૧. તયોજનપબ્બજિતવત્થુ

અયોગેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તયો પબ્બજિતે આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર એકસ્મિં કુલે માતાપિતૂનં એકપુત્તકો અહોસિ પિયો મનાપો. સો એકદિવસં ગેહે નિમન્તિતાનં ભિક્ખૂનં અનુમોદનં કરોન્તાનં ધમ્મકથં સુત્વા પબ્બજિતુકામો હુત્વા માતાપિતરો પબ્બજ્જં યાચિ. તે નાનુજાનિંસુ. તસ્સ એતદહોસિ – ‘‘અહં માતાપિતૂનં અપસ્સન્તાનંયેવ બહિ ગન્ત્વા પબ્બજિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ પિતા બહિ નિક્ખમન્તો ‘‘ઇમં રક્ખેય્યાસી’’તિ માતરં પટિચ્છાપેસિ, માતા બહિ નિક્ખમન્તી પિતરં પટિચ્છાપેસિ. અથસ્સ એકદિવસં પિતરિ બહિ ગતે માતા ‘‘પુત્તં રક્ખિસ્સામી’’તિ એકં દ્વારબાહં નિસ્સાય એકં પાદેહિ ઉપ્પીળેત્વા છમાય નિસિન્ના સુત્તં કન્તતિ. સો ‘‘ઇમં વઞ્ચેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘અમ્મ, થોકં તાવ અપેહિ, સરીરવલઞ્જં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા તાય પાદે સમિઞ્જિતે નિક્ખમિત્વા વેગેન વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પબ્બાજેથ મં, ભન્તે’’તિ યાચિત્વા તેસં સન્તિકે પબ્બજિ.

અથસ્સ પિતા આગન્ત્વા માતરં પુચ્છિ – ‘‘કહં મે પુત્તો’’તિ? ‘‘સામિ, ઇમસ્મિં પદેસે અહોસી’’તિ. સો ‘‘કહં નુ ખો મે પુત્તો’’તિ ઓલોકેન્તો તં અદિસ્વા ‘‘વિહારં ગતો ભવિસ્સતી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા પુત્તં પબ્બજિતં દિસ્વા કન્દિત્વા રોદિત્વા, ‘‘તાત, કિં મં નાસેસી’’તિ વત્વા ‘‘મમ પુત્તે પબ્બજિતે અહં ઇદાનિ ગેહે કિં કરિસ્સામી’’તિ સયમ્પિ ભિક્ખૂ યાચિત્વા પબ્બજિ. અથસ્સ માતાપિ ‘‘કિં નુ ખો મે પુત્તો ચ પતિ ચ ચિરાયન્તિ, કચ્ચિ વિહારં ગન્ત્વા પબ્બજિતા’’તિ તે ઓલોકેન્તી વિહારં ગન્ત્વા ઉભોપિ પબ્બજિતે દિસ્વા ‘‘ઇમેસં પબ્બજિતકાલે મમ ગેહેન કો અત્થો’’તિ સયમ્પિ ભિક્ખુનિઉપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિ. તે પબ્બજિત્વાપિ વિના ભવિતું ન સક્કોન્તિ, વિહારેપિ ભિક્ખુનિઉપસ્સયેપિ એકતોવ નિસીદિત્વા સલ્લપન્તા દિવસં વીતિનામેન્તિ. તેન ભિક્ખૂપિ ભિક્ખૂનિયોપિ ઉબ્બાળ્હા હોન્તિ.

અથેકદિવસં ભિક્ખૂ નેસં કિરિયં સત્થું આરોચેસું. સત્થા તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તુમ્હે એવં કરોથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા એવં કરોથ? ન હિ એસ પબ્બજિતાનં યોગો’’તિ. ‘‘ભન્તે, વિના ભવિતું ન સક્કોમા’’તિ. ‘‘પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય એવં કરણં અયુત્તં. પિયાનઞ્હિ અદસ્સનં, અપ્પિયાનઞ્ચ દસ્સનં દુક્ખમેવ. તસ્મા સત્તેસુ ચ સઙ્ખારેસુ ચ કઞ્ચિ પિયં વા અપ્પિયં વા કાતું ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૦૯. ‘‘અયોગે યુઞ્જમત્તાનં, યોગસ્મિઞ્ચ અયોજયં;

અત્થં હિત્વા પિયગ્ગાહી, પિહેતત્તાનુયોગિનં.

૨૧૦. ‘‘મા પિયેહિ સમાગઞ્છિ, અપ્પિયેહિ કુદાચનં;

પિયાનં અદસ્સનં દુક્ખં, અપ્પિયાનઞ્ચ દસ્સનં.

૨૧૧. ‘‘તસ્મા પિયં ન કયિરાથ, પિયાપાયો હિ પાપકો;

ગન્થા તેસં ન વિજ્જન્તિ, યેસં નત્થિ પિયાપ્પિય’’ન્તિ.

તત્થ અયોગેતિ અયુઞ્જિતબ્બે અયોનિસોમનસિકારે. વેસિયાગોચરાદિભેદસ્સ હિ છબ્બિધસ્સ અગોચરસ્સ સેવનં ઇધ અયોનિસોમનસિકારો નામ, તસ્મિં અયોનિસોમનસિકારે અત્તાનં યુઞ્જન્તોતિ અત્થો. યોગસ્મિન્તિ તબ્બિપરીતે ચ યોનિસોમનસિકારે અયુઞ્જન્તોતિ અત્થો. અત્થં હિત્વાતિ પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય અધિસીલાદિસિક્ખત્તયં અત્થો નામ, તં અત્થં હિત્વા. પિયગ્ગાહીતિ પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતં પિયમેવ ગણ્હન્તો. પિહેતત્તાનુયોગિનન્તિ તાય પટિપત્તિયા સાસનતો ચુતો ગિહિભાવં પત્વા પચ્છા યે અત્તાનુયોગં અનુયુત્તા સીલાદીનિ સમ્પાદેત્વા દેવમનુસ્સાનં સન્તિકા સક્કારં લભન્તિ, તેસં પિહેતિ, ‘‘અહો વતાહમ્પિ એવરૂપો અસ્સ’’ન્તિ ઇચ્છતીતિ અત્થો.

મા પિયેહીતિ પિયેહિ સત્તેહિ વા સઙ્ખારેહિ વા કુદાચનં એકક્ખણેપિ ન સમાગચ્છેય્ય, તથા અપ્પિયેહિ. કિં કારણા? પિયા નઞ્હિ વિયોગવસેન અદસ્સનં અપ્પિયાનઞ્ચ ઉપસઙ્કમનવસેન દસ્સનં નામ દુક્ખં. તસ્માતિ યસ્મા ઇદં ઉભયમ્પિ દુક્ખં, તસ્મા કઞ્ચિ સત્તં વા સઙ્ખારં વા પિયં નામ ન કરેય્ય. પિયાપાયો હીતિ પિયેહિ અપાયો વિયોગો. પાપકોતિ લામકો. ગન્થા તેસં ન વિજ્જન્તીતિ યેસં પિયં નત્થિ, તેસં અભિજ્ઝાકાયગન્થો પહીયતિ. યેસં અપ્પિયં નત્થિ, તેસં બ્યાપાદો કાયગન્થો. તેસુ પન દ્વીસુ પહીનેસુ સેસગન્થા પહીના હોન્તિ. તસ્મા પિયં વા અપ્પિયં વા ન કત્તબ્બન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ. તેન પન તયો જના ‘‘મયં વિના ભવિતું ન સક્કોમા’’તિ વિબ્ભમિત્વા ગેહમેવ અગમિંસૂતિ.

તયોજનપબ્બજિતવત્થુ પઠમં.