૭. અતુલઉપાસકવત્થુ

પોરાણમેતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અતુલં નામ ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો હિ સાવત્થિવાસી ઉપાસકો પઞ્ચસતઉપાસકપરિવારો એકદિવસં તે ઉપાસકે આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં ગન્ત્વા રેવતત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોતુકામો હુત્વા રેવતત્થેરં વન્દિત્વા નિસીદિ. સો પનાયસ્મા પટિસલ્લાનારામો સીહો વિય એકચારો, તસ્મા તેન સદ્ધિં ન કિઞ્ચિ કથેસિ. સો ‘‘અયં થેરો ન કિઞ્ચિ કથેસી’’તિ કુદ્ધો ઉટ્ઠાય સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એકમન્તં ઠિતો થેરેન ‘‘કેનત્થેન આગતત્થા’’તિ વુત્તે ‘‘અહં, ભન્તે, ઇમે ઉપાસકે આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય રેવતત્થેરં ઉપસઙ્કમિં, તસ્સ મે થેરો ન કિઞ્ચિ કથેસિ, સ્વાહં તસ્સ કુજ્ઝિત્વા ઇધાગતો, ધમ્મં મે કથેથા’’તિ આહ. અથ થેરો ‘‘તેન હિ ઉપાસકા નિસીદથા’’તિ વત્વા બહુકં કત્વા અભિધમ્મકથં કથેસિ. ઉપાસકોપિ ‘‘અભિધમ્મકથા નામ અતિસણ્હા, થેરો બહું અભિધમ્મમેવ કથેસિ, અમ્હાકં ઇમિના કો અત્થો’’તિ કુજ્ઝિત્વા પરિસં આદાય આનન્દત્થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

થેરેનાપિ ‘‘કિં ઉપાસકા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભન્તે, મયં ધમ્મસ્સવનત્થાય રેવતત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, તસ્સ સન્તિકે આલાપસલ્લાપમત્તમ્પિ અલભિત્વા કુદ્ધા સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં અગમિમ્હા, સોપિ નો અતિસણ્હં બહું અભિધમ્મમેવ કથેસિ, ‘ઇમિના અમ્હાકં કો અત્થો’તિ એતસ્સાપિ કુજ્ઝિત્વા ઇધાગમિમ્હા, કથેહિ નો, ભન્તે, ધમ્મકથ’’ન્તિ. તેન હિ નિસીદિત્વા સુણાથાતિ થેરો તેસં સુવિઞ્ઞેય્યં કત્વા અપ્પકમેવ ધમ્મં કથેસિ. તે થેરસ્સપિ કુજ્ઝિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અથ ને સત્થા આહ – ‘‘કસ્મા ઉપાસકા આગતત્થા’’તિ? ‘‘ધમ્મસ્સવનાય, ભન્તે’’તિ. ‘‘સુતો પન વો ધમ્મો’’તિ? ‘‘ભન્તે, મયં આદિતો રેવતત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, સો અમ્હેહિ સદ્ધિં ન કિઞ્ચિ કથેસિ, તસ્સ કુજ્ઝિત્વા સારિપુત્તત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, તેન નો બહુ અભિધમ્મો કથિતો, તં અસલ્લક્ખેત્વા કુજ્ઝિત્વા આનન્દત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, તેન નો અપ્પમત્તકોવ ધમ્મો કથિતો, તસ્સપિ કુજ્ઝિત્વા ઇધાગતમ્હા’’તિ.

સત્થા તસ્સ કથં સુત્વા, ‘‘અતુલ, પોરાણતો પટ્ઠાય આચિણ્ણમેવેતં, તુણ્હીભૂતમ્પિ બહુકથમ્પિ મન્દકથમ્પિ ગરહન્તિયેવ. એકન્તં ગરહિતબ્બોયેવ વા હિ પસંસિતબ્બોયેવ વા નત્થિ. રાજાનોપિ એકચ્ચે નિન્દન્તિ, એકચ્ચે પસંસન્તિ. મહાપથવિમ્પિ ચન્દિમસૂરિયેપિ આકાસાદયોપિ ચતુપરિસમજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં કથેન્તમ્પિ સમ્માસમ્બુદ્ધં એકચ્ચે ગરહન્તિ, એકચ્ચે પસંસન્તિ. અન્ધબાલાનઞ્હિ નિન્દા વા પસંસા વા અપ્પમાણા, પણ્ડિતેન પન મેધાવિના નિન્દિતો નિન્દિતો નામ, પસંસિતો ચ પસંસિતો નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૨૭. ‘‘પોરાણમેતં અતુલ, નેતં અજ્જતનામિવ;

નિન્દન્તિ તુણ્હિમાસીનં, નિન્દન્તિ બહુભાણિનં;

મિતભાણિમ્પિ નિન્દન્તિ, નત્થિ લોકે અનિન્દિતો.

૨૨૮. ‘‘ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ, ન ચેતરહિ વિજ્જતિ;

એકન્તં નિન્દિતો પોસો, એકન્તં વા પસંસિતો.

૨૨૯. ‘‘યં ચે વિઞ્ઞૂ પસંસન્તિ, અનુવિચ્ચ સુવે સુવે;

અચ્છિદ્દવુત્તિં મેધાવિં, પઞ્ઞાસીલસમાહિતં.

૨૩૦. ‘‘નિક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, કો તં નિન્દિતુમરહતિ;

દેવાપિ નં પસંસન્તિ, બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતો’’તિ.

તત્થ પોરાણમેતન્તિ પુરાણકં એતં. અતુલાતિ તં ઉપાસકં નામેન આલપતિ. નેતં અજ્જતનામિવાતિ ઇદં નિન્દનં વા પસંસનં વા અજ્જતનં અધુના ઉપ્પન્નં વિય ન હોતિ. તુણ્હિમાસીનન્તિ કિં એસો મૂગો વિય બધિરો વિય કિઞ્ચિ અજાનન્તો વિય તુણ્હી હુત્વા નિસિન્નોતિ નિન્દન્તિ. બહુભાણિનન્તિ કિં એસ વાતાહતતાલપણ્ણં વિય તટતટાયતિ, ઇમસ્સ કથાપરિયન્તોયેવ નત્થીતિ નિન્દન્તિ. મિતભાણિમ્પીતિ કિં એસ સુવણ્ણહિરઞ્ઞં વિય અત્તનો વચનં મઞ્ઞમાનો એકં વા દ્વે વા વત્વા તુણ્હી અહોસીતિ નિન્દન્તિ. એવં સબ્બથાપિ ઇમસ્મિં લોકે અનિન્દિતો નામ નત્થીતિ અત્થો. ન ચાહૂતિ અતીતેપિ નાહોસિ, અનાગતેપિ ન ભવિસ્સતિ.

યં ચે વિઞ્ઞૂતિ બાલાનં નિન્દા વા પસંસા વા અપ્પમાણા, યં પન પણ્ડિતા દિવસે દિવસે અનુવિચ્ચ નિન્દકારણં વા પસંસકારણં વા જાનિત્વા પસંસન્તિ, અચ્છિદ્દાય વા સિક્ખાય અચ્છિદ્દાય વા જીવિતવુત્તિયા સમન્નાગતત્તા અચ્છિદ્દવુત્તિં ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા મેધાવિં લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાય ચેવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન ચ સમન્નાગતત્તા પઞ્ઞાસીલસમાહિતં પસંસન્તિ, તં સુવણ્ણદોસવિરહિતં ઘટ્ટનમજ્જનક્ખમં જમ્બોનદનિક્ખં વિય કો નિન્દિતુમરહતીતિ અત્થો. દેવાપીતિ દેવતાપિ પણ્ડિતમનુસ્સાપિ તં ભિક્ખું ઉપટ્ઠાય થોમેન્તિ પસંસન્તિ. બ્રહ્મુનાપીતિ ન કેવલં દેવમનુસ્સેહિ, દસસહસ્સચક્કવાળે મહાબ્રહ્મુનાપિ એસ પસંસિતોયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ ઉપાસકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

અતુલઉપાસકવત્થુ સત્તમં.