૧૭. કોધવગ્ગો

૧. રોહિનીખત્તિયકઞ્ઞાવત્થુ

કોધં જહેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા નિગ્રોધારામે વિહરન્તો રોહિનિં નામ ખત્તિયકઞ્ઞં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિં કિર સમયે આયસ્મા અનુરુદ્ધો પઞ્ચસતેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં કપિલવત્થું અગમાસિ. અથસ્સ ઞાતકા ‘‘થેરો આગતો’’તિ સુત્વા થેરસ્સ સન્તિકં અગમંસુ ઠપેત્વા રોહિનિં નામ થેરસ્સ ભગિનિં. થેરો ઞાતકે પુચ્છિ ‘‘કહં, રોહિની’’તિ? ‘‘ગેહે, ભન્તે’’તિ. ‘‘કસ્મા ઇધ નાગતા’’તિ? ‘‘સરીરે તસ્સા છવિરોગો ઉપ્પન્નોતિ લજ્જાય નાગતા, ભન્તે’’તિ. થેરો ‘‘પક્કોસથ ન’’ન્તિ પક્કોસાપેત્વા પટકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચિત્વા આગતં એવમાહ – ‘‘રોહિનિ, કસ્મા નાગતાસી’’તિ? ‘‘સરીરે મે, ભન્તે, છવિરોગો ઉપ્પન્નો, તસ્મા લજ્જાય નાગતામ્હી’’તિ. ‘‘કિં પન તે પુઞ્ઞં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘કિં કરોમિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આસનસાલં કારેહી’’તિ. ‘‘કિં ગહેત્વા’’તિ? ‘‘કિં તે પસાધનભણ્ડકં નત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં મૂલ’’ન્તિ? ‘‘દસસહસ્સમૂલં ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘તેન હિ તં વિસ્સજ્જેત્વા આસનસાલં કારેહી’’તિ. ‘‘કો મે, ભન્તે, કારેસ્સતી’’તિ? થેરો સમીપે ઠિતઞાતકે ઓલોકેત્વા ‘‘તુમ્હાકં ભારો હોતૂ’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હે પન, ભન્તે, કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અહમ્પિ ઇધેવ ભવિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ એતિસ્સા દબ્બસમ્ભારે આહરથા’’તિ. તે ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ આહરિંસુ.

થેરો આસનસાલં સંવિદહન્તો રોહિનિં આહ – ‘‘દ્વિભૂમિકં આસનસાલં કારેત્વા ઉપરિ પદરાનં દિન્નકાલતો પટ્ઠાય હેટ્ઠાસાલં નિબદ્ધં સમ્મજ્જિત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેહિ, નિબદ્ધં પાનીયઘટે ઉપટ્ઠાપેહી’’તિ. સા ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ પસાધનભણ્ડકં વિસ્સજ્જેત્વા દ્વિભૂમિકઆસનસાલં કારેત્વા ઉપરિ પદરાનં દિન્નકાલતો પટ્ઠાય હેટ્ઠાસાલં સમ્મજ્જનાદીનિ અકાસિ. નિબદ્ધં ભિક્ખૂ નિસીદન્તિ. અથસ્સા આસનસાલં સમ્મજ્જન્તિયાવ છવિરોગો મિલાયિ. સા આસનસાલાય નિટ્ઠિતાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા આસનસાલં પૂરેત્વા નિસિન્નસ્સ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં અદાસિ. સત્થા કતભત્તકિચ્ચો ‘‘કસ્સેતં દાન’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ભગિનિયા મે, ભન્તે, રોહિનિયા’’તિ. ‘‘સા પન કહ’’ન્તિ? ‘‘ગેહે, ભન્તે’’તિ. ‘‘પક્કોસથ ન’’ન્તિ? સા આગન્તું ન ઇચ્છિ. અથ નં સત્થા અનિચ્છમાનમ્પિ પક્કોસાપેસિયેવ. આગન્ત્વા ચ પન વન્દિત્વા નિસિન્નં આહ – ‘‘રોહિનિ, કસ્મા નાગમિત્થા’’તિ? ‘‘સરીરે મે, ભન્તે, છવિરોગો અત્થિ, તેન લજ્જમાના નાગતામ્હી’’તિ. ‘‘જાનાસિ પન કિં તે નિસ્સાય એસ ઉપ્પન્નો’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તવ કોધં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો એસો’’તિ. ‘‘કિં પન મે, ભન્તે, કત’’ન્તિ? ‘‘તેન હિ સુણાહી’’તિ. અથસ્સા સત્થા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસી એકિસ્સા રઞ્ઞો નાટકિત્થિયા આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘દુક્ખમસ્સા ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મહાકચ્છુફલાનિ આહરાપેત્વા તં નાટકિત્થિં અત્તનો સન્તિકં પક્કોસાપેત્વા યથા સા ન જાનાતિ, એવમસ્સા સયને ચેવ પાવારકોજવાદીનઞ્ચ અન્તરેસુ કચ્છુચુણ્ણાનિ ઠપાપેસિ, કેળિં કુરુમાના વિય તસ્સા સરીરેપિ ઓકિરિ. તં ખણંયેવ તસ્સા સરીરં ઉપ્પક્કુપ્પક્કં ગણ્ડાગણ્ડજાતં અહોસિ. સા કણ્ડુવન્તી ગન્ત્વા સયને નિપજ્જિ, તત્રાપિસ્સા કચ્છુચુણ્ણેહિ ખાદિયમાનાય ખરતરા વેદના ઉપ્પજ્જિ. તદા અગ્ગમહેસી રોહિની અહોસીતિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા, ‘‘રોહિનિ, તદા તયાવેતં કમ્મં કતં. અપ્પમત્તકોપિ હિ કોધો વા ઇસ્સા વા કાતું ન યુત્તરૂપો એવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૨૧. ‘‘કોધં જહે વિપ્પજહેય્ય માનં,

સંયોજનં સબ્બમતિક્કમેય્ય;

તં નામરૂપસ્મિમસજ્જમાનં,

અકિઞ્ચનં નાનુપતન્તિ દુક્ખા’’તિ.

તત્થ કોધન્તિ સબ્બાકારમ્પિ કોધં નવવિધમ્પિ માનં જહેય્ય. સંયોજનન્તિ કામરાગસંયોજનાદિકં દસવિધમ્પિ સબ્બસંયોજનં અતિક્કમેય્ય. અસજ્જમાનન્તિ અલગ્ગમાનં. યો હિ ‘‘મમ રૂપં મમ વેદના’’તિઆદિના નયેન નામરૂપં પટિગ્ગણ્હાતિ, તસ્મિઞ્ચ ભિજ્જમાને સોચતિ વિહઞ્ઞતિ, અયં નામરૂપસ્મિં સજ્જતિ નામ. એવં અગ્ગણ્હન્તો અવિહઞ્ઞન્તો ન સજ્જતિ નામ. તં પુગ્ગલં એવં અસજ્જમાનં રાગાદીનં અભાવેન અકિઞ્ચનં દુક્ખા નામ નાનુપતન્તીતિ અત્થો. દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ. રોહિનીપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા, તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સા સરીરં સુવણ્ણવણ્ણં અહોસિ.

સા તતો ચુતા તાવતિંસભવને ચતુન્નં દેવપુત્તાનં સીમન્તરે નિબ્બત્તિત્વા પાસાદિકા રૂપસોભગ્ગપ્પત્તા અહોસિ. ચત્તારોપિ દેવપુત્તા તં દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહા હુત્વા ‘‘મમ સીમાય અન્તો નિબ્બત્તા, મમ સીમાય અન્તો નિબ્બત્તા’’તિ વિવદન્તા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, ઇમં નો નિસ્સાય અડ્ડો ઉપ્પન્નો, તં વિનિચ્છિનાથા’’તિ આહંસુ. સક્કોપિ તં ઓલોકેત્વાવ ઉપ્પન્નસિનેહો હુત્વા એવમાહ – ‘‘ઇમાય વો દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય કથં ચિત્તાનિ ઉપ્પન્નાની’’તિ. અથેકો આહ – ‘‘મમ તાવ ઉપ્પન્નચિત્તં સઙ્ગામભેરિ વિય સન્નિસીદિતું નાસક્ખી’’તિ. દુતિયો ‘‘મમ ચિત્તં પબ્બતનદી વિય સીઘં પવત્તતિયેવા’’તિ. તતિયો ‘‘મમ ઇમિસ્સા દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય કક્કટસ્સ વિય અક્ખીનિ નિક્ખમિંસૂ’’તિ. ચતુત્થો ‘‘મમ ચિત્તં ચેતિયે ઉસ્સાપિતધજો વિય નિચ્ચલં ઠાતું નાસક્ખી’’તિ. અથ ને સક્કો આહ – ‘‘તાતા, તુમ્હાકં તાવ ચિત્તાનિ પસય્હરૂપાનિ, અહં પન ઇમં લભન્તો જીવિસ્સામિ, અલભન્તસ્સ મે મરણં ભવિસ્સતી’’તિ. દેવપુત્તા, ‘‘મહારાજ, તુમ્હાકં મરણેન અત્થો નત્થી’’તિ તં સક્કસ્સ વિસ્સજ્જેત્વા પક્કમિંસુ. સા સક્કસ્સ પિયા અહોસિ મનાપા. ‘‘અસુકકીળં નામ ગચ્છામા’’તિ વુત્તે સક્કો તસ્સા વચનં પટિક્ખિપિતું નાસક્ખીતિ.

રોહિનીખત્તિયકઞ્ઞાવત્થુ પઠમં.

૨. અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ

યો વે ઉપ્પતિતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા અગ્ગાળવે ચેતિયે વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થારા હિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સેનાસને અનુઞ્ઞાતે રાજગહસેટ્ઠિઆદીહિ સેનાસનેસુ કરિયમાનેસુ એકો આળવિકો ભિક્ખુ અત્તનો સેનાસનં કરોન્તો એકં મનાપરુક્ખં દિસ્વા છિન્દિતું આરભિ. તત્થ પન નિબ્બત્તા એકા તરુણપુત્તા દેવતા પુત્તં અઙ્કેનાદાય ઠિતા યાચિ ‘‘મા મે, સામિ, વિમાનં છિન્દિ, ન સક્ખિસ્સામિ પુત્તં આદાય અનાવાસા વિચરિતુ’’ન્તિ. સો ‘‘અહં અઞ્ઞત્ર ઈદિસં રુક્ખં ન લભિસ્સામી’’તિ તસ્સા વચનં નાદિયિ. સા ‘‘ઇમમ્પિ તાવ દારકં ઓલોકેત્વા ઓરમિસ્સતી’’તિ પુત્તં રુક્ખસાખાય ઠપેસિ. સોપિ ભિક્ખુ ઉક્ખિપિતં ફરસું સન્ધારેતું અસક્કોન્તો દારકસ્સ બાહું છિન્દિ, દેવતા ઉપ્પન્નબલવકોધા ‘‘પહરિત્વા નં મારેસ્સામી’’તિ ઉભો હત્થે ઉક્ખિપિત્વા એવં તાવ ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ભિક્ખુ સીલવા. સચાહં ઇમં મારેસ્સામિ, નિરયગામિની ભવિસ્સામિ. સેસદેવતાપિ અત્તનો રુક્ખં છિન્દન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘અસુકદેવતાય એવં નામ મારિતો ભિક્ખૂ’તિ મં પમાણં કત્વા ભિક્ખૂ મારેસ્સન્તિ. અયઞ્ચ સસામિકો ભિક્ખુ, સામિકસ્સેવ નં કથેસ્સામી’’તિ ઉક્ખિત્તહત્થે અપનેત્વા રોદમાના સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં દેવતે’’તિ આહ. સા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં મે સાવકેન ઇદં નામ કતં, અહમ્પિ નં મારેતુકામા હુત્વા ઇદં નામ ચિન્તેત્વા અમારેત્વાવ ઇધાગતા’’તિ સબ્બં તં પવત્તિં વિત્થારતો આરોચેસિ.

સત્થા તં સુત્વા ‘‘સાધુ, સાધુ દેવતે, સાધુ તે કતં એવં ઉગ્ગતં કોપં ભન્તં રથં વિય નિગ્ગણ્હમાનાયા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૨૨. ‘‘યો વે ઉપ્પતિતં કોધં, રથં ભન્તંવ વારયે;

તમહં સારથિં બ્રૂમિ, રસ્મિગ્ગાહો ઇતરો જનો’’તિ.

તત્થ ઉપ્પતિતન્તિ ઉપ્પન્નં. રથં ભન્તં વાતિ યથા નામ છેકો સારથિ અતિવેગેન ધાવન્તં રથં નિગ્ગણ્હિત્વા યથિચ્છકં ઠપેતિ, એવં યો પુગ્ગલો ઉપ્પન્નં કોધં વારયે નિગ્ગણ્હિતું સક્કોતિ. તમહન્તિ તં અહં સારથિં બ્રૂમિ. ઇતરો જનોતિ ઇતરો પન રાજઉપરાજાદીનં રથસારથિજનો રસ્મિગ્ગાહો નામ હોતિ, ન ઉત્તમસારથીતિ.

દેસનાવસાને દેવતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

દેવતા પન સોતાપન્ના હુત્વાપિ રોદમાના અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ‘‘કિં દેવતે’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, વિમાનં મે નટ્ઠં, ઇદાનિ કિં કરિસ્સામી’’તિ વુત્તે, ‘‘અલં દેવતે, મા ચિન્તયિ, અહં તે વિમાનં દસ્સામી’’તિ જેતવને ગન્ધકુટિસમીપે પુરિમદિવસે ચુતદેવતં એકં રુક્ખં અપદિસન્તો ‘‘અમુકસ્મિં ઓકાસે રુક્ખો વિવિત્તો, તત્થ ઉપગચ્છા’’તિ આહ. સા તત્થ ઉપગઞ્છિ. તતો પટ્ઠાય ‘‘બુદ્ધદત્તિયં ઇમિસ્સા વિમાન’’ન્તિ મહેસક્ખદેવતાપિ આગન્ત્વા તં ચાલેતું નાસક્ખિંસુ. સત્થા તં અત્થુપ્પત્તિં કત્વા ભિક્ખૂનં ભૂતગામસિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસીતિ.

અઞ્ઞતરભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.

૩. ઉત્તરાઉપાસિકાવત્થુ

અક્કોધેન જિને કોધન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો ઉત્તરાય ગેહે કતભત્તકિચ્ચો ઉત્તરં ઉપાસિકં આરબ્ભ કથેસિ.

તત્રાયમનુપુબ્બી કથા – રાજગહે કિર સુમનસેટ્ઠિં નિસ્સાય પુણ્ણો નામ દલિદ્દો ભતિં કત્વા જીવતિ. તસ્સ ભરિયા ચ ઉત્તરા નામ ધીતા ચાતિ દ્વેયેવ ગેહમાનુસકા. અથેકદિવસં ‘‘સત્તાહં નક્ખત્તં કીળિતબ્બ’’ન્તિ રાજગહે ઘોસનં કરિંસુ. તં સુત્વા સુમનસેટ્ઠિ પાતોવ આગતં પુણ્ણં આમન્તેત્વા, ‘‘તાત, અમ્હાકં પરિજનો નક્ખત્તં કીળિતુકામો, ત્વં કિં નક્ખત્તં કીળિસ્સસિ, ઉદાહુ ભતિં કરિસ્સસી’’તિ આહ. ‘‘સામિ, નક્ખત્તં નામ સધનાનં હોતિ, મમ પન ગેહે સ્વાતનાય યાગુતણ્ડુલમ્પિ નત્થિ, કિં મે નક્ખત્તેન, ગોણે લભન્તો કસિતું ગમિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ ગોણે ગણ્હાહી’’તિ. સો બલવગોણે ચ નઙ્ગલઞ્ચ ગહેત્વા, ‘‘ભદ્દે, નાગરા નક્ખત્તં કીળન્તિ, અહં દલિદ્દતાય ભતિં કાતું ગમિસ્સામિ, મય્હમ્પિ તાવ અજ્જ દ્વિગુણં નિવાપં પચિત્વા ભત્તં આહરેય્યાસી’’તિ ભરિયં વત્વા ખેત્તં અગમાસિ.

સારિપુત્તત્થેરોપિ સત્તાહં નિરોધસમાપન્નો તં દિવસં વુટ્ઠાય ‘‘કસ્સ નુ ખો અજ્જ મયા સઙ્ગહં કાતું વટ્ટતી’’તિ ઓલોકેન્તો પુણ્ણં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘સદ્ધો નુ ખો એસ, સક્ખિસ્સતિ વા મે સઙ્ગહં કાતુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો તસ્સ સદ્ધભાવઞ્ચ સઙ્ગહં કાતું સમત્થભાવઞ્ચ તપ્પચ્ચયા ચસ્સ મહાસમ્પત્તિપટિલાભઞ્ચ ઞત્વા પત્તચીવરમાદાય તસ્સ કસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા આવાટતીરે એકં ગુમ્બં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ.

પુણ્ણો થેરં દિસ્વાવ કસિં ઠપેત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન થેરં વન્દિત્વા ‘‘દન્તકટ્ઠેન અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ દન્તકટ્ઠં કપ્પિયં કત્વા અદાસિ. અથસ્સ થેરો પત્તઞ્ચ પરિસ્સાવનઞ્ચ નીહરિત્વા અદાસિ. સો ‘‘પાનીયેન અત્થો ભવિસ્સતી’’તિ તં આદાય પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા અદાસિ. થેરો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પરેસં પચ્છિમગેહે વસતિ. સચસ્સ ગેહદ્વારં ગમિસ્સામિ, ઇમસ્સ ભરિયા મં દટ્ઠું ન લભિસ્સતિ. યાવસ્સા ભત્તં આદાય મગ્ગં પટિપજ્જતિ, તાવ ઇધેવ ભવિસ્સામી’’તિ. સો તત્થેવ થોકં વીતિનામેત્વા તસ્સ મગ્ગારુળ્હભાવં ઞત્વા અન્તોનગરાભિમુખો પાયાસિ.

સા અન્તરામગ્ગે થેરં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અપ્પેકદાહં દેય્યધમ્મે સતિ અય્યં ન પસ્સામિ, અપ્પેકદા મે અય્યં પસ્સન્તિયા દેય્યધમ્મો ન હોતિ. અજ્જ પન મે અય્યો ચ દિટ્ઠો, દેય્યધમ્મો ચાયં અત્થિ, કરિસ્સતિ નુ ખો મે સઙ્ગહ’’ન્તિ. સા ભત્તભાજનં ઓરોપેત્વા થેરં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદં લૂખં વા પણીતં વાતિ અચિન્તેત્વા દાસસ્સ વો સઙ્ગહં કરોથા’’તિ આહ. થેરો પત્તં ઉપનામેત્વા તાય એકેન હત્થેન ભાજનં ધારેત્વા એકેન હત્થેન તતો ભત્તં દદમાનાય ઉપડ્ઢભત્તે દિન્ને ‘‘અલ’’ન્તિ હત્થેન પત્તં પિદહિ. સા, ‘‘ભન્તે, એકોવ પટિવિસો, ન સક્કા દ્વિધા કાતું. તુમ્હાકં દાસસ્સ ઇધલોકસઙ્ગહં અકત્વા પરલોકસઙ્ગહં કરોથ, નિરવસેસમેવ દાતુકામમ્હી’’તિ વત્વા સબ્બમેવ થેરસ્સ પત્તે પતિટ્ઠપેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સેવ ભાગી અસ્સ’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. થેરો ‘‘એવં હોતૂ’’તિ વત્વા ઠિતકોવ અનુમોદનં કરિત્વા એકસ્મિં ઉદકફાસુકટ્ઠાને નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચમકાસિ. સાપિ નિવત્તિત્વા તણ્ડુલે પરિયેસિત્વા ભત્તં પચિ. પુણ્ણોપિ અડ્ઢકરીસમત્તટ્ઠાનં કસિત્વા જિઘચ્છં સહિતું અસક્કોન્તો ગોણે વિસ્સજ્જેત્વા એકરુક્ખચ્છાયં પવિસિત્વા મગ્ગં ઓલોકેન્તો નિસીદિ.

અથસ્સ ભરિયા ભત્તં આદાય ગચ્છમાના તં દિસ્વાવ ‘‘એસ જિઘચ્છાય પીળિતો મં ઓલોકેન્તો નિસિન્નો. સચે મં ‘અતિવિય જે ચિરાયી’તિ તજ્જેત્વા પતોદલટ્ઠિયા મં પહરિસ્સતિ, મયા કતકમ્મં નિરત્થકં ભવિસ્સતિ. પટિકચ્ચેવસ્સ આરોચેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એવમાહ – ‘‘સામિ, અજ્જેકદિવસં ચિત્તં પસાદેહિ, મા મયા કતકમ્મં નિરત્થકં કરિ. અહઞ્હિ પાતોવ તે ભત્તં આહરન્તી અન્તરામગ્ગે ધમ્મસેનાપતિં દિસ્વા તવ ભત્તં તસ્સ દત્વા પુન ગન્ત્વા ભત્તં પચિત્વા આગતા, પસાદેહિ, સામિ, ચિત્ત’’ન્તિ. સો ‘‘કિં વદેસિ, ભદ્દે’’તિ પુચ્છિત્વા પુન તમત્થં સુત્વા, ‘‘ભદ્દે, સાધુ વત તે કતં મમ ભત્તં અય્યસ્સ દદમાનાય, મયાપિસ્સ અજ્જ પાતોવ દન્તકટ્ઠઞ્ચ મુખોદકઞ્ચ દિન્ન’’ન્તિ પસન્નમાનસો તં વચનં અભિનન્દિત્વા ઉસ્સુરે લદ્ધભત્તતાય કિલન્તકાયો તસ્સા અઙ્કે સીસં કત્વા નિદ્દં ઓક્કમિ.

અથસ્સ પાતોવ કસિતટ્ઠાનં પંસુચુણ્ણં ઉપાદાય સબ્બં રત્તસુવણ્ણં કણિકારપુપ્ફરાસિ વિય સોભમાનં અટ્ઠાસિ. સો પબુદ્ધો ઓલોકેત્વા ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે, એતં કસિતટ્ઠાનં સબ્બં મમ સુવણ્ણં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, કિં નુ ખો મે અતિઉસ્સુરે લદ્ધભત્તતાય અક્ખીનિ ભમન્તી’’તિ. ‘‘સામિ, મય્હમ્પિ એવમેવ પઞ્ઞાયતી’’તિ. સો ઉટ્ઠાય તત્થ ગન્ત્વા એકપિણ્ડં ગહેત્વા નઙ્ગલસીસે પહરિત્વા સુવણ્ણભાવં ઞત્વા ‘‘અહો અય્યસ્સ ધમ્મસેનાપતિસ્સ મે દિન્નદાનેન અજ્જેવ વિપાકો દસ્સિતો, ન ખો પન સક્કા એત્તકં ધનં પટિચ્છાદેત્વા પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ ભરિયાય આભતં ભત્તપાતિં સુવણ્ણસ્સ પૂરેત્વા રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા કતોકાસો પવિસિત્વા રાજાનં અભિવાદેત્વા ‘‘કિં, તાતા’’તિ વુત્તે, ‘‘દેવ, અજ્જ મયા કસિતટ્ઠાનં સબ્બં સુવણ્ણભરિતમેવ હુત્વા ઠિતં, ઇદં સુવણ્ણં આહરાપેતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘કોસિ ત્વ’’ન્તિ? ‘‘પુણ્ણો નામ અહ’’ન્તિ. ‘‘કિં પન તે અજ્જ કત’’ન્તિ? ‘‘ધમ્મસેનાપતિસ્સ મે અજ્જ પાતોવ દન્તકટ્ઠઞ્ચ મુખોદકઞ્ચ દિન્નં, ભરિયાયપિ મે મય્હં આહરણભત્તં તસ્સેવ દિન્ન’’ન્તિ.

તં સુત્વા રાજા ‘‘અજ્જેવ કિર, ભો, ધમ્મસેનાપતિસ્સ દિન્નદાનેન વિપાકો દસ્સિતો’’તિ વત્વા, ‘‘તાત, કિં કરોમી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બહૂનિ સકટસહસ્સાનિ પહિણિત્વા સુવણ્ણં આહરાપેથા’’તિ. રાજા સકટાનિ પહિણિ. રાજપુરિસેસુ ‘‘રઞ્ઞો સન્તક’’ન્તિ ગણ્હન્તેસુ ગહિતગહિતં મત્તિકાવ હોતિ. તે ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ કિન્તિ વત્વા ગહિત’’ન્તિ. પુટ્ઠા ‘‘તુમ્હાકં સન્તક’’ન્તિ આહંસુ. ન મય્હં, તાતા, સન્તકં, ગચ્છથ ‘‘પુણ્ણસ્સ સન્તક’’ન્તિ વત્વા ગણ્હથાતિ. તે તથા કરિંસુ, ગહિતગહિતં સુવણ્ણમેવ અહોસિ. સબ્બમ્પિ આહરિત્વા રાજઙ્ગણે રાસિમકંસુ, અસીતિહત્થુબ્બેધો રાસિ અહોસિ. રાજા નાગરે સન્નિપાતેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં નગરે અત્થિ કસ્સચિ એત્તકં સુવણ્ણ’’ન્તિ? ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘કિં પનસ્સ દાતું વટ્ટતી’’તિ? ‘‘સેટ્ઠિછત્તં, દેવા’’તિ. રાજા ‘‘બાહુધનસેટ્ઠિ નામ હોતૂ’’તિ મહન્તેન ભોગેન સદ્ધિં તસ્સ સેટ્ઠિછત્તમદાસિ. અથ નં સો આહ – ‘‘મયં, દેવ, એત્તકં કાલં પરકુલે વસિમ્હા, વસનટ્ઠાનં નો દેથા’’તિ. ‘‘તેન હિ પસ્સ, એસ ગુમ્બો પઞ્ઞાયતિ, એતં હરાપેત્વા ગેહં કારેહી’’તિ પુરાણસેટ્ઠિસ્સ ગેહટ્ઠાનં આચિક્ખિ. સો તસ્મિં ઠાને કતિપાહેનેવ ગેહં કારાપેત્વા ગેહપ્પવેસનમઙ્ગલઞ્ચ છત્તમઙ્ગલઞ્ચ એકતોવ કરોન્તો સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં અદાસિ. અથસ્સ સત્થા અનુમોદનં કરોન્તો અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. ધમ્મકથાવસાને પુણ્ણસેટ્ઠિ ચ ભરિયા ચસ્સ ધીતા ચ ઉત્તરાતિ તયો જના સોતાપન્ના અહેસું.

અપરભાગે રાજગહસેટ્ઠિ પુણ્ણસેટ્ઠિનો ધીતરં અત્તનો પુત્તસ્સ વારેસિ. સો ‘‘નાહં દસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘મા એવં કરોતુ, એત્તકં કાલં અમ્હે નિસ્સાય વસન્તેનેવ તે સમ્પત્તિ લદ્ધા, દેતુ મે પુત્તસ્સ ધીતર’’ન્તિ વુત્તે ‘‘સો મિચ્છાદિટ્ઠિકો, મમ ધીતા તીહિ રતનેહિ વિના વત્તિતું ન સક્કોતિ, નેવસ્સ ધીતરં દસ્સામી’’તિ આહ. અથ નં બહૂ સેટ્ઠિગણાદયો કુલપુત્તા ‘‘મા તેન સદ્ધિં વિસ્સાસં ભિન્દિ, દેહિસ્સ ધીતર’’ન્તિ યાચિંસુ. સો તેસં વચનં સમ્પટિચ્છિત્વા આસાળ્હિપુણ્ણમાયં ધીતરં અદાસિ. સા પતિકુલં ગતકાલતો પટ્ઠાય ભિક્ખું વા ભિક્ખુનિં વા ઉપસઙ્કમિતું દાનં વા દાતું ધમ્મં વા સોતું નાલત્થ. એવં અડ્ઢતિયેસુ માસેસુ વીતિવત્તેસુ સન્તિકે ઠિતં પરિચારિકં પુચ્છિ – ‘‘ઇદાનિ કિત્તકં અન્તોવસ્સસ્સ અવસિટ્ઠ’’ન્તિ? ‘‘અડ્ઢમાસો, અય્યે’’તિ. સા પિતુ સાસનં પહિણિ ‘‘કસ્મા મં એવરૂપે બન્ધનાગારે પક્ખિપિંસુ, વરં મે લક્ખણાહતં કત્વા પરેસં દાસિં સાવેતું. એવરૂપસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકુલસ્સ દાતું ન વટ્ટતિ. આગતકાલતો પટ્ઠાય ભિક્ખુદસ્સનાદીસુ એકમ્પિ પુઞ્ઞં કાતું ન લભામી’’તિ.

અથસ્સા પિતા ‘‘દુક્ખિતા વત મે ધીતા’’તિ અનત્તમનતં પવેદેત્વા પઞ્ચદસ કહાપણસહસ્સાનિ પેસેસિ ‘‘ઇમસ્મિં નગરે સિરિમા નામ ગણિકા અત્થિ, દેવસિકં સહસ્સં ગણ્હાતિ. ઇમેહિ કહાપણેહિ તં આનેત્વા સામિકસ્સ પાદપરિચારિકં કત્વા સયં પુઞ્ઞાનિ કરોતૂ’’તિ. સા સિરિમં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સહાયિકે ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં અડ્ઢમાસં તવ સહાયકં પરિચરાહી’’તિ આહ. સા ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિ. સા તં આદાય સામિકસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તેન સિરિમં દિસ્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સામિ, ઇમં અડ્ઢમાસં મમ સહાયિકા તુમ્હે પરિચરતુ, અહં પન ઇમં અડ્ઢમાસં દાનઞ્ચેવ દાતુકામા ધમ્મઞ્ચ સોતુકામા’’તિ આહ. સો તં અભિરૂપં ઇત્થિં દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિ.

ઉત્તરાપિ ખો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં અડ્ઢમાસં અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા ઇધેવ ભિક્ખા ગહેતબ્બા’’તિ સત્થુ પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ‘‘ઇતો દાનિ પટ્ઠાય યાવ મહાપવારણા, તાવ સત્થારં ઉપટ્ઠાતું ધમ્મઞ્ચ સોતું લભિસ્સામી’’તિ તુટ્ઠમાનસા ‘‘એવં યાગું પચથ, એવં પૂવે પચથા’’તિ મહાનસે સબ્બકિચ્ચાનિ સંવિદહન્તી વિચરતિ. અથસ્સા સામિકો ‘‘સ્વે પવારણા ભવિસ્સતી’’તિ મહાનસાભિમુખો વાતપાને ઠત્વા ‘‘કિં નુ ખો કરોન્તી સા અન્ધબાલા વિચરતી’’તિ ઓલોકેન્તો તં સેટ્ઠીધીતરં સેદકિલિન્નં છારિકાય ઓકિણ્ણં અઙ્ગારમસિમક્ખિતં તથા સંવિદહિત્વા વિચરમાનં દિસ્વા ‘‘અહો અન્ધબાલા એવરૂપે ઠાને ઇમં સિરિસમ્પત્તિં નાનુભવતિ, ‘મુણ્ડકસમણે ઉપટ્ઠહિસ્સામી’તિ તુટ્ઠચિત્તા વિચરતી’’તિ હસિત્વા અપગઞ્છિ.

તસ્મિં અપગતે તસ્સ સન્તિકે ઠિતા સિરિમા ‘‘કિં નુ ખો ઓલોકેત્વા એસ હસી’’તિ તેનેવ વાતપાનેન ઓલોકેન્તી ઉત્તરં દિસ્વા ‘‘ઇમં ઓલોકેત્વા ઇમિના હસિતં, અદ્ધા ઇમસ્સ એતાય સદ્ધિં સન્થવો અત્થી’’તિ ચિન્તેસિ. સા કિર અડ્ઢમાસં તસ્મિં ગેહે બાહિરકઇત્થી હુત્વા વસમાનાપિ તં સમ્પત્તિં અનુભવમાના અત્તનો બાહિરકઇત્થિભાવં અજાનિત્વા ‘‘અહં ઘરસામિની’’તિ સઞ્ઞમકાસિ. સા ઉત્તરાય આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘દુક્ખમસ્સા ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ પાસાદા ઓરુય્હ મહાનસં પવિસિત્વા પૂવપચનટ્ઠાને પક્કુથિતં સપ્પિં કટચ્છુના આદાય ઉત્તરાભિમુખં પાયાસિ. ઉત્તરા તં આગચ્છન્તિં દિસ્વા ‘‘મમ સહાયિકાય મય્હં ઉપકારો કતો, ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં, બ્રહ્મલોકો અતિનીચકો, મમ સહાયિકાય ગુણોવ મહન્તો. અહઞ્હિ એતં નિસ્સાય દાનઞ્ચ દાતું ધમ્મઞ્ચ સોતું લભિં. સચે મમ એતિસ્સા ઉપરિ કોપો અત્થિ, ઇદં સપ્પિ મં દહતુ. સચે નત્થિ, મા દહતૂ’’તિ તં મેત્તાય ફરિ. તાય તસ્સા મત્થકે આસિત્તં પક્કુથિતસપ્પિ સીતુદકં વિય અહોસિ.

અથ નં ‘‘ઇદં સીતલં ભવિસ્સતી’’તિ કટચ્છું પૂરેત્વા આદાય આગચ્છન્તિં ઉત્તરાય દાસિયો દિસ્વા ‘‘અપેહિ દુબ્બિનીતે, ન ત્વં અમ્હાકં અય્યાય પક્કુથિતં સપ્પિં આસિઞ્ચિતું અનુચ્છવિકા’’તિ સન્તજ્જેન્તિયો ઇતો ચિતો ચ ઉટ્ઠાય હત્થેહિ ચ પાદેહિ ચ પોથેત્વા ભૂમિયં પાતેસું. ઉત્તરા વારેન્તીપિ વારેતું નાસક્ખિ. અથસ્સા ઉપરિ ઠિતા સબ્બા દાસિયો પટિબાહિત્વા ‘‘કિસ્સ તે એવરૂપં ભારિયં કત’’ન્તિ સિરિમં ઓવદિત્વા ઉણ્હોદકેન ન્હાપેત્વા સતપાકતેલેન અબ્ભઞ્જિ. તસ્મિં ખણે સા અત્તનો બાહિરકિત્થિભાવં ઞત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘મયા ભારિયં કમ્મં કતં સામિકસ્સ હસનમત્તકારણા ઇમિસ્સા ઉપરિ પક્કુથિતં સપ્પિં આસિઞ્ચન્તિયા, અયં ‘ગણ્હથ ન’ન્તિ દાસિયો ન આણાપેસિ. મં વિહેઠનકાલેપિ સબ્બદાસિયો પટિબાહિત્વા મય્હં કત્તબ્બમેવ અકાસિ. સચાહં ઇમં ન ખમાપેસ્સામિ, મુદ્ધા મે સત્તધા ફલેય્યા’’તિ તસ્સા પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા, ‘‘અય્યે, ખમાહિ મે’’તિ આહ. અહં સપિતિકા ધીતા, પિતરિ ખમન્તે ખમામીતિ. હોતુ, અય્યે, પિતરં તે પુણ્ણસેટ્ઠિં ખમાપેસ્સામીતિ. પુણ્ણો મમ વટ્ટજનકપિતા, વિવટ્ટજનકે પિતરિ ખમન્તે પનાહં ખમિસ્સામીતિ. કો પન તે વિવટ્ટજનકપિતાતિ? સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ. મય્હં તેન સદ્ધિં વિસ્સાસો નત્થીતિ. અહં કરિસ્સામિ, સત્થા સ્વે ભિક્ખુસઙ્ઘં આદાય ઇધાગમિસ્સતિ, ત્વં યથાલદ્ધં સક્કારં ગહેત્વા ઇધેવ આગન્ત્વા તં ખમાપેહીતિ. સા ‘‘સાધુ, અય્યે’’તિ ઉટ્ઠાય અત્તનો ગેહં ગન્ત્વા પઞ્ચસતા પરિવારિત્થિયો આણાપેત્વા નાનાવિધાનિ ખાદનીયાનિ ચેવ સૂપેય્યાનિ ચ સમ્પાદેત્વા પુનદિવસે તં સક્કારં આદાય ઉત્તરાય ગેહં આગન્ત્વા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પત્તે પતિટ્ઠાપેતું અવિસહન્તી અટ્ઠાસિ. તં સબ્બં ગહેત્વા ઉત્તરાવ સંવિદહિ. સિરિમાપિ ભત્તકિચ્ચાવસાને સદ્ધિં પરિવારેન સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિ.

અથ નં સત્થા પુચ્છિ – ‘‘કો તે અપરાધો’’તિ? ભન્તે, મયા હિય્યો ઇદં નામ કતં, અથ મે સહાયિકા મં વિહેઠયમાના દાસિયો નિવારેત્વા મય્હં ઉપકારમેવ અકાસિ. સાહં ઇમિસ્સા ગુણં જાનિત્વા ઇમં ખમાપેસિં, અથ મં એસા ‘‘તુમ્હેસુ ખમન્તેસુ ખમિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘એવં કિર ઉત્તરે’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, સીસે મે સહાયિકાય પક્કુથિતસપ્પિ આસિત્ત’’ન્તિ. અથ ‘‘તયા કિં ચિન્તિત’’ન્તિ? ‘‘ચક્કવાળં અતિસમ્બાધં, બ્રહ્મલોકો અતિનીચકો, મમ સહાયિકાય ગુણોવ મહન્તો. અહઞ્હિ એતં નિસ્સાય દાનઞ્ચ દાતું ધમ્મઞ્ચ સોતું અલત્થં, સચે મે ઇમિસ્સા ઉપરિ કોપો અત્થિ, ઇદં મં દહતુ. નો ચે, મા દહતૂ’’તિ એવં ચિન્તેત્વા ઇમં મેત્તાય ફરિં, ભન્તેતિ. સત્થા ‘‘સાધુ સાધુ, ઉત્તરે, એવં કોધં જિનિતું વટ્ટતિ. કોધો હિ નામ અક્કોધેન, અક્કોસકપરિભાસકો અનક્કોસન્તેન અપરિભાસન્તેન, થદ્ધમચ્છરી અત્તનો સન્તકસ્સ દાનેન, મુસાવાદી સચ્ચવચનેન જિનિતબ્બો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૨૩. ‘‘અક્કોધેન જિને કોધં, અસાધું સાધુના જિને;

જિને કદરિયં દાનેન, સચ્ચેનાલિકવાદિન’’ન્તિ.

તત્થ અક્કોધેનાતિ કોધનો હિ પુગ્ગલો અક્કોધેન હુત્વા જિનિતબ્બો. અસાધુન્તિ અભદ્દકો ભદ્દકેન હુત્વા જિનિતબ્બો. કદરિયન્તિ થદ્ધમચ્છરી અત્તનો સન્તકસ્સ ચાગચિત્તેન જિનિતબ્બો. અલિકવાદી સચ્ચવચનેન જિનિતબ્બો. તસ્મા એવમાહ – ‘‘અક્કોધેન જિને કોધં…પે… સચ્ચેનાલિકવાદિન’’ન્તિ.

દેસનાવસાને સિરિમા સદ્ધિં પઞ્ચસતાહિ ઇત્થીહિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

ઉત્તરાઉપાસિકાવત્થુ તતિયં.

૪. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરપઞ્હવત્થુ

સચ્ચં ભણેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરસ્સ પઞ્હં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે થેરો દેવચારિકં ગન્ત્વા મહેસક્ખાય દેવતાય વિમાનદ્વારે ઠત્વા તં અત્તનો સન્તિકં આગન્ત્વા વન્દિત્વા ઠિતં એવમાહ – ‘‘દેવતે મહતી તે સમ્પત્તિ, કિં કમ્મં કત્વા ઇમં અલત્થા’’તિ? ‘‘મા મં, ભન્તે, પુચ્છથા’’તિ. દેવતા કિર અત્તનો પરિત્તકમ્મેન લજ્જમાના એવં વદતિ. સા પન થેરેન ‘‘કથેહિયેવા’’તિ વુચ્ચમાના આહ – ‘‘ભન્તે, મયા નેવ દાનં દિન્નં, ન પૂજા કતા, ન ધમ્મો સુતો, કેવલં સચ્ચમત્તં રક્ખિત’’ન્તિ. થેરો અઞ્ઞાનિ વિમાનદ્વારાનિ ગન્ત્વા આગતાગતા અપરાપિ દેવધીતરો પુચ્છિ. તાસુપિ તથેવ નિગુહિત્વા થેરં પટિબાહિતું અસક્કોન્તીસુ એકા તાવ આહ – ‘‘ભન્તે, મયા નેવ દાનાદીસુ કતં નામ અત્થિ, અહં પન કસ્સપબુદ્ધકાલે પરસ્સ દાસી અહોસિં, તસ્સા મે સામિકો અતિવિય ચણ્ડો ફરુસો, ગહિતગ્ગહિતેનેવ કટ્ઠેન વા કલિઙ્ગરેન વા સીસં ભિન્દતિ. સાહં ઉપ્પન્ને કોપે ‘એસ તવ સામિકો લક્ખણાહતં વા કાતું નાસાદીનિ વા છિન્દિતું ઇસ્સરો, મા કુજ્ઝી’તિ અત્તાનમેવ પરિભાસેત્વા કોપં નામ ન અકાસિં, તેન મે અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા’’તિ. અપરા આહ – ‘‘અહં, ભન્તે, ઉચ્છુખેત્તં રક્ખમાના એકસ્સ ભિક્ખુનો ઉચ્છુયટ્ઠિં અદાસિં’’. અપરા એકં તિમ્બરુસકં અદાસિં. અપરા એકં એળાલુકં અદાસિં. અપરા એકં ફારુસકં અદાસિં. અપરા એકં મૂલમુટ્ઠિં. અપરા ‘‘નિમ્બમુટ્ઠિ’’ન્તિઆદિના નયેન અત્તના અત્તના કતં પરિત્તદાનં આરોચેત્વા ‘‘ઇમિના ઇમિના કારણેન અમ્હેહિ અયં સમ્પત્તિ લદ્ધા’’તિ આહંસુ.

થેરો તાહિ કતકમ્મં સુત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ – ‘‘સક્કા નુ ખો, ભન્તે, સચ્ચકથનમત્તેન, કોપનિબ્બાપનમત્તેન, અતિપરિત્તકેન તિમ્બરુસકાદિદાનમત્તેન દિબ્બસમ્પત્તિં લદ્ધુ’’ન્તિ. ‘‘કસ્મા મં, મોગ્ગલ્લાન, પુચ્છસિ, નનુ તે દેવતાહિ અયં અત્થો કથિતો’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, લબ્ભતિ મઞ્ઞે એત્તકેન દિબ્બસમ્પત્તી’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘મોગ્ગલ્લાન, સચ્ચમત્તં કથેત્વાપિ કોપમત્તં જહિત્વાપિ પરિત્તકં દાનં દત્વાપિ દેવલોકં ગચ્છતિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૨૪. ‘‘સચ્ચં ભણે ન કુજ્ઝેય્ય, દજ્જા અપ્પમ્પિ યાચિતો;

એતેહિ તીહિ ઠાનેહિ, ગચ્છે દેવાન સન્તિકે’’તિ.

તત્થ સચ્ચં ભણેતિ સચ્ચં દીપેય્ય વોહરેય્ય, સચ્ચે પતિટ્ઠહેય્યાતિ અત્થો. ન કુજ્ઝેય્યાતિ પરસ્સ ન કુજ્ઝેય્ય. યાચિતોતિ યાચકા નામ સીલવન્તો પબ્બજિતા. તે હિ કિઞ્ચાપિ ‘‘દેથા’’તિ અયાચિત્વાવ ઘરદ્વારે તિટ્ઠન્તિ, અત્થતો પન યાચન્તિયેવ નામ. એવં સીલવન્તેહિ યાચિતો અપ્પસ્મિં દેય્યધમ્મે વિજ્જમાને અપ્પમત્તકમ્પિ દદેય્ય. એતેહિ તીહીતિ એતેસુ તીસુ એકેનાપિ કારણેન દેવલોકં ગચ્છેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરપઞ્હવત્થુ ચતુત્થં.

૫. બુદ્ધપિતુબ્રાહ્મણવત્થુ

અહિંસકા યેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સાકેતં નિસ્સાય અઞ્જનવને વિહરન્તો ભિક્ખૂહિ પટ્ઠપઞ્હં આરબ્ભ કથેસિ.

ભગવતો કિર ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતસ્સ સાકેતં પિણ્ડાય પવિસનકાલે એકો સાકેતવાસી મહલ્લકબ્રાહ્મણો નગરતો નિક્ખમન્તો અન્તરઘરદ્વારે દસબલં દિસ્વા પાદેસુ નિપતિત્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા, ‘‘તાત, નનુ નામ પુત્તેહિ જિણ્ણકાલે માતાપિતરો પટિજગ્ગિતબ્બા, કસ્મા એત્તકં કાલં અમ્હાકં અત્તાનં ન દસ્સેસિ. મયા તાવ દિટ્ઠોસિ, માતરમ્પિ પસ્સિતું એહી’’તિ સત્થારં ગહેત્વા અત્તનો ગેહં અગમાસિ. સત્થા તત્થ ગન્ત્વા પઞ્ઞત્તે આસને નિસીદિ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન. બ્રાહ્મણીપિ આગન્ત્વા સત્થુ પાદેસુ નિપતિત્વા, ‘‘તાત, એત્તકં કાલં કુહિં ગતોસિ, નનુ નામ માતાપિતરો મહલ્લકકાલે ઉપટ્ઠાતબ્બા’’તિ વત્વા પુત્તધીતરો ‘‘એથ ભાતરં વન્દથા’’તિ વન્દાપેસિ. તે ઉભોપિ તુટ્ઠમાનસા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇધેવ નિબદ્ધં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ વત્વા ‘‘બુદ્ધા નામ એકટ્ઠાનેયેવ નિબદ્ધં ભિક્ખં ન ગણ્હન્તી’’તિ વુત્તે, ‘‘તેન હિ, ભન્તે, યે વો નિમન્તેતું આગચ્છન્તિ, તે અમ્હાકં સન્તિકં પહિણેય્યાથા’’તિ આહંસુ. સત્થા તતો પટ્ઠાય નિમન્તેતું આગતે ‘‘ગન્ત્વા બ્રાહ્મણસ્સ આરોચેય્યાથા’’તિ પેસેસિ. તે ગન્ત્વા ‘‘મયં સ્વાતનાય સત્થારં નિમન્તેમા’’તિ બ્રાહ્મણં વદન્તિ. બ્રાહ્મણો પુનદિવસે અત્તનો ગેહતો ભત્તભાજનસૂપેય્યભાજનાનિ આદાય સત્થુ નિસીદનટ્ઠાનં ગચ્છતિ. અઞ્ઞત્ર પન નિમન્તને અસતિ સત્થા બ્રાહ્મણસ્સેવ ગેહે ભત્તકિચ્ચં કરોતિ. તે ઉભોપિ અત્તનો દેય્યધમ્મં નિચ્ચકાલં તથાગતસ્સ દેન્તા ધમ્મકથં સુણન્તા અનાગામિફલં પાપુણિંસુ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, બ્રાહ્મણો ‘તથાગતસ્સ સુદ્ધોદનો પિતા, મહામાયા માતા’તિ જાનાતિ, જાનન્તોવ સદ્ધિં બ્રાહ્મણિયા તથાગતં ‘અમ્હાકં પુત્તો’તિ વદતિ, સત્થાપિ તથેવ અધિવાસેતિ. કિં નુ ખો કારણ’’ન્તિ? સત્થા તેસં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ઉભોપિ તે અત્તનો પુત્તમેવ પુત્તોતિ વદન્તી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ.

અતીતે, ભિક્ખવે, અયં બ્રાહ્મણો નિરન્તરં પઞ્ચ જાતિસતાનિ મય્હં પિતા અહોસિ, પઞ્ચ જાતિસતાનિ ચૂળપિતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ મહાપિતા. સાપિ મે બ્રાહ્મણી નિરન્તરમેવ પઞ્ચ જાતિસતાનિ માતા અહોસિ, પઞ્ચ જાતિસતાનિ ચૂળમાતા, પઞ્ચ જાતિસતાનિ મહામાતા. એવાહં દિયડ્ઢજાતિસહસ્સં બ્રાહ્મણસ્સ હત્થે સંવડ્ઢો, દિયડ્ઢજાતિસહસ્સં બ્રાહ્મણિયા હત્થેતિ તીણિ જાતિસહસ્સાનિ તેસં પુત્તભાવં દસ્સેત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘યસ્મિં મનો નિવિસતિ, ચિત્તઞ્ચાપિ પસીદતિ;

અદિટ્ઠપુબ્બકે પોસે, કામં તસ્મિમ્પિ વિસ્સસે. (જા. ૧.૧.૬૮);

‘‘પુબ્બેવ સન્નિવાસેન, પચ્ચુપ્પન્નહિતેન વા;

એવં તં જાયતે પેમં, ઉપ્પલંવ યથોદકે’’તિ. (જા. ૧.૨.૧૭૪);

સત્થા તેમાસમેવ તં કુલં નિસ્સાય વિહાસિ. તે ઉભોપિ અરહત્તં સચ્છિકત્વા પરિનિબ્બાયિંસુ. અથ નેસં મહાસક્કારં કત્વા ઉભોપિ એકકૂટાગારમેવ આરોપેત્વા નીહરિંસુ. સત્થાપિ પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો તેહિ સદ્ધિંયેવ આળાહનં અગમાસિ. ‘‘બુદ્ધાનં કિર માતાપિતરો’’તિ મહાજનો નિક્ખમિ. સત્થાપિ આળાહનસમીપે એકં સાલં પવિસિત્વા અટ્ઠાસિ. મનુસ્સા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તે ઠત્વા, ‘‘ભન્તે, ‘માતાપિતરો વો કાલકતા’તિ મા ચિન્તયિત્થા’’તિ સત્થારા સદ્ધિં પટિસન્થારં કરોન્તિ. સત્થા તે ‘‘મા એવં અવચુત્થા’’તિ અપ્પટિક્ખિપિત્વા પરિસાય આસયં ઓલોકેત્વા તઙ્ખણાનુરૂપં ધમ્મં દેસેન્તો –

‘‘અપ્પં વત જીવિતં ઇદં,

ઓરં વસ્સસતાપિ મિય્યતિ;

યો ચેપિ અતિચ્ચ જીવતિ,

અથ સો જરસાપિ મિય્યતી’’તિ. (સુ. નિ. ૮૧૦; મહાનિ. ૩૯) –

ઇદં જરાસુત્તં કથેસિ. દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. ભિક્ખૂ બ્રાહ્મણસ્સ ચ બ્રાહ્મણિયા ચ પરિનિબ્બુતભાવં અજાનન્તા, ‘‘ભન્તે, તેસં કો અભિસમ્પરાયો’’તિ પુચ્છિંસુ. સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, એવરૂપાનં અસેખમુનીનં અભિસમ્પરાયો નામ નત્થિ. એવરૂપા હિ અચ્ચુતં અમતં મહાનિબ્બાનમેવ પાપુણન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૨૫. ‘‘અહિંસકા યે મુનયો, નિચ્ચં કાયેન સંવુતા;

તે યન્તિ અચ્ચુતં ઠાનં, યત્થ ગન્ત્વા ન સોચરે’’તિ.

તત્થ મુનયોતિ મોનેય્યપટિપદાય મગ્ગફલપત્તા અસેખમુનયો. કાયેનાતિ દેસનામત્તમેવેતં, તીહિપિ દ્વારેહિ સુસંવુતાતિ અત્થો. અચ્ચુતન્તિ સસ્સતં. ઠાનન્તિ અકુપ્પટ્ઠાનં ધુવટ્ઠાનં. યત્થાતિ યસ્મિં નિબ્બાને ગન્ત્વા ન સોચરે ન સોચન્તિ ન વિહઞ્ઞન્તિ, તં ઠાનં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

બુદ્ધપિતુબ્રાહ્મણવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. પુણ્ણદાસીવત્થુ

સદા જાગરમાનાનન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ગિજ્ઝકૂટે વિહરન્તો પુણ્ણં નામ રાજગહસેટ્ઠિનો દાસિં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સા કિર એકદિવસં કોટ્ટનત્થાય બહુવીહિં અદંસુ. સા રત્તિમ્પિ દીપં જાલેત્વા વીહિં કોટ્ટેન્તી વિસ્સમનત્થાય સેદતિન્તેન ગત્તેન બહિવાતે અટ્ઠાસિ. તસ્મિં સમયે દબ્બો મલ્લપુત્તો ભિક્ખૂનં સેનાસનપઞ્ઞાપકો અહોસિ. સો ધમ્મસ્સવનં સુત્વા અત્તનો અત્તનો સેનાસનં ગચ્છન્તાનં ભિક્ખૂનં અઙ્ગુલિં જાલેત્વા પુરતો પુરતો મગ્ગદેસનત્થાય ગચ્છન્તો ભિક્ખૂનં આલોકં નિમ્મિનિ. પુણ્ણા તેનાલોકેન પબ્બતે વિચરન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘અહં તાવ અત્તનો દુક્ખેન ઉપદ્દુતા ઇમાયપિ વેલાય નિદ્દં ન ઉપેમિ, ભદ્દન્તા કિં કારણા ન નિદ્દાયન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અદ્ધા કસ્સચિ ભિક્ખુનો અફાસુકં વા ભવિસ્સતિ, દીઘજાતિકેન વા ઉપદ્દવો ભવિસ્સતી’’તિ સઞ્ઞં કત્વા પાતોવ કુણ્ડકં આદાય ઉદકેન તેમેત્વા હત્થતલે પૂવં કત્વા અઙ્ગારેસુ પચિત્વા ઉચ્છઙ્ગે કત્વા તિત્થમગ્ગે ખાદિસ્સામીતિ ઘટં આદાય તિત્થાભિમુખી પાયાસિ. સત્થાપિ ગામં પિણ્ડાય પવિસિતું તમેવ મગ્ગં પટિપજ્જિ.

સા સત્થારં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ સત્થરિ દિટ્ઠેપિ મમ દેય્યધમ્મો ન હોતિ, દેય્યધમ્મે સતિ સત્થારં ન પસ્સામિ, ઇદાનિ મે દેય્યધમ્મો ચ અત્થિ, સત્થા ચ સમ્મુખીભૂતો. સચે લૂખં વા પણીતં વાતિ અચિન્તેત્વા ગણ્હેય્ય, દદેય્યાહં ઇમં પૂવ’’ન્તિ ઘટં એકમન્તે નિક્ખિપિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇમં લૂખં દાનં પટિગ્ગણ્હન્તા મમ સઙ્ગહં કરોથા’’તિ આહ. સત્થા આનન્દત્થેરં ઓલોકેત્વા તેન નીહરિત્વા દિન્નં મહારાજદત્તિયં પત્તં ઉપનામેત્વા પૂવં ગણ્હિ. પુણ્ણાપિ તં સત્થુ પત્તે પતિટ્ઠપેત્વાવ પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મોયેવ મે સમિજ્ઝતૂ’’તિ આહ. સત્થા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ ઠિતકોવ અનુમોદનં અકાસિ.

પુણ્ણાપિ ચિન્તેસિ – ‘‘કિઞ્ચાપિ મે સત્થા સઙ્ગહં કરોન્તો પૂવં ગણ્હિ, ન પનિદં ખાદિસ્સતિ. અદ્ધા પુરતો કાકસ્સ વા સુનખસ્સ વા દત્વા રઞ્ઞો વા રાજપુત્તસ્સ વા ગેહં ગન્ત્વા પણીતભોજનં ભુઞ્જિસ્સતી’’તિ. સત્થાપિ ‘‘કિં નુ ખો એસા ચિન્તેસી’’તિ તસ્સા ચિત્તાચારં ઞત્વા આનન્દત્થેરં ઓલોકેત્વા નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. થેરો ચીવરં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. સત્થા બહિનગરેયેવ નિસીદિત્વા ભત્તકિચ્ચં અકાસિ. દેવતા સકલચક્કવાળગબ્ભે દેવમનુસ્સાનં ઉપકપ્પનકં ઓજં મધુપટલં વિય પીળેત્વા તત્થ પક્ખિપિંસુ. પુણ્ણા ચ ઓલોકેન્તી અટ્ઠાસિ. ભત્તકિચ્ચાવસાને થેરો ઉદકં અદાસિ. સત્થા કતભત્તકિચ્ચો પુણ્ણં આમન્તેત્વા ‘‘કસ્મા ત્વં પુણ્ણે મમ સાવકે પરિભવસી’’તિ આહ. ન પરિભવામિ, ભન્તેતિ. અથ તયા મમ સાવકે ઓલોકેત્વા કિં કથિતન્તિ? ‘‘અહં તાવ ઇમિના દુક્ખુપદ્દવેન નિદ્દં ન ઉપેમિ, ભદ્દન્તા કિમત્થં નિદ્દં ન ઉપેન્તિ, અદ્ધા કસ્સચિ અફાસુકં વા ભવિસ્સતિ, દીઘજાતિકેન વા ઉપદ્દવો ભવિસ્સતી’’તિ એત્તકં મયા, ભન્તે, ચિન્તિતન્તિ. સત્થા તસ્સા વચનં સુત્વા ‘‘પુણ્ણે ત્વં ન તાવ દુક્ખુપદ્દવેન નિદ્દાયસિ, મમ સાવકા સદા જાગરિયમનુયુત્તતાય ન નિદ્દાયન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૨૬. ‘‘સદા જાગરમાનાનં, અહોરત્તાનુસિક્ખિનં;

નિબ્બાનં અધિમુત્તાનં, અત્થં ગચ્છન્તિ આસવા’’તિ.

તત્થ અહોરત્તાનુસિક્ખિનન્તિ દિવા ચ રત્તિઞ્ચ તિસ્સો સિક્ખા સિક્ખમાનાનં. નિબ્બાનં અધિમુત્તાનન્તિ નિબ્બાનજ્ઝાસયાનં. અત્થં ગચ્છન્તીતિ એવરૂપાનં સબ્બેપિ આસવા અત્થં વિનાસં નત્થિભાવં ગચ્છન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને યથાઠિતા પુણ્ણા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

સત્થા કુણ્ડકઅઙ્ગારપૂવેન ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં અગમાસિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘દુક્કરં, આવુસો, સમ્માસમ્બુદ્ધેન કતં પુણ્ણાય દિન્નેન કુણ્ડકઅઙ્ગારપૂવેન ભત્તકિચ્ચં કરોન્તેના’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ મયા ઇમાય દિન્નકુણ્ડકં પરિભુત્તમેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિત્વા –

‘‘ભુત્વા તિણપરિઘાસં, ભુત્વા આચામકુણ્ડકં;

એતં તે ભોજનં આસિ, કસ્મા દાનિ ન ભુઞ્જસિ.

‘‘યત્થ પોસં ન જાનન્તિ, જાતિયા વિનયેન વા;

બહું તત્થ મહાબ્રહ્મે, અપિ આચામકુણ્ડકં.

‘‘ત્વઞ્ચ ખો મં પજાનાસિ, યાદિસાયં હયુત્તમો;

જાનન્તો જાનમાગમ્મ, ન તે ભક્ખામિ કુણ્ડક’’ન્તિ. (જા. ૧.૩.૧૦-૧૨) –

ઇમં કુણ્ડકસિન્ધવપોતકજાતકં વિત્થારેત્વા કથેસિ.

પુણ્ણદાસીવત્થુ છટ્ઠં.

૭. અતુલઉપાસકવત્થુ

પોરાણમેતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અતુલં નામ ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો હિ સાવત્થિવાસી ઉપાસકો પઞ્ચસતઉપાસકપરિવારો એકદિવસં તે ઉપાસકે આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય વિહારં ગન્ત્વા રેવતત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સોતુકામો હુત્વા રેવતત્થેરં વન્દિત્વા નિસીદિ. સો પનાયસ્મા પટિસલ્લાનારામો સીહો વિય એકચારો, તસ્મા તેન સદ્ધિં ન કિઞ્ચિ કથેસિ. સો ‘‘અયં થેરો ન કિઞ્ચિ કથેસી’’તિ કુદ્ધો ઉટ્ઠાય સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા એકમન્તં ઠિતો થેરેન ‘‘કેનત્થેન આગતત્થા’’તિ વુત્તે ‘‘અહં, ભન્તે, ઇમે ઉપાસકે આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય રેવતત્થેરં ઉપસઙ્કમિં, તસ્સ મે થેરો ન કિઞ્ચિ કથેસિ, સ્વાહં તસ્સ કુજ્ઝિત્વા ઇધાગતો, ધમ્મં મે કથેથા’’તિ આહ. અથ થેરો ‘‘તેન હિ ઉપાસકા નિસીદથા’’તિ વત્વા બહુકં કત્વા અભિધમ્મકથં કથેસિ. ઉપાસકોપિ ‘‘અભિધમ્મકથા નામ અતિસણ્હા, થેરો બહું અભિધમ્મમેવ કથેસિ, અમ્હાકં ઇમિના કો અત્થો’’તિ કુજ્ઝિત્વા પરિસં આદાય આનન્દત્થેરસ્સ સન્તિકં અગમાસિ.

થેરેનાપિ ‘‘કિં ઉપાસકા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભન્તે, મયં ધમ્મસ્સવનત્થાય રેવતત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, તસ્સ સન્તિકે આલાપસલ્લાપમત્તમ્પિ અલભિત્વા કુદ્ધા સારિપુત્તત્થેરસ્સ સન્તિકં અગમિમ્હા, સોપિ નો અતિસણ્હં બહું અભિધમ્મમેવ કથેસિ, ‘ઇમિના અમ્હાકં કો અત્થો’તિ એતસ્સાપિ કુજ્ઝિત્વા ઇધાગમિમ્હા, કથેહિ નો, ભન્તે, ધમ્મકથ’’ન્તિ. તેન હિ નિસીદિત્વા સુણાથાતિ થેરો તેસં સુવિઞ્ઞેય્યં કત્વા અપ્પકમેવ ધમ્મં કથેસિ. તે થેરસ્સપિ કુજ્ઝિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ, અથ ને સત્થા આહ – ‘‘કસ્મા ઉપાસકા આગતત્થા’’તિ? ‘‘ધમ્મસ્સવનાય, ભન્તે’’તિ. ‘‘સુતો પન વો ધમ્મો’’તિ? ‘‘ભન્તે, મયં આદિતો રેવતત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, સો અમ્હેહિ સદ્ધિં ન કિઞ્ચિ કથેસિ, તસ્સ કુજ્ઝિત્વા સારિપુત્તત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, તેન નો બહુ અભિધમ્મો કથિતો, તં અસલ્લક્ખેત્વા કુજ્ઝિત્વા આનન્દત્થેરં ઉપસઙ્કમિમ્હા, તેન નો અપ્પમત્તકોવ ધમ્મો કથિતો, તસ્સપિ કુજ્ઝિત્વા ઇધાગતમ્હા’’તિ.

સત્થા તસ્સ કથં સુત્વા, ‘‘અતુલ, પોરાણતો પટ્ઠાય આચિણ્ણમેવેતં, તુણ્હીભૂતમ્પિ બહુકથમ્પિ મન્દકથમ્પિ ગરહન્તિયેવ. એકન્તં ગરહિતબ્બોયેવ વા હિ પસંસિતબ્બોયેવ વા નત્થિ. રાજાનોપિ એકચ્ચે નિન્દન્તિ, એકચ્ચે પસંસન્તિ. મહાપથવિમ્પિ ચન્દિમસૂરિયેપિ આકાસાદયોપિ ચતુપરિસમજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મં કથેન્તમ્પિ સમ્માસમ્બુદ્ધં એકચ્ચે ગરહન્તિ, એકચ્ચે પસંસન્તિ. અન્ધબાલાનઞ્હિ નિન્દા વા પસંસા વા અપ્પમાણા, પણ્ડિતેન પન મેધાવિના નિન્દિતો નિન્દિતો નામ, પસંસિતો ચ પસંસિતો નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૨૭. ‘‘પોરાણમેતં અતુલ, નેતં અજ્જતનામિવ;

નિન્દન્તિ તુણ્હિમાસીનં, નિન્દન્તિ બહુભાણિનં;

મિતભાણિમ્પિ નિન્દન્તિ, નત્થિ લોકે અનિન્દિતો.

૨૨૮. ‘‘ન ચાહુ ન ચ ભવિસ્સતિ, ન ચેતરહિ વિજ્જતિ;

એકન્તં નિન્દિતો પોસો, એકન્તં વા પસંસિતો.

૨૨૯. ‘‘યં ચે વિઞ્ઞૂ પસંસન્તિ, અનુવિચ્ચ સુવે સુવે;

અચ્છિદ્દવુત્તિં મેધાવિં, પઞ્ઞાસીલસમાહિતં.

૨૩૦. ‘‘નિક્ખં જમ્બોનદસ્સેવ, કો તં નિન્દિતુમરહતિ;

દેવાપિ નં પસંસન્તિ, બ્રહ્મુનાપિ પસંસિતો’’તિ.

તત્થ પોરાણમેતન્તિ પુરાણકં એતં. અતુલાતિ તં ઉપાસકં નામેન આલપતિ. નેતં અજ્જતનામિવાતિ ઇદં નિન્દનં વા પસંસનં વા અજ્જતનં અધુના ઉપ્પન્નં વિય ન હોતિ. તુણ્હિમાસીનન્તિ કિં એસો મૂગો વિય બધિરો વિય કિઞ્ચિ અજાનન્તો વિય તુણ્હી હુત્વા નિસિન્નોતિ નિન્દન્તિ. બહુભાણિનન્તિ કિં એસ વાતાહતતાલપણ્ણં વિય તટતટાયતિ, ઇમસ્સ કથાપરિયન્તોયેવ નત્થીતિ નિન્દન્તિ. મિતભાણિમ્પીતિ કિં એસ સુવણ્ણહિરઞ્ઞં વિય અત્તનો વચનં મઞ્ઞમાનો એકં વા દ્વે વા વત્વા તુણ્હી અહોસીતિ નિન્દન્તિ. એવં સબ્બથાપિ ઇમસ્મિં લોકે અનિન્દિતો નામ નત્થીતિ અત્થો. ન ચાહૂતિ અતીતેપિ નાહોસિ, અનાગતેપિ ન ભવિસ્સતિ.

યં ચે વિઞ્ઞૂતિ બાલાનં નિન્દા વા પસંસા વા અપ્પમાણા, યં પન પણ્ડિતા દિવસે દિવસે અનુવિચ્ચ નિન્દકારણં વા પસંસકારણં વા જાનિત્વા પસંસન્તિ, અચ્છિદ્દાય વા સિક્ખાય અચ્છિદ્દાય વા જીવિતવુત્તિયા સમન્નાગતત્તા અચ્છિદ્દવુત્તિં ધમ્મોજપઞ્ઞાય સમન્નાગતત્તા મેધાવિં લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાય ચેવ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન ચ સમન્નાગતત્તા પઞ્ઞાસીલસમાહિતં પસંસન્તિ, તં સુવણ્ણદોસવિરહિતં ઘટ્ટનમજ્જનક્ખમં જમ્બોનદનિક્ખં વિય કો નિન્દિતુમરહતીતિ અત્થો. દેવાપીતિ દેવતાપિ પણ્ડિતમનુસ્સાપિ તં ભિક્ખું ઉપટ્ઠાય થોમેન્તિ પસંસન્તિ. બ્રહ્મુનાપીતિ ન કેવલં દેવમનુસ્સેહિ, દસસહસ્સચક્કવાળે મહાબ્રહ્મુનાપિ એસ પસંસિતોયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ ઉપાસકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

અતુલઉપાસકવત્થુ સત્તમં.

૮. છબ્બગ્ગિયવત્થુ

કાયપ્પકોપન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ સત્થા વેળુવને વિહરન્તો તેસં છબ્બગ્ગિયાનં ઉભોહિ હત્થેહિ યટ્ઠિયો ગહેત્વા કટ્ઠપાદુકા આરુય્હ પિટ્ઠિપાસાણે ચઙ્કમન્તાનં ખટખટાતિસદ્દં સુત્વા, ‘‘આનન્દ, કિં સદ્દો નામેસો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘છબ્બગ્ગિયાનં પાદુકા આરુય્હ ચઙ્કમન્તાનં ખટખટસદ્દો’’તિ સુત્વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેત્વા ‘‘ભિક્ખુના નામ કાયાદીનિ રક્ખિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૩૧. ‘‘કાયપ્પકોપં રક્ખેય્ય, કાયેન સંવુતો સિયા;

કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા, કાયેન સુચરિતં ચરે.

૨૩૨. ‘‘વચીપકોપં રક્ખેય્ય, વાચાય સંવુતો સિયા;

વચીદુચ્ચરિતં હિત્વા, વાચાય સુચરિતં ચરે.

૨૩૩. ‘‘મનોપકોપં રક્ખેય્ય, મનસા સંવુતો સિયા;

મનોદુચ્ચરિતં હિત્વા, મનસા સુચરિતં ચરે.

૨૩૪. ‘‘કાયેન સંવુતા ધીરા, અથો વાચાય સંવુતા;

મનસા સંવુતા ધીરા, તે વે સુપરિસંવુતા’’તિ.

તત્થ કાયપ્પકોપન્તિ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં રક્ખેય્ય. કાયેન સંવુતોતિ કાયદ્વારે દુચ્ચરિતપવેસનં નિવારેત્વા સંવુતો પિહિતદ્વારો સિયા. યસ્મા પન કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા કાયસુચરિતં ચરન્તો ઉભયમ્પેતં કરોતિ, તસ્મા કાયદુચ્ચરિતં હિત્વા, કાયેન સુચરિતં ચરેતિ વુત્તં. અનન્તરગાથાસુપિ એસેવ નયો. કાયેન સંવુતા ધીરાતિ યે પણ્ડિતા પાણાતિપાતાદીનિ અકરોન્તા કાયેન, મુસાવાદાદીનિ અકરોન્તા વાચાય, અભિજ્ઝાદીનિ અસમુટ્ઠપેન્તા મનસા સંવુતા, તે ઇધ લોકસ્મિં સુસંવુતા સુરક્ખિતા સુગોપિતા સુપિહિતદ્વારાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

છબ્બગ્ગિયવત્થુ અટ્ઠમં.

કોધવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તરસમો વગ્ગો.