૧. ગોઘાતકપુત્તવત્થુ

પણ્ડુપલાસોવ દાનિસીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં ગોઘાતકપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકો ગોઘાતકો ગાવો વધિત્વા વરમંસાનિ ગહેત્વા પચાપેત્વા પુત્તદારેહિ સદ્ધિં નિસીદિત્વા મંસઞ્ચ ખાદતિ, મૂલેન ચ વિક્કિણિત્વા જીવિકં કપ્પેસિ. સો એવં પઞ્ચપણ્ણાસ વસ્સાનિ ગોઘાતકકમ્મં કરોન્તો ધુરવિહારે વિહરન્તસ્સ સત્થુ એકદિવસમ્પિ કટચ્છુમત્તમ્પિ યાગું વા ભત્તં વા ન અદાસિ. સો ચ વિના મંસેન ભત્તં ન ભુઞ્જતિ. સો એકદિવસં દિવસભાગે મંસં વિક્કિણિત્વા અત્તનો અત્થાય પચિતું એકં મંસખણ્ડં ભરિયાય દત્વા ન્હાયિતું અગમાસિ. અથસ્સ સહાયકો ગેહં ગન્ત્વા ભરિયં આહ – ‘‘થોકં મે વિક્કિણિયમંસં દેહિ, ગેહં મે પાહુનકો આગતો’’તિ. નત્થિ વિક્કિણિયમંસં, સહાયકો તે મંસં વિક્કિણિત્વા ઇદાનિ ન્હાયિતું ગતોતિ. મા એવં કરિ, સચે મંસખણ્ડં અત્થિ, દેહીતિ. સહાયકસ્સ તે નિક્ખિત્તમંસં ઠપેત્વા અઞ્ઞં નત્થીતિ. સો ‘‘સહાયકસ્સ મે અત્થાય ઠપિતમંસતો અઞ્ઞં મંસં નત્થિ, સો ચ વિના મંસેન ન ભુઞ્જતિ, નાયં દસ્સતી’’તિ સામંયેવ તં મંસં ગહેત્વા પક્કામિ.

ગોઘાતકોપિ ન્હત્વા આગતો તાય અત્તનો પક્કપણ્ણેન સદ્ધિં વડ્ઢેત્વા ભત્તે ઉપનીતે આહ ‘‘કહં મંસ’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ, સામી’’તિ. નનુ અહં પચ્ચનત્થાય મંસં દત્વા ગતોતિ. તવ સહાયકો આગન્ત્વા ‘‘પાહુનકો મે આગતો, વિક્કિણિયમંસં દેહી’’તિ વત્વા મયા ‘‘સહાયકસ્સ તે ઠપિતમંસતો અઞ્ઞં મંસં નત્થિ, સો ચ વિના મંસેન ન ભુઞ્જતી’’તિ વુત્તેપિ બલક્કારેન તં મંસં સામંયેવ ગહેત્વા ગતોતિ. અહં વિના મંસેન ભત્તં ન ભુઞ્જામિ, હરાહિ નન્તિ. કિં સક્કા કાતું, ભુઞ્જ, સામીતિ. સો ‘‘નાહં ભુઞ્જામી’’તિ તં ભત્તં હરાપેત્વા સત્થં આદાય પચ્છાગેહે ઠિતો ગોણો અત્થિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા મુખે હત્થં પક્ખિપિત્વા જિવ્હં નીહરિત્વા સત્થેન મૂલે છિન્દિત્વા આદાય ગન્ત્વા અઙ્ગારેસુ પચાપેત્વા ભત્તમત્થકે ઠપેત્વા નિસિન્નો એકં ભત્તપિણ્ડં ભુઞ્જિત્વા એકં મંસખણ્ડં મુખે ઠપેસિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સ જિવ્હા છિજ્જિત્વા ભત્તપાતિયં પતિ. તઙ્ખણઞ્ઞેવ કમ્મસરિક્ખકં વિપાકં લભિ. સોપિ ખો ગોણો વિય લોહિતધારાય મુખતો પગ્ઘરન્તિયા અન્તોગેહં પવિસિત્વા જણ્ણુકેહિ વિચરન્તો વિરવિ.

તસ્મિં સમયે ગોઘાતકસ્સ પુત્તો પિતરં ઓલોકેન્તો સમીપે ઠિતો હોતિ. અથ નં માતા આહ – ‘‘પસ્સ, પુત્ત, ઇમં ગોઘાતકં ગોણં વિય ગેહમજ્ઝે જણ્ણુકેહિ વિચરિત્વા વિરવન્તં, ઇદં દુક્ખં તવ મત્થકે પતિસ્સતિ, મમમ્પિ અનોલોકેત્વા અત્તનો સોત્થિં કરોન્તો પલાયસ્સૂ’’તિ. સો મરણભયતજ્જિતો માતરં વન્દિત્વા પલાયિ, પલાયિત્વા ચ પન તક્કસિલં અગમાસિ. ગોઘાતકોપિ ગોણો વિય ગેહમજ્ઝે વિરવન્તો વિચરિત્વા કાલકતો અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ. ગોણોપિ કાલમકાસિ. ગોઘાતકપુત્તોપિ તક્કસિલં ગન્ત્વા સુવણ્ણકારકમ્મં ઉગ્ગણ્હિ. અથસ્સાચરિયો ગામં ગચ્છન્તો ‘‘એવરૂપં નામ અલઙ્કારં કરેય્યાસી’’તિ વત્વા પક્કામિ. સોપિ તથારૂપં અલઙ્કારં અકાસિ. અથસ્સાચરિયો આગન્ત્વા અલઙ્કારં દિસ્વા ‘‘અયં યત્થ કત્થચિ ગન્ત્વા જીવિતું સમત્થો’’તિ વયપ્પત્તં અત્તનો ધીતરં અદાસિ. સો પુત્તધીતાહિ વડ્ઢિ.

અથસ્સ પુત્તા વયપ્પત્તા સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા અપરભાગે સાવત્થિયં ગન્ત્વા તત્થ ઘરાવાસં સણ્ઠપેત્વા વસન્તા સદ્ધા પસન્ના અહેસું. પિતાપિ નેસં તક્કસિલાયં કિઞ્ચિ કુસલં અકત્વાવ જરં પાપુણિ. અથસ્સ પુત્તા ‘‘પિતા નો મહલ્લકો’’તિ અત્તનો સન્તિકં પક્કોસાપેત્વા ‘‘પિતુ અત્થાય દાનં દસ્સામા’’તિ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તયિંસુ. તે પુનદિવસે અન્તોગેહે બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા સક્કચ્ચં પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચાવસાને સત્થારં આહંસુ – ‘‘ભન્તે, અમ્હેહિ ઇદં પિતુ જીવભત્તં દિન્નં, પિતુ નો અનુમોદનં કરોથા’’તિ. સત્થા તં આમન્તેત્વા, ‘‘ઉપાસક, ત્વં મહલ્લકો પરિપક્કસરીરો પણ્ડુપલાસસદિસો, તવ પરલોકગમનાય કુસલપાથેય્યં નત્થિ, અત્તનો પતિટ્ઠં કરોહિ, પણ્ડિતો ભવ, મા બાલો’’તિ અનુમોદનં કરોન્તો ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૩૫. ‘‘પણ્ડુપલાસોવ દાનિસિ,

યમપુરિસાપિ ચ તે ઉપટ્ઠિતા;

ઉય્યોગમુખે ચ તિટ્ઠસિ,

પાથેય્યમ્પિ ચ તે ન વિજ્જતિ.

૨૩૬. ‘‘સો કરોહિ દીપમત્તનો,

ખિપ્પં વાયમ પણ્ડિતો ભવ;

નિદ્ધન્તમલો અનઙ્ગણો,

દિબ્બં અરિયભૂમિં ઉપેહિસી’’તિ.

તત્થ પણ્ડુપલાસોવ દાનિસીતિ, ઉપાસક, ત્વં ઇદાનિ છિજ્જિત્વા ભૂમિયં પતિતપણ્ડુપલાસો વિય અહોસિ. યમપુરિસાતિ યમદૂતા વુચ્ચન્તિ, ઇદં પન મરણમેવ સન્ધાય વુત્તં, મરણં તે પચ્ચુપટ્ઠિતન્તિ અત્થો. ઉય્યોગમુખેતિ પરિહાનિમુખે, અવુડ્ઢિમુખે ચ ઠિતોસીતિ અત્થો. પાથેય્યન્તિ ગમિકસ્સ તણ્ડુલાદિપાથેય્યં વિય પરલોકં ગચ્છન્તસ્સ તવ કુસલપાથેય્યમ્પિ નત્થીતિ અત્થો. સો કરોહીતિ સો ત્વં સમુદ્દે નાવાય ભિન્નાય દીપસઙ્ખાતં પતિટ્ઠં વિય અત્તનો કુસલપતિટ્ઠં કરોહિ. કરોન્તો ચ ખિપ્પં વાયમ, સીઘં સીઘં વીરિયં આરભ, અત્તનો કુસલકમ્મપતિટ્ઠકરણેન પણ્ડિતો ભવ. યો હિ મરણમુખં અપ્પત્વા કાતું સમત્થકાલેવ કુસલં કરોતિ, એસ પણ્ડિતો નામ, તાદિસો ભવ, મા અન્ધબાલોતિ અત્થો. દિબ્બં અરિયભૂમિન્તિ એવં વીરિયં કરોન્તો રાગાદીનં મલાનં નીહટતાય નિદ્ધન્તમલો અઙ્ગણાભાવેન અનઙ્ગણો નિક્કિલેસો હુત્વા પઞ્ચવિધં સુદ્ધાવાસભૂમિં પાપુણિસ્સસીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ઉપાસકો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

તે પુનદિવસત્થાયપિ સત્થારં નિમન્તેત્વા દાનં દત્વા કતભત્તકિચ્ચં સત્થારં અનુમોદનકાલે આહંસુ – ‘‘ભન્તે, ઇદમ્પિ અમ્હાકં પિતુ જીવભત્તમેવ, ઇમસ્સેવ અનુમોદનં કરોથા’’તિ. સત્થા તસ્સ અનુમોદનં કરોન્તો ઇમા દ્વે ગાથા અભાસિ –

૨૩૭. ‘‘ઉપનીતવયો ચ દાનિસિ,

સમ્પયાતોસિ યમસ્સ સન્તિકં;

વાસો તે નત્થિ અન્તરા,

પાથેય્યમ્પિ ચ તે ન વિજ્જતિ.

૨૩૮. ‘‘સો કરોહિ દીપમત્તનો,

ખિપ્પં વાયમ પણ્ડિતો ભવ;

નિદ્ધન્તમલો અનઙ્ગણો,

ન પુન જાતિજરં ઉપેહિસી’’તિ.

તત્થ ઉપનીતવયોતિ ઉપાતિ નિપાતમત્તં, નીતવયોતિ વિગતવયો અતિક્કન્તવયો, ત્વઞ્ચસિ દાનિ તયો વયે અતિક્કમિત્વા મરણમુખે ઠિતોતિ અત્થો. સમ્પયાતોસિ યમસ્સ સન્તિકન્તિ મરણમુખં ગન્તું સજ્જો હુત્વા ઠિતોસીતિ અત્થો. વાસો તે નત્થિ અન્તરાતિ યથા મગ્ગં ગચ્છન્તા તાનિ તાનિ કિચ્ચાનિ કરોન્તા અન્તરામગ્ગે વસન્તિ, ન એવં પરલોકં ગચ્છન્તા. ન હિ સક્કા પરલોકં ગચ્છન્તેન ‘‘અધિવાસેથ કતિપાહં, દાનં તાવ દેમિ, ધમ્મં તાવ સુણામી’’તિઆદીનિ વત્તું. ઇતો પન ચવિત્વા પરલોકે નિબ્બત્તોવ હોતિ. ઇમમત્થં સન્ધાયેતં વુત્તં. પાથેય્યન્તિ ઇદં કિઞ્ચાપિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ, ઉપાસકસ્સ પન પુનપ્પુનં દળ્હીકરણત્થં ઇધાપિ સત્થારા કથિતં. જાતિજરન્તિ એત્થ બ્યાધિમરણાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તિ. હેટ્ઠિમગાથાહિ ચ અનાગામિમગ્ગો કથિતો, ઇધ અરહત્તમગ્ગો કથિતો. એવં સન્તેપિ યથા નામ રઞ્ઞા અત્તનો મુખપમાણેન કબળં વડ્ઢેત્વા પુત્તસ્સ ઉપનીતે સો કુમારો અત્તનો મુખપમાણેનેવ ગણ્હાતિ, એવમેવ સત્થારા ઉપરિમગ્ગવસેન ધમ્મે દેસિતેપિ ઉપાસકો અત્તનો ઉપનિસ્સયવસેન હેટ્ઠા સોતાપત્તિફલં પત્વા ઇમિસ્સા અનુમોદનાય અવસાને અનાગામિફલં પત્તો. સેસપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ગોઘાતકપુત્તવત્થુ પઠમં.