૪. લાલુદાયિત્થેરવત્થુ

અસજ્ઝાયમલાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાલુદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર પઞ્ચકોટિમત્તા અરિયસાવકા વસન્તિ, દ્વે કોટિમત્તા પુથુજ્જના વસન્તિ. તેસુ અરિયસાવકા પુરેભત્તં દાનં દત્વા પચ્છાભત્તં સપ્પિતેલમધુફાણિતવત્થાદીનિ ગહેત્વા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મકથં સુણન્તિ. ધમ્મં સુત્વા ગમનકાલે ચ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં ગુણકથં કથેન્તિ. ઉદાયિત્થેરો તેસં કથં સુત્વા ‘‘એતેસં તાવ ધમ્મં સુત્વા તુમ્હે એવં કથેથ, મમ ધમ્મકથં સુત્વા કિં નુ ખો ન કથેસ્સથા’’તિ વદતિ. મનુસ્સા તસ્સ કથં સુત્વા ‘‘અયં એકો ધમ્મકથિકો ભવિસ્સતિ, ઇમસ્સપિ અમ્હેહિ ધમ્મકથં સોતું વટ્ટતી’’તિ તે એકદિવસં થેરં યાચિત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ અમ્હાકં ધમ્મસ્સવનદિવસો’’તિ સઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે અમ્હાકં દિવા ધમ્મકથં કથેય્યાથા’’તિ આહંસુ. સોપિ તેસં અધિવાસેસિ.

તેહિ ધમ્મસ્સવનવેલાય આગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, નો ધમ્મં કથેથા’’તિ વુત્તે લાલુદાયિત્થેરો આસને નિસીદિત્વા ચિત્તબીજનિં ગહેત્વા ચાલેન્તો એકમ્પિ ધમ્મપદં અદિસ્વા ‘‘અહં સરભઞ્ઞં ભણિસ્સામિ, અઞ્ઞો ધમ્મકથં કથેતૂ’’તિ વત્વા ઓતરિ. તે અઞ્ઞેન ધમ્મકથં કથાપેત્વા સરભાણત્થાય પુન તં આસનં આરોપયિંસુ. સો પુનપિ કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘અહં રત્તિં કથેસ્સામિ, અઞ્ઞો સરભઞ્ઞં ભણતૂ’’તિ વત્વા આસના ઓતરિ. તે અઞ્ઞેન સરભઞ્ઞં ભણાપેત્વા પુન રત્તિં થેરં આનયિંસુ. સો રત્તિમ્પિ કિઞ્ચિ અદિસ્વા ‘‘અહં પચ્ચૂસકાલે કથેસ્સામિ, રત્તિં અઞ્ઞો કથેતૂ’’તિ વત્વા ઓતરિ. તે અઞ્ઞેન રત્તિં કથાપેત્વા પુન પચ્ચૂસે તં આનયિંસુ. સો પુનપિ કિઞ્ચિ નાદ્દસ. મહાજનો લેડ્ડુદણ્ડાદીનિ ગહેત્વા, ‘‘અન્ધબાલ, ત્વં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં વણ્ણે કથિયમાને એવઞ્ચેવઞ્ચ વદેસિ, ઇદાનિ કસ્મા ન કથેસી’’તિ સન્તજ્જેત્વા પલાયન્તં અનુબન્ધિ. સો પલાયન્તો એકિસ્સા વચ્ચકુટિયા પતિ.

મહાજનો કથં સમુટ્ઠાપેસિ – ‘‘અજ્જ લાલુદાયી સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાનં ગુણકથાય પવત્તમાનાય ઉસ્સૂયન્તો અત્તનો ધમ્મકથિકભાવં પકાસેત્વા મનુસ્સેહિ સક્કારં કત્વા ‘ધમ્મં સુણોમા’તિ વુત્તે ચતુક્ખત્તું આસને નિસીદિત્વા કથેતબ્બયુત્તકં કિઞ્ચિ અપસ્સન્તો ‘ત્વં અમ્હાકં અય્યેહિ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનત્થેરેહિ સદ્ધિં યુગગ્ગાહં ગણ્હાસી’તિ લેડ્ડુદણ્ડાદીનિ ગહેત્વા સન્તજ્જેત્વા પલાપિયમાનો વચ્ચકુટિયા પતિતો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ એસો ગૂથકૂપે નિમુગ્ગોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ચતુપ્પદો અહં સમ્મ, ત્વમ્પિ સમ્મ ચતુપ્પદો;

એહિ સમ્મ નિવત્તસ્સુ, કિં નુ ભીતો પલાયસિ.

‘‘અસુચિપૂતિલોમોસિ, દુગ્ગન્ધો વાસિ સૂકર;

સચે યુજ્ઝિતુકામોસિ, જયં સમ્મ દદામિ તે’’તિ. (જા. ૧.૨.૫-૬) –

ઇમં જાતકં વિત્થારેત્વા કથેસિ. તદા સીહો સારિપુત્તો અહોસિ, સૂકરો લાલુદાયીતિ. સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, લાલુદાયિના અપ્પમત્તકોવ ધમ્મો ઉગ્ગહિતો, સજ્ઝાયં પન નેવ અકાસિ, કિઞ્ચિ પરિયત્તિં ઉગ્ગહેત્વા તસ્સા અસજ્ઝાયકરણં મલમેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૪૧. ‘‘અસજ્ઝાયમલા મન્તા, અનુટ્ઠાનમલા ઘરા;

મલં વણ્ણસ્સ કોસજ્જં, પમાદો રક્ખતો મલ’’ન્તિ.

તત્થ અસજ્ઝાયમલાતિ યાકાચિ પરિયત્તિ વા સિપ્પં વા યસ્મા અસજ્ઝાયન્તસ્સ અનનુયુઞ્જન્તસ્સ વિનસ્સતિ વા નિરન્તરં વા ન ઉપટ્ઠાતિ, તસ્મા ‘‘અસજ્ઝાયમલા મન્તા’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન ઘરાવાસં વસન્તસ્સ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય જિણ્ણપટિસઙ્ખરણાદીનિ અકરોન્તસ્સ ઘરં નામ વિનસ્સતિ, તસ્મા ‘‘અનુટ્ઠાનમલા ઘરા’’તિ વુત્તં. યસ્મા ગિહિસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા કોસજ્જવસેન સરીરપટિજગ્ગનં વા પરિક્ખારપટિજગ્ગનં વા અકરોન્તસ્સ કાયો દુબ્બણ્ણો હોતિ, તસ્મા ‘‘મલં વણ્ણસ્સ કોસજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા ગાવો રક્ખન્તસ્સ પમાદવસેન નિદ્દાયન્તસ્સ વા કીળન્તસ્સ વા તા ગાવો અતિત્થપક્ખન્દનાદિના વા વાળમિગચોરાદિઉપદ્દવેન વા પરેસં સાલિખેત્તાદીનિ ઓતરિત્વા ખાદનવસેન વિનાસં આપજ્જન્તિ, સયમ્પિ દણ્ડં વા પરિભાસં વા પાપુણાતિ, પબ્બજિતં વા પન છ દ્વારાનિ અરક્ખન્તં પમાદવસેન કિલેસા ઓતરિત્વા સાસના ચાવેન્તિ, તસ્મા ‘‘પમાદો રક્ખતો મલ’’ન્તિ વુત્તં. સો હિસ્સ વિનાસાવહનેન મલટ્ઠાનિયત્તા મલન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

લાલુદાયિત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.