૬. અગ્ગિદત્તબ્રાહ્મણવત્થુ

બહું વે સરણં યન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વાલિકરાસિમ્હિ નિસિન્નં અગ્ગિદત્તં નામ કોસલરઞ્ઞો પુરોહિતં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર મહાકોસલસ્સ પુરોહિતો અહોસિ. અથ નં પિતરિ કાલકતે રાજા પસેનદિ કોસલો ‘‘પિતુ મે પુરોહિતો’’તિ ગારવેન તસ્મિંયેવ ઠાને ઠપેત્વા તસ્સ અત્તનો ઉપટ્ઠાનં આગતકાલે પચ્ચુગ્ગમનં કરોતિ, ‘‘આચરિય, ઇધ નિસીદથા’’તિ સમાનાસનં દાપેસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા મયિ અતિવિય ગારવં કરોતિ, ન ખો પન રાજૂનં નિચ્ચકાલમેવ સક્કા ચિત્તં ગહેતું. સમાનવયેનેવ હિ સદ્ધિં રજ્જસુખં નામ સુખં હોતિ, અહઞ્ચમ્હિ મહલ્લકો, પબ્બજિતું મે યુત્ત’’ન્તિ. સો રાજાનં પબ્બજ્જં અનુજાનાપેત્વા નગરે ભેરિં ચરાપેત્વા સત્તાહેન સબ્બં અત્તનો ધનં દાનમુખે વિસ્સજ્જેત્વા બાહિરકપબ્બજ્જં પબ્બજિ. તં નિસ્સાય દસ પુરિસસહસ્સાનિ અનુપબ્બજિંસુ. સો તેહિ સદ્ધિં અઙ્ગમગધાનઞ્ચ કુરુરટ્ઠસ્સ ચ અન્તરે વાસં કપ્પેત્વા ઇમં ઓવાદં દેતિ, ‘‘તાતા, યસ્સ કામવિતક્કાદયો ઉપ્પજ્જન્તિ, સો નદિતો એકેકં વાલુકપુટં ઉદ્ધરિત્વા ઇમસ્મિં ઓકિરતૂ’’તિ. તે ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા કામવિતક્કાદીનં ઉપ્પન્નકાલે તથા કરિંસુ. અપરેન સમયેન મહાવાલુકરાસિ અહોસિ, તં અહિછત્તો નામ નાગરાજા પટિગ્ગહેસિ. અઙ્ગમગધવાસિનો ચેવ કુરુરટ્ઠવાસિનો ચ માસે માસે તેસં મહન્તં સક્કારં અભિહરિત્વા દાનં દેન્તિ. અથ નેસં અગ્ગિદત્તો ઇમં ઓવાદં અદાસિ – ‘‘પબ્બતં સરણં યાથ, વનં સરણં યાથ, આરામં સરણં યાથ, રુક્ખં સરણં યાથ, એવં સબ્બદુક્ખતો મુચ્ચિસ્સથા’’તિ. અત્તનો અન્તેવાસિકેપિ ઇમિના ઓવાદેન ઓવદિ.

બોધિસત્તોપિ કતાભિનિક્ખમનો સમ્માસમ્બોધિં પત્વા તસ્મિં સમયે સાવત્થિં નિસ્સાય જેતવને વિહરન્તો પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો અગ્ગિદત્તબ્રાહ્મણં સદ્ધિં અન્તેવાસિકેહિ અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘સબ્બેપિ ઇમે અરહત્તસ્સ ઉપનિસ્સયસમ્પન્ના’’તિ ઞત્વા સાયન્હસમયે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આહ – ‘‘મોગ્ગલ્લાન, કિં પસ્સસિ અગ્ગિદત્તબ્રાહ્મણં મહાજનં અતિત્થે પક્ખન્દાપેન્તં, ગચ્છ તેસં ઓવાદં દેહી’’તિ. ભન્તે, બહૂ એતે, એકકસ્સ મય્હં અવિસય્હા. સચે તુમ્હેપિ આગમિસ્સથ, વિસય્હા ભવિસ્સન્તીતિ. મોગ્ગલ્લાન, અહમ્પિ આગમિસ્સામિ, ત્વં પુરતો યાહીતિ. થેરો પુરતો ગચ્છન્તોવ ચિન્તેસિ – ‘‘એતે બલવન્તો ચેવ બહૂ ચ. સચે સબ્બેસં સમાગમટ્ઠાને કિઞ્ચિ કથેસ્સામિ, સબ્બેપિ વગ્ગવગ્ગેન ઉટ્ઠહેય્યુ’’ન્તિ અત્તનો આનુભાવેન થૂલફુસિતકં દેવં વુટ્ઠાપેસિ. તે થૂલફુસિતકેસુ પતન્તેસુ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલં પવિસિંસુ. થેરો અગ્ગિદત્તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ પણ્ણસાલદ્વારે ઠત્વા ‘‘અગ્ગિદત્તા’’તિ આહ. સો થેરસ્સ સદ્દં સુત્વા ‘‘મં ઇમસ્મિં લોકે નામેન આલપિતું સમત્થો નામ નત્થિ, કો નુ ખો મં નામેન આલપતી’’તિ માનથદ્ધતાય ‘‘કો એસો’’તિ આહ. ‘‘અહં, બ્રાહ્મણા’’તિ. ‘‘કિં વદેસી’’તિ? ‘‘અજ્જ મે એકરત્તિં ઇધ વસનટ્ઠાનં ત્વં આચિક્ખાહી’’તિ. ‘‘ઇધ વસનટ્ઠાનં નત્થિ, એકસ્સ એકાવ પણ્ણસાલા’’તિ. ‘‘અગ્ગિદત્ત, મનુસ્સા નામ મનુસ્સાનં, ગાવો ગુન્નં, પબ્બજિતા પબ્બજિતાનં સન્તિકં ગચ્છન્તિ, મા એવં કરિ, દેહિ મે વસનટ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘કિં પન ત્વં પબ્બજિતો’’તિ? ‘‘આમ, પબ્બજિતોમ્હી’’તિ. ‘‘સચે પબ્બજિતો, કહં તે ખારિભણ્ડં, કો પબ્બજિતપરિક્ખારો’’તિ. ‘‘અત્થિ મે પરિક્ખારો, વિસું પન નં ગહેત્વા વિચરિતું દુક્ખન્તિ અબ્ભન્તરેનેવ નં ગહેત્વા વિચરામિ, બ્રાહ્મણા’’તિ. સો ‘‘તં ગહેત્વા વિચરિસ્સસી’’તિ થેરસ્સ કુજ્ઝિ. અથ નં સો આહ – ‘‘અમ્હે, અગ્ગિદત્ત, મા કુજ્ઝિ, વસનટ્ઠાનં મે આચિક્ખાહી’’તિ. નત્થિ એત્થ વસનટ્ઠાનન્તિ. એતસ્મિં પન વાલુકરાસિમ્હિ કો વસતીતિ. એકો, નાગરાજાતિ. એતં મે દેહીતિ. ન સક્કા દાતું, ભારિયં એતસ્સ કમ્મન્તિ. હોતુ, દેહિ મેતિ. તેન હિ ત્વં એવ જાનાહીતિ.

થેરો વાલુકરાસિઅભિમુખો પાયાસિ. નાગરાજા તં આગચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘અયં સમણો ઇતો આગચ્છતિ, ન જાનાતિ મઞ્ઞે મમ અત્થિભાવં, ધૂમાયિત્વા નં મારેસ્સામી’’તિ ધૂમાયિ. થેરો ‘‘અયં નાગરાજા ‘અહમેવ ધૂમાયિતું સક્કોમિ, અઞ્ઞે ન સક્કોન્તી’તિ મઞ્ઞે સલ્લક્ખેતી’’તિ સયમ્પિ ધૂમાયિ. દ્વિન્નમ્પિ સરીરતો ઉગ્ગતા ધૂમા યાવ બ્રહ્મલોકા ઉટ્ઠહિંસુ. ઉભોપિ ધૂમા થેરં અબાધેત્વા નાગરાજાનમેવ બાધેન્તિ. નાગરાજા ધૂમવેગં સહિતું અસક્કોન્તો પજ્જલિ. થેરોપિ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા તેન સદ્ધિંયેવ પજ્જલિ. અગ્ગિજાલા યાવ બ્રહ્મલોકા ઉટ્ઠહિંસુ. ઉભોપિ થેરં અબાધેત્વા નાગરાજાનમેવ બાધયિંસુ. અથસ્સ સકલસરીરં ઉક્કાહિ પદિત્તં વિય અહોસિ. ઇસિગણો ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘નાગરાજા, સમણં ઝાપેતિ, ભદ્દકો વત સમણો અમ્હાકં વચનં અસુત્વા નટ્ઠો’’તિ. થેરો નાગરાજાનં દમેત્વા નિબ્બિસેવનં કત્વા વાલુકરાસિમ્હિ નિસીદિ. નાગરાજા વાલુકરાસિં ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા કૂટાગારકુચ્છિપમાણં ફણં માપેત્વા થેરસ્સ ઉપરિ ધારેસિ.

ઇસિગણા પાતોવ ‘‘સમણસ્સ મતભાવં વા અમતભાવં વા જાનિસ્સામા’’તિ થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા તં વાલુકરાસિમત્થકે નિસિન્નં દિસ્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ અભિત્થવન્તા આહંસુ – ‘‘સમણ, કચ્ચિ નાગરાજેન ન બાધિતો’’તિ. ‘‘કિં ન પસ્સથ મમ ઉપરિફણં ધારેત્વા ઠિત’’ન્તિ? તે ‘‘અચ્છરિયં વત ભો, સમણસ્સ એવરૂપો નામ નાગરાજા દમિતો’’તિ થેરં પરિવારેત્વા અટ્ઠંસુ. તસ્મિં ખણે સત્થા આગતો. થેરો સત્થારં દિસ્વા ઉટ્ઠાય વન્દિ. અથ નં ઇસયો આહંસુ – ‘‘અયમ્પિ તયા મહન્તતરો’’તિ. એસો ભગવા સત્થા, અહં ઇમસ્સ સાવકોતિ. સત્થા વાલુકરાસિમત્થકે નિસીદિ, ઇસિગણો ‘‘અયં તાવ સાવકસ્સ આનુભાવો, ઇમસ્સ પન આનુભાવો કીદિસો ભવિસ્સતી’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ સત્થારં અભિત્થવિ. સત્થા અગ્ગિદત્તં આમન્તેત્વા આહ – ‘‘અગ્ગિદત્ત, ત્વં તવ સાવકાનઞ્ચ ઉપટ્ઠાકાનઞ્ચ ઓવાદં દદમાનો કિન્તિ વત્વા દેસી’’તિ. ‘‘એતં પબ્બતં સરણં ગચ્છથ, વનં આરામં રુક્ખં સરણં ગચ્છથ. એતાનિ હિ સરણં ગતો સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ એવં તેસં ઓવાદં દમ્મીતિ. સત્થા ‘‘ન ખો, અગ્ગિદત્ત, એતાનિ સરણં ગતો સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતિ, બુદ્ધં ધમ્મં સઙ્ઘં પન સરણં ગન્ત્વા સકલવટ્ટદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૮૮. ‘‘બહું વે સરણં યન્તિ, પબ્બતાનિ વનાનિ ચ;

આરામરુક્ખચેત્યાનિ, મનુસ્સા ભયતજ્જિતા.

૧૮૯. ‘‘નેતં ખો સરણં ખેમં, નેતં સરણમુત્તમં;

નેતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતિ.

૧૯૦. ‘‘યો ચ બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ, સઙ્ઘઞ્ચ સરણં ગતો;

ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતિ.

૧૯૧. ‘‘દુક્ખં દુક્ખસમુપ્પાદં, દુક્ખસ્સ ચ અતિક્કમં;

અરિયં ચટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં, દુક્ખૂપસમગામિનં.

૧૯૨. ‘‘એતં ખો સરણં ખેમં, એતં સરણમુત્તમં;

એતં સરણમાગમ્મ, સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ બહુન્તિ બહુ. પબ્બતાનીતિ તત્થ તત્થ ઇસિગિલિવેપુલ્લવેભારાદિકે પબ્બતે ચ મહાવનગોસિઙ્ગસાલવનાદીનિ વનાનિ ચ વેળુવનજીવકમ્બવનાદયો આરામે ચ ઉદેનચેતિયગોતમચેતિયાદીનિ રુક્ખચેત્યાનિ ચ તે તે મનુસ્સા તેન તેન ભયેન તજ્જિતા ભયતો મુચ્ચિતુકામા પુત્તલાભાદીનિ વા પત્થયમાના સરણં યન્તીતિ અત્થો. નેતં સરણન્તિ એતં સબ્બમ્પિ સરણં નેવ ખેમં ન ઉત્તમં, ન ચ એતં પટિચ્ચ જાતિઆદિધમ્મેસુ સત્તેસુ એકોપિ જાતિઆદિતો સબ્બદુક્ખા પમુચ્ચતીતિ અત્થો.

યો ચાતિ ઇદં અખેમં અનુત્તમં સરણં દસ્સેત્વા ખેમં ઉત્તમં સરણં દસ્સનત્થં આરદ્ધં. તસ્સત્થો – યો ચ ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિઆદિકં બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘાનુસ્સતિકમ્મટ્ઠાનં નિસ્સાય સેટ્ઠવસેન બુદ્ધઞ્ચ ધમ્મઞ્ચ સઙ્ઘઞ્ચ સરણં ગતો, તસ્સપિ તં સરણગમનં અઞ્ઞતિત્થિયવન્દનાદીહિ કુપ્પતિ ચલતિ. તસ્સ પન અચલભાવં દસ્સેતું મગ્ગેન આગતસરણમેવ પકાસન્તો ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતીતિ આહ. યો હિ એતેસં સચ્ચાનં દસ્સનવસેન એતાનિ સરણં ગતો, એતસ્સ એતં સરણં ખેમઞ્ચ ઉત્તમઞ્ચ, સો ચ પુગ્ગલો એતં સરણં પટિચ્ચ સકલસ્માપિ વટ્ટદુક્ખા પમુચ્ચતિ, તસ્મા એતં ખો સરણં ખેમન્તિઆદિ વુત્તં.

દેસનાવસાને સબ્બેપિ તે ઇસયો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સત્થાપિ ચીવરગબ્ભતો હત્થં પસારેત્વા ‘‘એથ ભિક્ખવો, ચરથ બ્રહ્મચરિય’’ન્તિ આહ. તે તઙ્ખણેયેવ અટ્ઠપરિક્ખારધરા વસ્સસટ્ઠિકથેરા વિય અહેસું. સો ચ સબ્બેસમ્પિ અઙ્ગમગધકુરુરટ્ઠવાસીનં સક્કારં આદાય આગમનદિવસો અહોસિ. તે સક્કારં આદાય આગતા સબ્બેપિ તે ઇસયો પબ્બજિતે દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો અમ્હાકં અગ્ગિદત્તબ્રાહ્મણો મહા, ઉદાહુ સમણો ગોતમો’’તિ ચિન્તેત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ આગતત્તા ‘‘અગ્ગિદત્તોવ મહા’’તિ મઞ્ઞિંસુ. સત્થા તેસં અજ્ઝાસયં ઓલોકેત્વા, ‘‘અગ્ગિદત્ત, પરિસાય કઙ્ખં છિન્દા’’તિ આહ. સો ‘‘અહમ્પિ એત્તકમેવ પચ્ચાસીસામી’’તિ ઇદ્ધિબલેન સત્તક્ખત્તું વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પુનપ્પુનં ઓરુય્હ સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘સત્થા મે, ભન્તે, ભગવા, સાવકોહમસ્મી’’તિ વત્વા સાવકત્તં પકાસેસીતિ.

અગ્ગિદત્તબ્રાહ્મણવત્થુ છટ્ઠં.