ચગાતિ યો હિ એવં અત્તાનં ન ગોપેતિ, તં પુગ્ગલં અયં બુદ્ધુપ્પાદખણો મજ્ઝિમદેસે ઉપ્પત્તિખણો સમ્માદિટ્ઠિયા પટિલદ્ધખણો છન્નં આયતનાનં અવેકલ્લખણોતિ સબ્બોપિ અયં ખણો અતિક્કમતિ, સો ખણો તુમ્હે મા અતિક્કમતુ. ખણાતીતાતિ યે હિ તં ખણં અતીતા, તે ચ પુગ્ગલે સો ચ ખણો અતીતો, તે નિરયમ્હિ સમપ્પિતા હુત્વા તત્થ નિબ્બત્તિત્વા સોચન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ ઉપ્પન્નસંવેગા અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

સમ્બહુલભિક્ખુવત્થુ સત્તમં.

૮. નિગણ્ઠવત્થુ

અલજ્જિતાયેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો નિગણ્ઠે આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ દિવસે ભિક્ખૂ નિગણ્ઠે દિસ્વા કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, સબ્બસો અપ્પટિચ્છન્નેહિ અચેલકેહિ ઇમે નિગણ્ઠા વરતરા, યે એકં પુરિમપસ્સમ્પિ તાવ પટિચ્છાદેન્તિ, સહિરિકા મઞ્ઞે એતે’’તિ. તં સુત્વા નિગણ્ઠા ‘‘ન મયં એતેન કારણેન પટિચ્છાદેમ, પંસુરજાદયો પન પુગ્ગલા એવ, જીવિતિન્દ્રિયપટિબદ્ધા એવ, તે નો ભિક્ખાભાજનેસુ મા પતિંસૂતિ ઇમિના કારણેન પટિચ્છાદેમા’’તિ વત્વા તેહિ સદ્ધિં વાદપટિવાદવસેન બહું કથં કથેસું. ભિક્ખૂ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા નિસિન્નકાલે તં પવત્તિં આરોચેસું. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, અલજ્જિતબ્બેન લજ્જિત્વા લજ્જિતબ્બેન અલજ્જમાના નામ દુગ્ગતિપરાયણાવ હોન્તી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૧૬. ‘‘અલજ્જિતાયે લજ્જન્તિ, લજ્જિતાયે ન લજ્જરે;

મિચ્છાદિટ્ઠિસમાદાના, સત્તા ગચ્છન્તિ દુગ્ગતિં.

૩૧૭. ‘‘અભયે ભયદસ્સિનો, ભયે ચાભયદસ્સિનો;

મિચ્છાદિટ્ઠિસમાદાના, સત્તા ગચ્છન્તિ દુગ્ગતિ’’ન્તિ.

તત્થ અલજ્જિતાયેતિ અલજ્જિતબ્બેન. ભિક્ખાભાજનઞ્હિ અલજ્જિતબ્બં નામ, તે પન તં પટિચ્છાદેત્વા વિચરન્તા તેન લજ્જન્તિ નામ. લજ્જિતાયેતિ અપટિચ્છન્નેન હિરિકોપીનઙ્ગેન લજ્જિતબ્બેન. તે પન તં અપટિચ્છાદેત્વા વિચરન્તા લજ્જિતાયે ન લજ્જન્તિ નામ. તેન તેસં અલજ્જિતબ્બેન લજ્જિતં લજ્જિતબ્બેન અલજ્જિતં તુચ્છગહણભાવેન ચ અઞ્ઞથાગહણભાવેન ચ મિચ્છાદિટ્ઠિ હોતિ. તં સમાદિયિત્વા વિચરન્તા પન તે મિચ્છાદિટ્ઠિસમાદાના સત્તા નિરયાદિભેદં દુગ્ગતિં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. અભયેતિ ભિક્ખાભાજનં નિસ્સાય રાગદોસમોહમાનદિટ્ઠિકિલેસદુચ્ચરિતભયાનં અનુપ્પજ્જનતો ભિક્ખાભાજનં અભયં નામ, ભયેન તં પટિચ્છાદેન્તા પન અભયે ભયદસ્સિનો નામ. હિરિકોપીનઙ્ગં પન નિસ્સાય રાગાદીનં ઉપ્પજ્જનતો તં ભયં નામ, તસ્સ અપટિચ્છાદનેન ભયે ચાભયદસ્સિનો. તસ્સ તં અયથાગહણસ્સ સમાદિન્નત્તા મિચ્છાદિટ્ઠિસમાદાના સત્તા દુગ્ગહિં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ નિગણ્ઠા સંવિગ્ગમાનસા પબ્બજિંસુ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

નિગણ્ઠવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. તિત્થિયસાવકવત્થુ

અવજ્જેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિત્થિયસાવકે આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે અઞ્ઞતિત્થિયસાવકા અત્તનો પુત્તે સમ્માદિટ્ઠિકાનં ઉપાસકાનં પુત્તેહિ સદ્ધિં સપરિવારે કીળમાને દિસ્વા ગેહં આગતકાલે ‘‘ન વો સમણા સક્યપુત્તિયા વન્દિતબ્બા, નાપિ તેસં વિહારં પવિસિતબ્બ’’ન્તિ સપથં કારયિંસુ. તે એકદિવસં જેતવનવિહારસ્સ બહિદ્વારકોટ્ઠકસામન્તે કીળન્તા પિપાસિતા અહેસું. અથેકં ઉપાસકદારકં ‘‘ત્વં એત્થ ગન્ત્વા પાનીયં પિવિત્વા અમ્હાકમ્પિ આહરાહી’’તિ પહિણિંસુ. સો વિહારં પવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પાનીયં પિવિત્વા તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં સત્થા ‘‘ત્વમેવ પાનીયં પિવિત્વા ગન્ત્વા ઇતરેપિ પાનીયપિવનત્થાય ઇધેવ પેસેહી’’તિ આહ. સો તથા અકાસિ. તે આગન્ત્વા પાનીયં પિવિંસુ. સત્થા તે પક્કોસાપેત્વા તેસં સપ્પાયં ધમ્મકથં કથેત્વા તે અચલસદ્ધે કત્વા સરણેસુ ચ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપેસિ. તે સકાનિ ગેહાનિ ગન્ત્વા તમત્થં માતાપિતૂનં આરોચેસું. અથ નેસં માતાપિતરો ‘‘પુત્તકા નો વિપન્નદિટ્ઠિકા જાતા’’તિ દોમનસ્સપ્પત્તા પરિદેવિંસુ. અથ તેસં છેકા સમ્બહુલા પટિવિસ્સકા મનુસ્સા આગન્ત્વા દોમનસ્સવૂપસમનત્થાય ધમ્મં કથયિંસુ. તે તેસં કથં સુત્વા ‘‘ઇમે દારકે સમણસ્સ ગોતમસ્સેવ નિય્યાદેસ્સામા’’તિ મહન્તેન ઞાતિગણેન સદ્ધિં વિહારં નયિંસુ. સત્થા તેસં અજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૩૧૮. ‘‘અવજ્જે વજ્જમતિનો, વજ્જે ચાવજ્જદસ્સિનો;

મિચ્છાદિટ્ઠિસમાદાના, સત્તા ગચ્છન્તિ દુગ્ગતિં.

૩૧૯. ‘‘વજ્જઞ્ચ વજ્જતો ઞત્વા, અવજ્જઞ્ચ અવજ્જતો;

સમ્માદિટ્ઠિસમાદાના, સત્તા ગચ્છન્તિ સુગ્ગતિ’’ન્તિ.

તત્થ અવજ્જેતિ દસવત્થુકાય સમ્માદિટ્ઠિયા, તસ્સા ઉપનિસ્સયભૂતે ધમ્મે ચ. વજ્જમતિનોતિ વજ્જં ઇદન્તિ ઉપ્પન્નમતિનો. દસવત્થુકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા પન તસ્સા ઉપનિસ્સયભૂતે ધમ્મે ચ અવજ્જદસ્સિનો, એતિસ્સા અવજ્જં વજ્જતો વજ્જઞ્ચ અવજ્જતો ઞત્વા ગહણસઙ્ખાતાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમાદિન્નત્તા મિચ્છાદિટ્ઠિસમાદાના સત્તા દુગ્ગતિં ગચ્છન્તીતિ અત્થો. દુતિયગાથાય વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

દેસનાવસાને સબ્બેપિ તે તીસુ સરણેસુ પતિટ્ઠાય અપરાપરં ધમ્મં સુણન્તા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

તિત્થિયસાવકવત્થુ નવમં.

નિરયવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વાવીસતિમો વગ્ગો.