૧. રોહિનીખત્તિયકઞ્ઞાવત્થુ

કોધં જહેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા નિગ્રોધારામે વિહરન્તો રોહિનિં નામ ખત્તિયકઞ્ઞં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિં કિર સમયે આયસ્મા અનુરુદ્ધો પઞ્ચસતેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં કપિલવત્થું અગમાસિ. અથસ્સ ઞાતકા ‘‘થેરો આગતો’’તિ સુત્વા થેરસ્સ સન્તિકં અગમંસુ ઠપેત્વા રોહિનિં નામ થેરસ્સ ભગિનિં. થેરો ઞાતકે પુચ્છિ ‘‘કહં, રોહિની’’તિ? ‘‘ગેહે, ભન્તે’’તિ. ‘‘કસ્મા ઇધ નાગતા’’તિ? ‘‘સરીરે તસ્સા છવિરોગો ઉપ્પન્નોતિ લજ્જાય નાગતા, ભન્તે’’તિ. થેરો ‘‘પક્કોસથ ન’’ન્તિ પક્કોસાપેત્વા પટકઞ્ચુકં પટિમુઞ્ચિત્વા આગતં એવમાહ – ‘‘રોહિનિ, કસ્મા નાગતાસી’’તિ? ‘‘સરીરે મે, ભન્તે, છવિરોગો ઉપ્પન્નો, તસ્મા લજ્જાય નાગતામ્હી’’તિ. ‘‘કિં પન તે પુઞ્ઞં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ? ‘‘કિં કરોમિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘આસનસાલં કારેહી’’તિ. ‘‘કિં ગહેત્વા’’તિ? ‘‘કિં તે પસાધનભણ્ડકં નત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં મૂલ’’ન્તિ? ‘‘દસસહસ્સમૂલં ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘તેન હિ તં વિસ્સજ્જેત્વા આસનસાલં કારેહી’’તિ. ‘‘કો મે, ભન્તે, કારેસ્સતી’’તિ? થેરો સમીપે ઠિતઞાતકે ઓલોકેત્વા ‘‘તુમ્હાકં ભારો હોતૂ’’તિ આહ. ‘‘તુમ્હે પન, ભન્તે, કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અહમ્પિ ઇધેવ ભવિસ્સામી’’તિ. ‘‘તેન હિ એતિસ્સા દબ્બસમ્ભારે આહરથા’’તિ. તે ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ આહરિંસુ.

થેરો આસનસાલં સંવિદહન્તો રોહિનિં આહ – ‘‘દ્વિભૂમિકં આસનસાલં કારેત્વા ઉપરિ પદરાનં દિન્નકાલતો પટ્ઠાય હેટ્ઠાસાલં નિબદ્ધં સમ્મજ્જિત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેહિ, નિબદ્ધં પાનીયઘટે ઉપટ્ઠાપેહી’’તિ. સા ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ પસાધનભણ્ડકં વિસ્સજ્જેત્વા દ્વિભૂમિકઆસનસાલં કારેત્વા ઉપરિ પદરાનં દિન્નકાલતો પટ્ઠાય હેટ્ઠાસાલં સમ્મજ્જનાદીનિ અકાસિ. નિબદ્ધં ભિક્ખૂ નિસીદન્તિ. અથસ્સા આસનસાલં સમ્મજ્જન્તિયાવ છવિરોગો મિલાયિ. સા આસનસાલાય નિટ્ઠિતાય બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા આસનસાલં પૂરેત્વા નિસિન્નસ્સ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પણીતં ખાદનીયં ભોજનીયં અદાસિ. સત્થા કતભત્તકિચ્ચો ‘‘કસ્સેતં દાન’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ભગિનિયા મે, ભન્તે, રોહિનિયા’’તિ. ‘‘સા પન કહ’’ન્તિ? ‘‘ગેહે, ભન્તે’’તિ. ‘‘પક્કોસથ ન’’ન્તિ? સા આગન્તું ન ઇચ્છિ. અથ નં સત્થા અનિચ્છમાનમ્પિ પક્કોસાપેસિયેવ. આગન્ત્વા ચ પન વન્દિત્વા નિસિન્નં આહ – ‘‘રોહિનિ, કસ્મા નાગમિત્થા’’તિ? ‘‘સરીરે મે, ભન્તે, છવિરોગો અત્થિ, તેન લજ્જમાના નાગતામ્હી’’તિ. ‘‘જાનાસિ પન કિં તે નિસ્સાય એસ ઉપ્પન્નો’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘તવ કોધં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો એસો’’તિ. ‘‘કિં પન મે, ભન્તે, કત’’ન્તિ? ‘‘તેન હિ સુણાહી’’તિ. અથસ્સા સત્થા અતીતં આહરિ.

અતીતે બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસી એકિસ્સા રઞ્ઞો નાટકિત્થિયા આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘દુક્ખમસ્સા ઉપ્પાદેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા મહાકચ્છુફલાનિ આહરાપેત્વા તં નાટકિત્થિં અત્તનો સન્તિકં પક્કોસાપેત્વા યથા સા ન જાનાતિ, એવમસ્સા સયને ચેવ પાવારકોજવાદીનઞ્ચ અન્તરેસુ કચ્છુચુણ્ણાનિ ઠપાપેસિ, કેળિં કુરુમાના વિય તસ્સા સરીરેપિ ઓકિરિ. તં ખણંયેવ તસ્સા સરીરં ઉપ્પક્કુપ્પક્કં ગણ્ડાગણ્ડજાતં અહોસિ. સા કણ્ડુવન્તી ગન્ત્વા સયને નિપજ્જિ, તત્રાપિસ્સા કચ્છુચુણ્ણેહિ ખાદિયમાનાય ખરતરા વેદના ઉપ્પજ્જિ. તદા અગ્ગમહેસી રોહિની અહોસીતિ.

સત્થા ઇમં અતીતં આહરિત્વા, ‘‘રોહિનિ, તદા તયાવેતં કમ્મં કતં. અપ્પમત્તકોપિ હિ કોધો વા ઇસ્સા વા કાતું ન યુત્તરૂપો એવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૨૧. ‘‘કોધં જહે વિપ્પજહેય્ય માનં,

સંયોજનં સબ્બમતિક્કમેય્ય;

તં નામરૂપસ્મિમસજ્જમાનં,

અકિઞ્ચનં નાનુપતન્તિ દુક્ખા’’તિ.

તત્થ કોધન્તિ સબ્બાકારમ્પિ કોધં નવવિધમ્પિ માનં જહેય્ય. સંયોજનન્તિ કામરાગસંયોજનાદિકં દસવિધમ્પિ સબ્બસંયોજનં અતિક્કમેય્ય. અસજ્જમાનન્તિ અલગ્ગમાનં. યો હિ ‘‘મમ રૂપં મમ વેદના’’તિઆદિના નયેન નામરૂપં પટિગ્ગણ્હાતિ, તસ્મિઞ્ચ ભિજ્જમાને સોચતિ વિહઞ્ઞતિ, અયં નામરૂપસ્મિં સજ્જતિ નામ. એવં અગ્ગણ્હન્તો અવિહઞ્ઞન્તો ન સજ્જતિ નામ. તં પુગ્ગલં એવં અસજ્જમાનં રાગાદીનં અભાવેન અકિઞ્ચનં દુક્ખા નામ નાનુપતન્તીતિ અત્થો. દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ. રોહિનીપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતા, તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સા સરીરં સુવણ્ણવણ્ણં અહોસિ.

સા તતો ચુતા તાવતિંસભવને ચતુન્નં દેવપુત્તાનં સીમન્તરે નિબ્બત્તિત્વા પાસાદિકા રૂપસોભગ્ગપ્પત્તા અહોસિ. ચત્તારોપિ દેવપુત્તા તં દિસ્વા ઉપ્પન્નસિનેહા હુત્વા ‘‘મમ સીમાય અન્તો નિબ્બત્તા, મમ સીમાય અન્તો નિબ્બત્તા’’તિ વિવદન્તા સક્કસ્સ દેવરઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, ઇમં નો નિસ્સાય અડ્ડો ઉપ્પન્નો, તં વિનિચ્છિનાથા’’તિ આહંસુ. સક્કોપિ તં ઓલોકેત્વાવ ઉપ્પન્નસિનેહો હુત્વા એવમાહ – ‘‘ઇમાય વો દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય કથં ચિત્તાનિ ઉપ્પન્નાની’’તિ. અથેકો આહ – ‘‘મમ તાવ ઉપ્પન્નચિત્તં સઙ્ગામભેરિ વિય સન્નિસીદિતું નાસક્ખી’’તિ. દુતિયો ‘‘મમ ચિત્તં પબ્બતનદી વિય સીઘં પવત્તતિયેવા’’તિ. તતિયો ‘‘મમ ઇમિસ્સા દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય કક્કટસ્સ વિય અક્ખીનિ નિક્ખમિંસૂ’’તિ. ચતુત્થો ‘‘મમ ચિત્તં ચેતિયે ઉસ્સાપિતધજો વિય નિચ્ચલં ઠાતું નાસક્ખી’’તિ. અથ ને સક્કો આહ – ‘‘તાતા, તુમ્હાકં તાવ ચિત્તાનિ પસય્હરૂપાનિ, અહં પન ઇમં લભન્તો જીવિસ્સામિ, અલભન્તસ્સ મે મરણં ભવિસ્સતી’’તિ. દેવપુત્તા, ‘‘મહારાજ, તુમ્હાકં મરણેન અત્થો નત્થી’’તિ તં સક્કસ્સ વિસ્સજ્જેત્વા પક્કમિંસુ. સા સક્કસ્સ પિયા અહોસિ મનાપા. ‘‘અસુકકીળં નામ ગચ્છામા’’તિ વુત્તે સક્કો તસ્સા વચનં પટિક્ખિપિતું નાસક્ખીતિ.

રોહિનીખત્તિયકઞ્ઞાવત્થુ પઠમં.