૬. પસેનદિકોસલવત્થુ

આરોગ્યપરમા લાભાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રાજાનં પસેનદિકોસલં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે રાજા તણ્ડુલદોણસ્સ ઓદનં તદુપિયેન સૂપબ્યઞ્જનેન ભુઞ્જતિ. એકદિવસં ભુત્તપાતરાસો ભત્તસમ્મદં અવિનોદેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા કિલન્તરૂપો ઇતો ચિતો ચ સમ્પરિવત્તતિ, નિદ્દાય અભિભૂયમાનોપિ ઉજુકં નિપજ્જિતું અસક્કોન્તો એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કિં, મહારાજ, અવિસ્સમિત્વાવ આગતોસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, ભુત્તકાલતો પટ્ઠાય મે મહાદુક્ખં હોતી’’તિ. અથ નં સત્થા, ‘‘મહારાજ, અતિબહુભોજનં એવં દુક્ખં હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચ,

નિદ્દાયિતા સમ્પરિવત્તસાયી;

મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો,

પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ. (ધ. પ. ૩૨૫); –

ઇમાય ગાથાય ઓવદિત્વા, ‘‘મહારાજ, ભોજનં નામ મત્તાય ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. મત્તભોજિનો હિ સુખં હોતી’’તિ ઉત્તરિ ઓવદન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો,

મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;

તનુકસ્સ ભવન્તિ વેદના,

સણિકં જીરતિ આયુપાલય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૪);

રાજા ગાથં ઉગ્ગણ્હિતું નાસક્ખિ, સમીપે ઠિતં પન ભાગિનેય્યં, સુદસ્સનં નામ માણવં ‘‘ઇમં ગાથં ઉગ્ગણ્હ, તાતા’’તિ આહ. સો તં ગાથં ઉગ્ગણ્હિત્વા ‘‘કિં કરોમિ, ભન્તે’’તિ સત્થારં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ ઓસાનપિણ્ડકાલે ઇમં ગાથં વદેય્યાસિ, રાજા અત્થં સલ્લક્ખેત્વા યં પિણ્ડં છડ્ડેસ્સતિ, તસ્મિં પિણ્ડે સિત્થગણનાય રઞ્ઞો ભત્તપચનકાલે તત્તકે તણ્ડુલે હરેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સાયમ્પિ પાતોપિ રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ ઓસાનપિણ્ડકાલે તં ગાથં ઉદાહરિત્વા તેન છડ્ડિતપિણ્ડે સિત્થગણનાય તણ્ડુલે હાપેસિ. રાજાપિ તસ્સ ગાથં સુત્વા સહસ્સં સહસ્સં દાપેસિ. સો અપરેન સમયેન નાળિકોદનપરમતાય સણ્ઠહિત્વા સુખપ્પત્તો તનુસરીરો અહોસિ.

અથેકદિવસં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ મે સુખં જાતં, મિગમ્પિ અસ્સમ્પિ અનુબન્ધિત્વા ગણ્હનસમત્થો જાતોમ્હિ. પુબ્બે મે ભાગિનેય્યેન સદ્ધિં યુદ્ધમેવ હોતિ, ઇદાનિ વજીરકુમારિં નામ ધીતરં ભાગિનેય્યસ્સ દત્વા સો ગામો તસ્સાયેવ ન્હાનચુણ્ણમૂલં કત્વા દિન્નો, તેન સદ્ધિં વિગ્ગહો વૂપસન્તો, ઇમિનાપિ મે કારણેન સુખમેવ જાતં. કુલસન્તકં રાજમણિરતનં નો ગેહે પુરિમદિવસે નટ્ઠં, તમ્પિ ઇદાનિ હત્થપત્તં આગતં, ઇમિનાપિ મે કારણેન સુખમેવ જાતં. તુમ્હાકં સાવકેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસં ઇચ્છન્તેન ઞાતિધીતાપિ નો ગેહે કતા, ઇમિનાપિ મે કારણેન સુખમેવ જાત’’ન્તિ. સત્થા ‘‘આરોગ્યં નામ, મહારાજ, પરમો લાભો, યથાલદ્ધેન સન્તુટ્ઠભાવસદિસમ્પિ ધનં, વિસ્સાસસદિસો ચ પરમા ઞાતિ, નિબ્બાનસદિસઞ્ચ સુખં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૦૪. ‘‘આરોગ્યપરમા લાભા, સન્તુટ્ઠિપરમં ધનં;

વિસ્સાસપરમા ઞાતિ, નિબ્બાનપરમં સુખ’’ન્તિ.

તત્થ આરોગ્યપરમા લાભાતિ અરોગભાવપરમા લાભા. રોગિનો હિ વિજ્જમાનાપિ લાભા અલાભાયેવ, તસ્મા અરોગસ્સ સબ્બલાભા આગતાવ હોન્તિ. તેનેતં વુત્તં – ‘‘આરોગ્યપરમા લાભા’’તિ. સન્તુટ્ઠિપરમં ધનન્તિ ગિહિનો વા પબ્બજિતસ્સ વા યં અત્તના લદ્ધં અત્તનો સન્તકં, તેનેવ તુસ્સનભાવો સન્તુટ્ઠી નામ સેસધનેહિ પરમં ધનં. વિસ્સાસપરમા ઞાતીતિ માતા વા હોતુ પિતા વા, યેન સદ્ધિં વિસ્સાસો નત્થિ, સો અઞ્ઞાતકોવ. યેન અઞ્ઞાતકેન પન સદ્ધિં વિસ્સાસો અત્થિ, સો અસમ્બન્ધોપિ પરમો ઉત્તમો ઞાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વિસ્સાસપરમા ઞાતી’’તિ. નિબ્બાનસદિસં પન સુખં નામ નત્થિ, તેનેવાહ – નિબ્બાનપરમં સુખન્તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પસેનદિકોસલવત્થુ છટ્ઠં.