૧૫. સુખવગ્ગો

૧. ઞાઆતિકલહવૂપસમનવત્થુ

સુસુખં વતાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સક્કેસુ વિહરન્તો કલહવૂપસમનત્થં ઞાતકે આરબ્ભ કથેસિ.

સાકિયકોલિયા કિર કપિલવત્થુનગરસ્સ ચ કોલિયનગરસ્સ ચ અન્તરે રોહિણિં નામ નદિં એકેનેવ આવરણેન બન્ધાપેત્વા સસ્સાનિ કરોન્તિ. અથ જેટ્ઠમૂલમાસે સસ્સેસુ મિલાયન્તેસુ ઉભયનગરવાસિકાનમ્પિ કમ્મકારા સન્નિપતિંસુ. તત્થ કોલિયનગરવાસિનો આહંસુ – ‘‘ઇદં ઉદકં ઉભયતો હરિયમાનં નેવ તુમ્હાકં, ન અમ્હાકં પહોસ્સતિ, અમ્હાકં પન સસ્સં એકઉદકેનેવ નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. ઇતરેપિ આહંસુ – ‘‘તુમ્હેસુ કોટ્ઠકે પૂરેત્વા ઠિતેસુ મયં રત્તસુવણ્ણનીલમણિકાળકહાપણે ચ ગહેત્વા પચ્છિપસિબ્બકાદિહત્થા ન સક્ખિસ્સામ તુમ્હાકં ઘરદ્વારે વિચરિતું, અમ્હાકમ્પિ સસ્સં એકઉદકેનેવ નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, ઇદં ઉદકં અમ્હાકં દેથા’’તિ. ન મયં દસ્સામાતિ. મયમ્પિ ન દસ્સામાતિ એવં કથં વડ્ઢેત્વા એકો ઉટ્ઠાય એકસ્સ પહારં અદાસિ, સોપિ અઞ્ઞસ્સાતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં પહરિત્વા રાજકુલાનં જાતિં ઘટ્ટેત્વા કલહં વડ્ઢયિંસુ.

કોલિયકમ્મકારા વદન્તિ – ‘‘તુમ્હે કપિલવત્થુવાસિકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે સોણસિઙ્ગાલાદયો વિય અત્તનો ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચેવ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ. સાકિયકમ્મકારાપિ વદન્તિ ‘‘તુમ્હે ઇદાનિ કુટ્ઠિનો દારકે ગહેત્વા ગજ્જથ, યે અનાથા નિગ્ગતિકા તિરચ્છાના વિય કોલરુક્ખે વસિંસુ, એતેસં હત્થિનો ચ અસ્સા ચ ફલકાવુધાનિ ચ અમ્હાકં કિં કરિસ્સન્તી’’તિ. તે ગન્ત્વા તસ્મિં કમ્મે નિયુત્તાનં અમચ્ચાનં કથયિંસુ, અમચ્ચા રાજકુલાનં કથેસું. તતો સાકિયા ‘‘ભગિનીહિ સદ્ધિં સંવસિતકાનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ. કોલિયાપિ ‘‘કોલરુક્ખવાસીનં થામઞ્ચ બલઞ્ચ દસ્સેસ્સામા’’તિ યુદ્ધસજ્જા નિક્ખમિંસુ.

સત્થાપિ પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો ઞાતકે દિસ્વા ‘‘મયિ અગચ્છન્તે ઇમે નસ્સિસ્સન્તિ, મયા ગન્તું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા એકકોવ આકાસેન ગન્ત્વા રોહિણિનદિયા મજ્ઝે આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિ. ઞાતકા સત્થારં દિસ્વા આવુધાનિ છડ્ડેત્વા વન્દિંસુ. અથ ને સત્થા આહ – ‘‘કિં કલહો નામેસ, મહારાજા’’તિ? ‘‘ન જાનામ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કો દાનિ જાનિસ્સતી’’તિ? તે ‘‘ઉપરાજા જાનિસ્સતિ, સેનાપતિ જાનિસ્સતી’’તિ ઇમિના ઉપાયેન યાવ દાસકમ્મકરે પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઉદકકલહો’’તિ આહંસુ. ‘‘ઉદકં કિં અગ્ઘતિ, મહારાજા’’તિ? ‘‘અપ્પગ્ઘં, ભન્તે’’તિ. ‘‘ખત્તિયા કિં અગ્ઘન્તિ મહારાજા’’તિ? ‘‘ખત્તિયા નામ અનગ્ઘા, ભન્તે’’તિ. ‘‘અયુત્તં તુમ્હાકં અપ્પમત્તતં ઉદકં નિસ્સાય અનગ્ઘે ખત્તિયે નાસેતુ’’ન્તિ. તે તુણ્હી અહેસું. અથ તે સત્થા આમન્તેત્વા ‘‘કસ્મા મહારાજા એવરૂપં કરોથ, મયિ અસન્તે અજ્જ લોહિતનદી પવત્તિસ્સતિ, અયુત્તં વો કતં, તુમ્હે પઞ્ચહિ વેરેહિ સવેરા વિહરથ, અહં અવેરો વિહરામિ. તુમ્હે કિલેસાતુરા હુત્વા વિહરથ, અહં અનાતુરો. તુમ્હે કામગુણપરિયેસનુસ્સુક્કા હુત્વા વિહરથ, અહં અનુસ્સુક્કો વિહરામી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૯૭. ‘‘સુસુખં વત જીવામ, વેરિનેસુ અવેરિનો,

વેરિનેસુ મનુસ્સેસુ, વિહરામ અવેરિનો.

૧૯૮. ‘‘સુસુખં વત જીવામ, આતુરેસુ અનાતુરા;

આતુરેસુ મનુસ્સેસુ, વિહરામ અનાતુરા.

૧૯૯. ‘‘સુસુખં વત જીવામ, ઉસ્સુકેસુ અનુસ્સુકા;

ઉસ્સુકેસુ મનુસ્સેસુ, વિહરામ અનુસ્સુકા’’તિ.

તત્થ સુસુખન્તિ સુટ્ઠુ સુખં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યે ગિહિનો સન્ધિચ્છેદાદિવસેન, પબ્બજિતા વા પન વેજ્જકમ્માદિવસેન જીવિતવુત્તિં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘સુખેન જીવામા’’તિ વદન્તિ, તેહિ મયમેવ સુસુખં વત જીવામ, યે મયં પઞ્ચહિ વેરીહિ વેરિનેસુ મનુસ્સેસુ અવેરિનો, કિલેસાતુરેસુ મનુસ્સેસુ નિક્કિલેસતાય અનાતુરા, પઞ્ચકામગુણપરિયેસને ઉસ્સુકેસુ તાય પરિયેસનાય અભાવેન અનુસ્સુકાતિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ઞાતિકલહવૂપસમનવત્થુ પઠમં.

૨. મારવત્થુ

સુસુખં વત જીવામાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા પઞ્ચસાલાય બ્રાહ્મણગામે વિહરન્તો મારં આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ સત્થા પઞ્ચસતાનં કુમારિકાનં સોતાપત્તિમગ્ગસ્સૂપનિસ્સયં દિસ્વા તં ગામં ઉપનિસ્સાય વિહાસિ. તાપિ કુમારિકાયો એકસ્મિં નક્ખત્તદિવસે નદિં ગન્ત્વા ન્હત્વા અલઙ્કતપટિયત્તા ગામાભિમુખિયો પાયિંસુ. સત્થાપિ તં ગામં પવિસિત્વા પિણ્ડાય ચરતિ. અથ મારો સકલગામવાસીનં સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા યથા સત્થા કટચ્છુભત્તમત્તમ્પિ ન લભતિ, એવં કત્વા યથાધોતેન પત્તેન નિક્ખમન્તં સત્થારં ગામદ્વારે ઠત્વા આહ – ‘‘અપિ, સમણ, પિણ્ડપાતં લભિત્થા’’તિ. ‘‘કિં પન ત્વં, પાપિમ, તથા અકાસિ, યથાહં પિણ્ડં ન લભેય્ય’’ન્તિ? ‘‘તેન હિ, ભન્તે, પુન પવિસથા’’તિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સચે પુન પવિસતિ, સબ્બેસં સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા ઇમસ્સ પુરતો પાણિં પહરિત્વા હસ્સકેળિં કરિસ્સામી’’તિ. તસ્મિં ખણે તા કુમારિકાયો ગામદ્વારં પત્વા સત્થારં દિસ્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. મારોપિ સત્થારં આહ – ‘‘અપિ, ભન્તે, પિણ્ડં અલભમાના જિઘચ્છાદુક્ખેન પીળિતત્થા’’તિ. સત્થા ‘‘અજ્જ મયં, પાપિમ, કિઞ્ચિ અલભિત્વાપિ આભસ્સરલોકે મહાબ્રહ્માનો વિય પીતિસુખેનેવ વીતિનામેસ્સામા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૦૦. ‘‘સુસુખં વત જીવામ, યેસં નો નત્થિ કિઞ્ચનં;

પીતિભક્ખા ભવિસ્સામ, દેવા આભસ્સરા યથા’’તિ.

તત્થ યેસં નોતિ યેસં અમ્હાકં પલિબુજ્ઝનત્થેન રાગાદીસુ કિઞ્ચનેસુ એકમ્પિ કિઞ્ચનં નત્થિ. પીતિભક્ખાતિ યથા આભસ્સરા દેવા પીતિભક્ખા હુત્વા પીતિસુખેનેવ વીતિનામેન્તિ, એવં મયમ્પિ, પાપિમ, કિઞ્ચિ અલભિત્વા પીતિભક્ખા ભવિસ્સામાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ કુમારિકાયો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

મારવત્થુ દુતિયં.

૩. કોસલરઞ્ઞો પરાજયવત્થુ

જયં વેરન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોસલરઞ્ઞો પરાજયં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર કાસિકગામં નિસ્સાય ભાગિનેય્યેન અજાતસત્તુના સદ્ધિં યુજ્ઝન્તો તેન તયો વારે પરાજિતો તતિયવારે ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ખીરમુખમ્પિ દારકં પરાજેતું નાસક્ખિં, કિં મે જીવિતેના’’તિ. સો આહારૂપચ્છેદં કત્વા મઞ્ચકે નિપજ્જિ. અથસ્સ સા પવત્તિ સકલનગરં પત્થરિ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, રાજા કિર કાસિકગામકં નિસ્સાય તયો વારે પરાજિતો, સો ઇદાનિ પરાજિત્વા આગતો ‘ખીરમુખમ્પિ દારકં પરાજેતું નાસક્ખિં, કિં મે જીવિતેના’તિ આહારૂપચ્છેદં કત્વા મઞ્ચકે નિપન્નો’’તિ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, જિનન્તોપિ વેરં પસવતિ, પરાજિતો પન દુક્ખં સેતિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૦૧. ‘‘જયં વેરં પસવતિ, દુક્ખં સેતિ પરાજિતો;

ઉપસન્તો સુખં સેતિ, હિત્વા જયપરાજય’’ન્તિ.

તત્થ જયન્તિ પરં જિનન્તો વેરં પટિલભતિ. પરાજિતોતિ પરેન પરાજિતો ‘‘કદા નુ ખો પચ્ચામિત્તસ્સ પિટ્ઠિં દટ્ઠું સક્ખિસ્સામી’’તિ દુક્ખં સેતિ સબ્બિરિયાપથેસુ દુક્ખમેવ વિહરતીતિ અત્થો. ઉપસન્તોતિ અબ્ભન્તરે ઉપસન્તરાગાદિકિલેસો ખીણાસવો જયઞ્ચ પરાજયઞ્ચ હિત્વા સુખં સેતિ, સબ્બિરિયાપથેસુ સુખમેવ વિહરતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કોસલરઞ્ઞો પરાજયવત્થુ તતિયં.

૪. અઞ્ઞતરકુલદારિકાવત્થુ

નત્થિ રાગસમોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં કુલદારિકં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સા કિર માતાપિતરો આવાહં કત્વા મઙ્ગલદિવસે સત્થારં નિમન્તયિંસુ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો તત્થ ગન્ત્વા નિસીદિ. સાપિ ખો વધુકા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉદકપરિસ્સાવનાદીનિ કરોન્તી અપરાપરં સઞ્ચરતિ. સામિકોપિસ્સા તં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. તસ્સ રાગવસેન ઓલોકેન્તસ્સ અન્તો કિલેસો સમુદાચરિ. સો અઞ્ઞાણાભિભૂતો નેવ બુદ્ધં ઉપટ્ઠહિ, ન અસીતિ મહાથેરે. હત્થં પસારેત્વા ‘‘તં વધુકં ગણ્હિસ્સામી’’તિ પન ચિત્તં અકાસિ. સત્થા તસ્સજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા યથા તં ઇત્થિં ન પસ્સતિ, એવમકાસિ. સો અદિસ્વા સત્થારં ઓલોકેન્તો અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ ઓલોકેત્વા ઠિતકાલે ‘‘કુમારક, ન હિ રાગગ્ગિના સદિસો અગ્ગિ નામ, દોસકલિના સદિસો કલિ નામ, ખન્ધપરિહરણદુક્ખેન સદિસં દુક્ખં નામ અત્થિ, નિબ્બાનસુખસદિસં સુખમ્પિ નત્થિયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૦૨. ‘‘નત્થિ રાગસમો અગ્ગિ, નત્થિ દોસસમો કલિ;

નત્થિ ખન્ધસમા દુક્ખા, નત્થિ સન્તિપરં સુખ’’ન્તિ.

તત્થ નત્થિ રાગસમોતિ ધૂમં વા જાલં વા અઙ્ગારં વા અદસ્સેત્વા અન્તોયેવ ઝાપેત્વા ભસ્મમુટ્ઠિં કાતું સમત્થો રાગેન સમો અઞ્ઞો અગ્ગિ નામ નત્થિ. કલીતિ દોસેન સમો અપરાધોપિ નત્થિ. ખન્ધસમાતિ ખન્ધેહિ સમા. યથા પરિહરિયમાના ખન્ધા દુક્ખા, એવં અઞ્ઞં દુક્ખં નામ નત્થિ. સન્તિપરન્તિ નિબ્બાનતો ઉત્તરિં અઞ્ઞં સુખમ્પિ નત્થિ. અઞ્ઞઞ્હિ સુખં સુખમેવ, નિબ્બાનં પરમસુખન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને કુમારિકા ચ કુમારકો ચ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ. તસ્મિં સમયે ભગવા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં દસ્સનાકારં અકાસીતિ.

અઞ્ઞતરકુલદારિકાવત્થુ ચતુત્થં.

૫. એકઉપાસકવત્થુ

જિઘચ્છાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા આળવિયં વિહરન્તો એકં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ દિવસે સત્થા જેતવને ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો આળવિયં એકં દુગ્ગતમનુસ્સં દિસ્વા તસ્સૂપનિસ્સયસમ્પત્તિં ઞત્વા પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો આળવિં અગમાસિ. આળવિવાસિનો સત્થારં નિમન્તયિંસુ. સોપિ દુગ્ગતમનુસ્સો ‘‘સત્થા કિર આગતો’’તિ સુત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ મનં અકાસિ. તંદિવસમેવ ચસ્સ એકો ગોણો પલાયિ. સો ‘‘કિં નુ ખો ગોણં પરિયેસિસ્સામિ, ઉદાહુ ધમ્મં સુણામી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘ગોણં પરિયેસિત્વા પચ્છા ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ પાતોવ ગેહા નિક્ખમિ. આળવિવાસિનોપિ બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિસીદાપેત્વા પરિવિસિત્વા અનુમોદનત્થાય પત્તં ગણ્હિંસુ. સત્થા ‘‘યં નિસ્સાય અહં તિંસયોજનમગ્ગં આગતો, સો ગોણં પરિયેસિતું અરઞ્ઞં પવિટ્ઠો, તસ્મિં આગતેયેવ ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ તુણ્હી અહોસિ.

સોપિ મનુસ્સો દિવા ગોણં દિસ્વા ગોગણે પક્ખિપિત્વા ‘‘સચેપિ અઞ્ઞં નત્થિ, સત્થુ વન્દનમત્તમ્પિ કરિસ્સામી’’તિ જિઘચ્છાપીળિતોપિ ગેહં ગમનાય મનં અકત્વા વેગેન સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. સત્થા તસ્સ ઠિતકાલે દાનવેય્યાવટિકં આહ – ‘‘અત્થિ કિઞ્ચિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અતિરિત્તભત્ત’’ન્તિ? ‘‘ભન્તે, સબ્બં અત્થી’’તિ. તેન હિ ‘‘ઇમં પરિવિસાહી’’તિ. સો સત્થારા વુત્તટ્ઠાનેયેવ તં નિસીદાપેત્વા યાગુખાદનીયભોજનીયેહિ સક્કચ્ચં પરિવિસિ. સો ભુત્તભત્તો મુખં વિક્ખાલેસિ. ઠપેત્વા કિર ઇમં ઠાનં તીસુ પિટકેસુ અઞ્ઞત્થ ગતાગતસ્સ ભત્તવિચારણં નામ નત્થિ. તસ્સ પસ્સદ્ધદરથસ્સ ચિત્તં એકગ્ગં અહોસિ. અથસ્સ સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેત્વા સચ્ચાનિ પકાસેસિ. સો દેસનાવસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સત્થાપિ અનુમોદનં કત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ. મહાજનો સત્થારં અનુગન્ત્વા નિવત્તિ.

ભિક્ખૂ સત્થારા સદ્ધિં ગચ્છન્તાયેવ ઉજ્ઝાયિંસુ – ‘‘પસ્સથાવુસો, સત્થુ કમ્મં, અઞ્ઞેસુ દિવસેસુ એવરૂપં નત્થિ, અજ્જ પનેકં મનુસ્સં દિસ્વાવ યાગુઆદીનિ વિચારેત્વા દાપેસી’’તિ. સત્થા નિવત્તિત્વા ઠિતકોવ ‘‘કિં કથેથ, ભિક્ખવે’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા ‘‘આમ, ભિક્ખવે, અહં તિંસયોજનં કન્તારં આગચ્છન્તો તસ્સ ઉપાસકસ્સૂપનિસ્સયં દિસ્વા આગતો, સો અતિવિય જિઘચ્છિતો, પાતોવ પટ્ઠાય ગોણં પરિયેસન્તો અરઞ્ઞે વિચરિ. ‘જિઘચ્છદુક્ખેન ધમ્મે દેસિયમાનેપિ પટિવિજ્ઝિતું ન સક્ખિસ્સતી’તિ ચિન્તેત્વા એવં અકાસિં, જિઘચ્છારોગસદિસો રોગો નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૦૩. ‘‘જિઘચ્છાપરમા રોગા, સઙ્ખારપરમા દુખા;

એતં ઞત્વા યથાભૂતં, નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ.

તત્થ જિઘચ્છાપરમા રોગાતિ યસ્મા અઞ્ઞો રોગો સકિં તિકિચ્છિતો વિનસ્સતિ વા તદઙ્ગવસેન વા પહીયતિ, જિઘચ્છા પન નિચ્ચકાલં તિકિચ્છિતબ્બાયેવાતિ સેસરોગાનં અયં પરમા નામ. સઙ્ખારાતિ પઞ્ચ ખન્ધા. એતં ઞત્વાતિ જિઘચ્છાસમો રોગો નત્થિ, ખન્ધપરિહરણસમં દુક્ખં નામ નત્થીતિ એતમત્થં યથાભૂતં ઞત્વા પણ્ડિતો નિબ્બાનં સચ્છિ કરોતિ. નિબ્બાનં પરમં સુખન્તિ તઞ્હિ સબ્બસુખાનં પરમં ઉત્તમં સુખન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

એકઉપાસકવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. પસેનદિકોસલવત્થુ

આરોગ્યપરમા લાભાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો રાજાનં પસેનદિકોસલં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે રાજા તણ્ડુલદોણસ્સ ઓદનં તદુપિયેન સૂપબ્યઞ્જનેન ભુઞ્જતિ. એકદિવસં ભુત્તપાતરાસો ભત્તસમ્મદં અવિનોદેત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા કિલન્તરૂપો ઇતો ચિતો ચ સમ્પરિવત્તતિ, નિદ્દાય અભિભૂયમાનોપિ ઉજુકં નિપજ્જિતું અસક્કોન્તો એકમન્તં નિસીદિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કિં, મહારાજ, અવિસ્સમિત્વાવ આગતોસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, ભુત્તકાલતો પટ્ઠાય મે મહાદુક્ખં હોતી’’તિ. અથ નં સત્થા, ‘‘મહારાજ, અતિબહુભોજનં એવં દુક્ખં હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મિદ્ધી યદા હોતિ મહગ્ઘસો ચ,

નિદ્દાયિતા સમ્પરિવત્તસાયી;

મહાવરાહોવ નિવાપપુટ્ઠો,

પુનપ્પુનં ગબ્ભમુપેતિ મન્દો’’તિ. (ધ. પ. ૩૨૫); –

ઇમાય ગાથાય ઓવદિત્વા, ‘‘મહારાજ, ભોજનં નામ મત્તાય ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. મત્તભોજિનો હિ સુખં હોતી’’તિ ઉત્તરિ ઓવદન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘મનુજસ્સ સદા સતીમતો,

મત્તં જાનતો લદ્ધભોજને;

તનુકસ્સ ભવન્તિ વેદના,

સણિકં જીરતિ આયુપાલય’’ન્તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૪);

રાજા ગાથં ઉગ્ગણ્હિતું નાસક્ખિ, સમીપે ઠિતં પન ભાગિનેય્યં, સુદસ્સનં નામ માણવં ‘‘ઇમં ગાથં ઉગ્ગણ્હ, તાતા’’તિ આહ. સો તં ગાથં ઉગ્ગણ્હિત્વા ‘‘કિં કરોમિ, ભન્તે’’તિ સત્થારં પુચ્છિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ ઓસાનપિણ્ડકાલે ઇમં ગાથં વદેય્યાસિ, રાજા અત્થં સલ્લક્ખેત્વા યં પિણ્ડં છડ્ડેસ્સતિ, તસ્મિં પિણ્ડે સિત્થગણનાય રઞ્ઞો ભત્તપચનકાલે તત્તકે તણ્ડુલે હરેય્યાસી’’તિ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સાયમ્પિ પાતોપિ રઞ્ઞો ભુઞ્જન્તસ્સ ઓસાનપિણ્ડકાલે તં ગાથં ઉદાહરિત્વા તેન છડ્ડિતપિણ્ડે સિત્થગણનાય તણ્ડુલે હાપેસિ. રાજાપિ તસ્સ ગાથં સુત્વા સહસ્સં સહસ્સં દાપેસિ. સો અપરેન સમયેન નાળિકોદનપરમતાય સણ્ઠહિત્વા સુખપ્પત્તો તનુસરીરો અહોસિ.

અથેકદિવસં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, ઇદાનિ મે સુખં જાતં, મિગમ્પિ અસ્સમ્પિ અનુબન્ધિત્વા ગણ્હનસમત્થો જાતોમ્હિ. પુબ્બે મે ભાગિનેય્યેન સદ્ધિં યુદ્ધમેવ હોતિ, ઇદાનિ વજીરકુમારિં નામ ધીતરં ભાગિનેય્યસ્સ દત્વા સો ગામો તસ્સાયેવ ન્હાનચુણ્ણમૂલં કત્વા દિન્નો, તેન સદ્ધિં વિગ્ગહો વૂપસન્તો, ઇમિનાપિ મે કારણેન સુખમેવ જાતં. કુલસન્તકં રાજમણિરતનં નો ગેહે પુરિમદિવસે નટ્ઠં, તમ્પિ ઇદાનિ હત્થપત્તં આગતં, ઇમિનાપિ મે કારણેન સુખમેવ જાતં. તુમ્હાકં સાવકેહિ સદ્ધિં વિસ્સાસં ઇચ્છન્તેન ઞાતિધીતાપિ નો ગેહે કતા, ઇમિનાપિ મે કારણેન સુખમેવ જાત’’ન્તિ. સત્થા ‘‘આરોગ્યં નામ, મહારાજ, પરમો લાભો, યથાલદ્ધેન સન્તુટ્ઠભાવસદિસમ્પિ ધનં, વિસ્સાસસદિસો ચ પરમા ઞાતિ, નિબ્બાનસદિસઞ્ચ સુખં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૦૪. ‘‘આરોગ્યપરમા લાભા, સન્તુટ્ઠિપરમં ધનં;

વિસ્સાસપરમા ઞાતિ, નિબ્બાનપરમં સુખ’’ન્તિ.

તત્થ આરોગ્યપરમા લાભાતિ અરોગભાવપરમા લાભા. રોગિનો હિ વિજ્જમાનાપિ લાભા અલાભાયેવ, તસ્મા અરોગસ્સ સબ્બલાભા આગતાવ હોન્તિ. તેનેતં વુત્તં – ‘‘આરોગ્યપરમા લાભા’’તિ. સન્તુટ્ઠિપરમં ધનન્તિ ગિહિનો વા પબ્બજિતસ્સ વા યં અત્તના લદ્ધં અત્તનો સન્તકં, તેનેવ તુસ્સનભાવો સન્તુટ્ઠી નામ સેસધનેહિ પરમં ધનં. વિસ્સાસપરમા ઞાતીતિ માતા વા હોતુ પિતા વા, યેન સદ્ધિં વિસ્સાસો નત્થિ, સો અઞ્ઞાતકોવ. યેન અઞ્ઞાતકેન પન સદ્ધિં વિસ્સાસો અત્થિ, સો અસમ્બન્ધોપિ પરમો ઉત્તમો ઞાતિ. તેન વુત્તં – ‘‘વિસ્સાસપરમા ઞાતી’’તિ. નિબ્બાનસદિસં પન સુખં નામ નત્થિ, તેનેવાહ – નિબ્બાનપરમં સુખન્તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પસેનદિકોસલવત્થુ છટ્ઠં.

૭. તિસ્સત્થેરવત્થુ

પવિવેકરસન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેસાલિયં વિહરન્તો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થારા હિ, ‘‘ભિક્ખવે, અહં ઇતો ચતૂહિ માસેહિ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વુત્તે સત્થુ સન્તિકે સત્ત ભિક્ખુસતાનિ સન્તાસં આપજ્જિંસુ, ખીણાસવાનં ધમ્મસંવેગો ઉપ્પજ્જિ, પુથુજ્જના અસ્સૂનિ સન્ધારેતું નાસક્ખિંસુ. ભિક્ખૂ વગ્ગા વગ્ગા હુત્વા ‘‘કિં નુ ખો કરિસ્સામા’’તિ મન્તેન્તા વિચરન્તિ. અથેકો તિસ્સત્થેરો નામ ભિક્ખૂ ‘‘સત્થા કિર ચતુમાસચ્ચયેન પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અહઞ્ચમ્હિ અવીતરાગો, સત્થરિ ધરમાનેયેવ મયા અરહત્તં ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ ચતૂસુ ઇરિયાપથેસુ એકકોવ વિહાસિ. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ગમનં વા કેનચિ સદ્ધિં કથાસલ્લાપો વા નત્થિ. અથ નં ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘આવુસો, તિસ્સ તસ્મા એવં કરોસી’’તિ. સો તેસં કથં ન સુણાતિ. તે તસ્સ પવત્તિં સત્થુ આરોચેત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હેસુ તિસ્સત્થેરસ્સ સિનેહો નત્થી’’તિ આહંસુ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘કસ્મા તિસ્સ એવં અકાસી’’તિ પુચ્છિત્વા તેન અત્તનો અધિપ્પાયે આરોચિતે ‘‘સાધુ, તિસ્સા’’તિ સાધુકારં દત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, મયિ સિનેહો તિસ્સસદિસોવ હોતુ. ગન્ધમાલાદીહિ પૂજં કરોન્તાપિ નેવ મં પૂજેન્તિ, ધમ્માનુધમ્મં પટિપજ્જમાનાયેવ પન મં પૂજેન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૨૦૫. ‘‘પવિવેકરસં પિત્વા, રસં ઉપસમસ્સ ચ;

નિદ્દરો હોતિ નિપ્પાપો, ધમ્મપીતિરસં પિવ’’ન્તિ.

તત્થ પવિવેકરસન્તિ પવિવેકતો ઉપ્પન્નં રસં, એકીભાવસુખન્તિ અત્થો. પિત્વાતિ દુક્ખપરિઞ્ઞાદીનિ કરોન્તો આરમ્મણતો સચ્છિકિરિયાવસેન પિવિત્વા. ઉપસમસ્સ ચાતિ કિલેસૂપસમનિબ્બાનસ્સ ચ રસં પિત્વા. નિદ્દરો હોતીતિ તેન ઉભયરસપાનેન ખીણાસવો ભિક્ખુ અબ્ભન્તરે રાગદરથાદીનં અભાવેન નિદ્દરો ચેવ નિપ્પાપો ચ હોતિ. રસં પિવન્તિ નવવિધલોકુત્તરધમ્મવસેન ઉપ્પન્નં પીતિરસં પિવન્તોપિ નિદ્દરો નિપ્પાપો ચ હોતિ.

દેસનાવસાને તિસ્સત્થેરો અરહત્તં પાપુણિ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

તિસ્સત્થેરવત્થુ સત્તમં.

૮. સક્કવત્થુ

સાહુ દસ્સનન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવગામકે વિહરન્તો સક્કં આરબ્ભ કથેસિ.

તથાગતસ્સ હિ આયુસઙ્ખારે વિસ્સટ્ઠે લોહિતપક્ખન્દિકાબાધસ્સ ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા સક્કો દેવરાજા ‘‘મયા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ગિલાનુપટ્ઠાનં કાતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તિગાવુતપ્પમાણં અત્તભાવં વિજહિત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા હત્થેહિ પાદે પરિમજ્જિ. અથ નં સત્થા આહ ‘‘કો એસો’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, સક્કો’’તિ. ‘‘કસ્મા આગતોસી’’તિ? ‘‘તુમ્હે ગિલાને ઉપટ્ઠહિતું, ભન્તે’’તિ. ‘‘સક્ક, દેવાનં મનુસ્સગન્ધો યોજનસતતો પટ્ઠાય ગલે બદ્ધકુણપં વિય હોતિ, ગચ્છ ત્વં, અત્થિ મે ગિલાનુપટ્ઠકા ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘ભન્તે, ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સમત્થકે ઠિતો તુમ્હાકં સીલગન્ધં ઘાયિત્વા આગતો, અહમેવ ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ સો સત્થુ સરીરવળઞ્જનભાજનં અઞ્ઞસ્સ હત્થેનાપિ ફુસિતું અદત્વા સીસેયેવ ઠપેત્વા નીહરન્તો મુખસઙ્કોચનમત્તમ્પિ ન અકાસિ, ગન્ધભાજનં પરિહરન્તો વિય અહોસિ. એવં સત્થારં પટિજગ્ગિત્વા સત્થુ ફાસુકકાલેયેવ અગમાસિ.

ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અહો સત્થરિ સક્કસ્સ સિનેહો, એવરૂપં નામ દિબ્બસમ્પત્તિં પહાય મુખસઙ્કોચનમત્તમ્પિ અકત્વા ગન્ધભાજનં નીહરન્તો વિય સત્થુ સરીરવળઞ્જનભાજનં સીસેન નીહરન્તો ઉપટ્ઠાનમકાસી’’તિ. સત્થા તેસં કથં સુત્વા કિં વદેથ, ભિક્ખવે, અનચ્છરિયં એતં, યં સક્કો દેવરાજા મયિ સિનેહં કરોતિ. અયં સક્કો હિ દેવરાજા મં નિસ્સાય જરસક્કભાવં વિજહિત્વા સોતાપન્નો હુત્વા તરુણસક્કસ્સ ભાવં પત્તો, અહં હિસ્સ મરણભયતજ્જિતસ્સ પઞ્ચસિખગન્ધબ્બદેવપુત્તં પુરતો કત્વા આગતકાલે ઇન્દસાલગુહાયં દેવપરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નસ્સ –

‘‘પુચ્છ વાસવ મં પઞ્હં, યં કિઞ્ચિ મનસિચ્છસિ;

તસ્સ તસ્સેવ પઞ્હસ્સ, અહં અન્તં કરોમિ તે’’તિ. (દી. નિ. ૨.૩૫૬) –

વત્વા તસ્સ કઙ્ખં વિનોદેન્તો ધમ્મં દેસેસિં. દેસનાવસાને ચુદ્દસન્નં પાણકોટીનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, સક્કોપિ યથાનિસિન્નોવ સોતાપત્તિફલં પત્વા તરુણસક્કો જાતો. એવમસ્સાહં બહૂપકારો. તસ્સ મયિ સિનેહો નામ અનચ્છરિયો. ભિક્ખવે, અરિયાનઞ્હિ દસ્સનમ્પિ સુખં, તેહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને સન્નિવાસોપિ સુખો. બાલેહિ સદ્ધિં પન સબ્બમેતં દુક્ખન્તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૨૦૬. ‘‘સાહુ દસ્સનમરિયાનં, સન્નિવાસો સદા સુખો;

અદસ્સનેન બાલાનં, નિચ્ચમેવ સુખી સિયા.

૨૦૭. ‘‘બાલસઙ્ગતચારી હિ, દીઘમદ્ધાન સોચતિ;

દુક્ખો બાલેહિ સંવાસો, અમિત્તેનેવ સબ્બદા;

ધીરો ચ સુખસંવાસો, ઞાતીનંવ સમાગમો’’.

તસ્મા હિ –

૨૦૮. ‘‘ધીરઞ્ચ પઞ્ઞઞ્ચ બહુસ્સુતઞ્ચ,ધોરય્હસીલં વતવન્તમરિયં;

તં તાદિસં સપ્પુરિસં સુમેધં,ભજેથ નક્ખત્તપથં વ ચન્દિમા’’તિ.

તત્થ સાહૂતિ સુન્દરં ભદ્દકં. સન્નિવાસોતિ ન કેવલઞ્ચ તેસં દસ્સનમેવ, તેહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને નિસીદનાદિભાવોપિ તેસં વત્તપટિવત્તં કાતું લભનભાવોપિ સાધુયેવ. બાલસઙ્ગતચારી હીતિ યો બાલેન સહચારી. દીઘમદ્ધાનન્તિ સો બાલસહાયેન ‘‘એહિ સન્ધિચ્છેદાદીનિ કરોમા’’તિ વુચ્ચમાનો તેન સદ્ધિં એકચ્છન્દો હુત્વા તાનિ કરોન્તો હત્થચ્છેદાદીનિ પત્વા દીઘમદ્ધાનં સોચતિ. સબ્બદાતિ યથા અસિહત્થેન વા અમિત્તેન આસીવિસાદીહિ વા સદ્ધિં એકતો વાસો નામ નિચ્ચં દુક્ખો, તથેવ બાલેહિ સદ્ધિન્તિ અત્થો. ધીરો ચ સુખસંવાસોતિ એત્થ સુખો સંવાસો એતેનાતિ સુખસંવાસો, પણ્ડિતેન સદ્ધિં એકટ્ઠાને સંવાસો સુખોતિ અત્થો. કથં? ઞાતીનંવ સમાગમોતિ યથાપિ ઞાતીનં સમાગમો સુખો, એવં સુખો.

તસ્મા હીતિ યસ્મા બાલેહિ સદ્ધિં સંવાસો દુક્ખો, પણ્ડિતેન સદ્ધિં સુખો, તસ્મા હિ ધિતિસમ્પન્નં ધીરઞ્ચ, લોકિયલોકુત્તરપઞ્ઞાસમ્પન્નં પઞ્ઞઞ્ચ, આગમાધિગમસમ્પન્નં બહુસ્સુતઞ્ચ, અરહત્તપાપનકસઙ્ખાતાય ધુરવહનસીલતાય ધોરય્હસીલં, સીલવતેન ચેવ ધુતઙ્ગવતેન ચ વતવન્તં, કિલેસેહિ આરકતાય અરિયં, તથારૂપં સપ્પુરિસં સોભનપઞ્હં યથા નિમ્મલં નક્ખત્તપથસઙ્ખાતં આકાસં ચન્દિમા ભજતિ, એવં ભજેથ પયિરુપાસેથાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સક્કવત્થુ અટ્ઠમં.

સુખવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પન્નરસમો વગ્ગો.