૧૪. બુદ્ધવગ્ગો

૧. મારધીતરવત્થુ

યસ્સ જિતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા બોધિમણ્ડે વિહરન્તો મારધીતરો આરબ્ભ કથેસિ. દેસનં પન સાવત્થિયં સમુટ્ઠાપેત્વા પુન કુરુરટ્ઠે માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ કથેસિ.

કુરુરટ્ઠે કિર માગણ્ડિયબ્રાહ્મણસ્સ ધીતા માગણ્ડિયાયેવ નામ અહોસિ ઉત્તમરૂપધરા. તં પત્થયમાના અનેકબ્રાહ્મણમહાસાલા ચેવ ખત્તિયમહાસાલા ચ ‘‘ધીતરં નો દેતૂ’’તિ માગણ્ડિયસ્સ પહિણિંસુ. સોપિ ‘‘ન તુમ્હે મય્હં ધીતુ અનુચ્છવિકા’’તિ સબ્બે પટિક્ખિપતેવ. અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તો અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં માગણ્ડિયબ્રાહ્મણં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તો બ્રાહ્મણસ્સ ચ બ્રાહ્મણિયા ચ તિણ્ણં મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયં અદ્દસ. બ્રાહ્મણોપિ બહિગામે નિબદ્ધં અગ્ગિં પરિચરતિ. સત્થા પાતોવ પત્તચીવરમાદાય તં ઠાનં અગમાસિ. બ્રાહ્મણો સત્થુ રૂપસિરિં ઓલોકેન્તો ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ઇમિના સદિસો પુરિસો નામ નત્થિ, અયં મય્હં ધીતુ અનુચ્છવિકો, ઇમસ્સ મે ધીતરં દસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા સત્થારં આહ – ‘‘સમણ, મમ એકા ધીતા અત્થિ, અહં તસ્સા અનુચ્છવિકં પુરિસં અપસ્સન્તો તં ન કસ્સચિ અદાસિં, ત્વં પનસ્સા અનુચ્છવિકો, અહં તે ધીતરં પાદપરિચારિકં કત્વા દાતુકામો, યાવ નં આનેમિ, તાવ ઇધેવ તિટ્ઠાહી’’તિ. સત્થા તસ્સ કથં સુત્વા નેવ અભિનન્દિ, ન પટિક્કોસિ.

બ્રાહ્મણોપિ ગેહં ગન્ત્વા બ્રાહ્મણિં આહ – ‘‘ભોતિ, અજ્જ મે ધીતુ અનુચ્છવિકો પુરિસો દિટ્ઠો, તસ્સ નં દસ્સામા’’તિ ધીતરં અલઙ્કારાપેત્વા આદાય બ્રાહ્મણિયા સદ્ધિં તં ઠાનં અગમાસિ. મહાજનોપિ કુતૂહલજાતો નિક્ખમિ. સત્થા બ્રાહ્મણેન વુત્તટ્ઠાને અટ્ઠત્વા તત્થ પદચેતિયં દસ્સેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ઠાને અટ્ઠાસિ. બુદ્ધાનં કિર પદચેતિયં ‘‘ઇદં અસુકો નામ પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા અક્કન્તટ્ઠાનેયેવ પઞ્ઞાયતિ, સેસટ્ઠાને તં પસ્સન્તો નામ નત્થિ. બ્રાહ્મણો અત્તના સદ્ધિં ગચ્છમાનાય બ્રાહ્મણિયા ‘‘કહં સો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને તિટ્ઠાહીતિ તં અવચ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો પદવલઞ્જં દિસ્વા ‘‘ઇદમસ્સ પદ’’ન્તિ દસ્સેસિ. સા લક્ખણમન્તકુસલતાય ‘‘ન ઇદં, બ્રાહ્મણ, કામભોગિનો પદ’’ન્તિ વત્વા બ્રાહ્મણેન, ‘‘ભોતિ, ત્વં ઉદકપાતિમ્હિ સુસુમારં પસ્સસિ, મયા સો સમણો દિટ્ઠો ‘ધીતરં તે દસ્સામી’તિ વુત્તો, તેનાપિ અધિવાસિત’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘બ્રાહ્મણ, કિઞ્ચાપિ ત્વં એવં વદેસિ, ઇદં પન નિક્કિલેસસ્સેવ પદ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘રત્તસ્સ હિ ઉક્કુટિકં પદં ભવે,

દુટ્ઠસ્સ હોતિ સહસાનુપીળિતં;

મૂળ્હસ્સ હોતિ અવકડ્ઢિતં પદં,

વિવટ્ટચ્છદસ્સ ઇદમીદિસં પદ’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૫; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૬૦-૨૬૧; ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.સામાવતીવત્થુ);

અથ નં બ્રાહ્મણો, ‘‘ભોતિ, મા વિરવિ, તુણ્હીભૂતાવ એહી’’તિ ગચ્છન્તો સત્થારં દિસ્વા ‘‘અયં સો પુરિસો’’તિ તસ્સા દસ્સેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘સમણ, ધીતરં તે દસ્સામી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘ન મે તવ ધીતાય અત્થો’’તિ અવત્વા, ‘‘બ્રાહ્મણ, એકં તે કારણં કથેસ્સામિ, સુણિસ્સસી’’તિ વત્વા ‘‘કથેહિ, ભો સમણ, સુણિસ્સામી’’તિ વુત્તે અભિનિક્ખમનતો પટ્ઠાય અતીતં આહરિત્વા દસ્સેસિ.

તત્રાયં સઙ્ખેપકથા – મહાસત્તો રજ્જસિરિં પહાય કણ્ટકં આરુય્હ છન્નસહાયો અભિનિક્ખમન્તો નગરદ્વારે ઠિતેન મારેન ‘‘સિદ્ધત્થ, નિવત્ત, ઇતો તે સત્તમે દિવસે ચક્કરતનં પાતુભવિસ્સતી’’તિ વુત્તે, ‘‘અહમેતં, માર, જાનામિ, ન મે તેનત્થો’’તિ આહ. અથ કિમત્થાય નિક્ખમસીતિ? સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણત્થાયાતિ. ‘‘તેન હિ સચે અજ્જતો પટ્ઠાય કામવિતક્કાદીનં એકમ્પિ વિતક્કં વિતક્કેસ્સસિ, જાનિસ્સામિ તે કત્તબ્બ’’ન્તિ આહ. સો તતો પટ્ઠાય ઓતારાપેક્ખો સત્ત વસ્સાનિ મહાસત્તં અનુબન્ધિ.

સત્થાપિ છબ્બસ્સાનિ દુક્કરકારિકં ચરિત્વા પચ્ચત્તપુરિસકારં નિસ્સાય બોધિમૂલે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝિત્વા વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદયમાનો પઞ્ચમસત્તાહે અજપાલનિગ્રોધમૂલે નિસીદિ. તસ્મિં સમયે મારો ‘‘અહં એત્તકં કાલં અનુબન્ધિત્વા ઓતારાપેક્ખોપિ ઇમસ્સ કિઞ્ચિ ખલિતં નાદ્દસં, અતિક્કન્તો ઇદાનિ એસ મમ વિસય’’ન્તિ દોમનસ્સપ્પત્તો મહામગ્ગે નિસીદિ. અથસ્સ તણ્હા અરતી રગાતિ ઇમા તિસ્સો ધીતરો ‘‘પિતા નો ન પઞ્ઞાયતિ, કહં નુ ખો એતરહી’’તિ ઓલોકયમાના તં તથા નિસિન્નં દિસ્વા ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કસ્મા, તાત, દુક્ખી દુમ્મનોસી’’તિ પુચ્છિંસુ. સો તાસં તમત્થં આરોચેસિ. અથ નં તા આહંસુ – ‘‘તાત, મા ચિન્તયિ, મયં તં અત્તનો વસે કત્વા આનેસ્સામા’’તિ. ‘‘ન સક્કા અમ્મા, એસ કેનચિ વસે કાતુન્તિ. ‘‘તાત, મયં ઇત્થિયો નામ ઇદાનેવ નં રાગપાસાદીહિ બન્ધિત્વા આનેસ્સામ, તુમ્હે મા ચિન્તયિત્થા’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પાદે તે, સમણ, પરિચારેમા’’તિ આહંસુ. સત્થા નેવ તાસં વચનં મનસાકાસિ, ન અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા ઓલોકેસિ.

પુન મારધીતરો ‘‘ઉચ્ચાવચા ખો પુરિસાનં અધિપ્પાયા, કેસઞ્ચિ કુમારિકાસુ પેમં હોતિ, કેસઞ્ચિ પઠમવયે ઠિતાસુ, કેસઞ્ચિ મજ્ઝિમવયે ઠિતાસુ, કેસઞ્ચિ પચ્છિમવયે ઠિતાસુ, નાનપ્પકારેહિ તં પલોભેસ્સામા’’તિ એકેકા કુમારિકવણ્ણાદિવસેન સતં સતં અત્તભાવે અભિનિમ્મિનિત્વા કુમારિયો, અવિજાતા, સકિં વિજાતા, દુવિજાતા, મજ્ઝિમિત્થિયો, મહલ્લકિત્થિયો ચ હુત્વા છક્ખત્તું ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પાદે તે, સમણ, પરિચારેમા’’તિ આહંસુ. તમ્પિ ભગવા ન મનસાકાસિ યથા તં અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયે વિમુત્તોતિ. અથ સત્થા એત્તકેનપિ તા અનુગચ્છન્તિયો ‘‘અપેથ, કિં દિસ્વા એવં વાયમથ, એવરૂપં નામ વીતરાગાનં પુરતો કાતું ન વટ્ટતિ. તથાગતસ્સ પન રાગાદયો પહીના. કેન તં કારણેન અત્તનો વસં નેસ્સથા’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૭૯. ‘‘યસ્સ જિતં નાવજીયતિ,

જિતં યસ્સ નોયાતિ કોચિ લોકે;

તં બુદ્ધમનન્તગોચરં,

અપદં કેન પદેન નેસ્સથ.

૧૮૦. ‘‘યસ્સ જાલિની વિસત્તિકા,

તણ્હા નત્થિ કુહિઞ્ચિ નેતવે;

તં બુદ્ધમનન્તગોચરં,

અપદં કેન પદેન નેસ્સથા’’તિ.

તત્થ યસ્સ જિતં નાવજીયતીતિ યસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ તેન તેન મગ્ગેન જિતં રાગાદિકિલેસજાતં પુન અસમુદાચરણતો નાવજીયતિ, દુજ્જિતં નામ ન હોતિ. નોયાતીતિ ન ઉય્યાતિ, યસ્સ જિતં કિલેસજાતં રાગાદીસુ કોચિ એકો કિલેસોપિ લોકે પચ્છતો વત્તી નામ ન હોતિ, નાનુબન્ધતીતિ અત્થો. અનન્તગોચરન્તિ અનન્તારમ્મણસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વસેન અપરિયન્ત ગોચરં. કેન પદેનાતિ યસ્સ હિ રાગપદાદીસુ એકપદમ્પિ અત્થિ, તં તુમ્હે તેન પદેન નેસ્સથ. બુદ્ધસ્સ પન એકપદમ્પિ નત્થિ, તં અપદં બુદ્ધં તુમ્હે કેન પદેન નેસ્સથ.

દુતિયગાથાય તણ્હા નામેસા સંસિબ્બિતપરિયોનન્ધનટ્ઠેન જાલમસ્સા અત્થીતિપિ જાલકારિકાતિપિ જાલૂપમાતિપિ જાલિની. રૂપાદીસુ આરમ્મણેસુ વિસત્તતાય વિસત્તમનતાય વિસાહરતાય વિસપુપ્ફતાય વિસફલતાય વિસપરિભોગતાય વિસત્તિકા. સા એવરૂપા તણ્હા યસ્સ કુહિઞ્ચિ ભવે નેતું નત્થિ, તં તુમ્હે અપદં બુદ્ધં કેન પદેન નેસ્સથાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. મારધીતરોપિ તત્થેવ અન્તરધાયિંસુ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા, ‘‘માગણ્ડિય, અહં પુબ્બે ઇમા તિસ્સો મારધીતરો અદ્દસં સેમ્હાદીહિ અપલિબુદ્ધેન સુવણ્ણક્ખન્ધસદિસેન અત્તભાવેન સમન્નાગતા, તદાપિ મેથુનસ્મિં છન્દો નાહોસિયેવ. તવ ધીતુ સરીરં દ્વત્તિંસાકારકુણપપરિપૂરં બહિવિચિત્તો વિય અસુચિઘટો. સચે હિ મમ પાદો અસુચિમક્ખિતો ભવેય્ય, અયઞ્ચ ઉમ્મારટ્ઠાને તિટ્ઠેય્ય, તથાપિસ્સા સરીરે અહં પાદે ન ફુસેય્ય’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘દિસ્વાન તણ્હં અરતિં રગઞ્ચ,

નાહોસિ છન્દો અપિ મેથુનસ્મિં;

કિમેવિદં મુત્તકરીસપુણ્ણં,

પાદાપિ નં સમ્ફુસિતું ન ઇચ્છે’’તિ. (સુ. નિ. ૮૪૧; મહાનિ. ૭૦);

દેસનાવસાને ઉભોપિ જયમ્પતિકા અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

મારધીતરવત્થુ પઠમં.

૨. દેવોરોહણવત્થુ

યે ઝાનપસુતા ધીરાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા સઙ્કસ્સનગરદ્વારે બહૂ દેવમનુસ્સે આરબ્ભ કથેસિ. દેસના પન રાજગહે સમુટ્ઠિતા.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે રાજગહસેટ્ઠિ પરિસ્સયમોચનત્થઞ્ચેવ પમાદેન ગલિતાનં આભરણાદીનં રક્ખણત્થઞ્ચ જાલકરણ્ડકં પરિક્ખિપાપેત્વા ગઙ્ગાય ઉદકકીળં કીળિ. અથેકો રત્તચન્દનરુક્ખો ગઙ્ગાય ઉપરિતીરે જાતો ગઙ્ગોદકેન ધોતમૂલો પતિત્વા તત્થ તત્થ પાસાણેસુ સંભજ્જમાનો વિપ્પકિરિ. તતો એકા ઘટપ્પમાણા ઘટિકા પાસાણેહિ ઘંસિયમાના ઉદકઊમીહિ પોથિયમાના મટ્ઠા હુત્વા અનુપુબ્બેન વુય્હમાના સેવાલપરિયોનદ્ધા આગન્ત્વા તસ્સ જાલે લગ્ગિ. સેટ્ઠિ ‘‘કિમેત’’ન્તિ વત્વા ‘‘રુક્ખઘટિકા’’તિ સુત્વા તં આહરાપેત્વા ‘‘કિં નામેત’’ન્તિ ઉપધારણત્થં વાસિકણ્ણેન તચ્છાપેસિ. તાવદેવ અલત્તકવણ્ણં રત્તચન્દનં પઞ્ઞાયિ. સેટ્ઠિ પન નેવ સમ્માદિટ્ઠિ ન મિચ્છાદિટ્ઠિ, મજ્ઝત્તધાતુકો. સો ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં ગેહે રત્તચન્દનં બહુ, કિં નુ ખો ઇમિના કરિસ્સામી’’તિ. અથસ્સ એતદહોસિ – ‘‘ઇમસ્મિં લોકે ‘મયં અરહન્તો મયં અરહન્તો’તિ વત્તારો બહૂ, અહં એકં અરહન્તમ્પિ ન પસ્સામિ. ગેહે ભમં યોજેત્વા પત્તં લિખાપેત્વા સિક્કાય ઠપેત્વા વેળુપરમ્પરાય સટ્ઠિહત્થમત્તે આકાસે ઓલમ્બાપેત્વા ‘સચે અરહા અત્થિ, ઇમં આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હાતૂ’તિ વક્ખામિ. યો તં ગહેસ્સતિ, તં સપુત્તદારો સરણં ગમિસ્સામી’’તિ. સો ચિન્તિતનિયામેનેવ પત્તં લિખાપેત્વા વેળુપરમ્પરાય ઉસ્સાપેત્વા ‘‘યો ઇમસ્મિં લોકે અરહા, સો આકાસેનાગન્ત્વા ઇમં પત્તં ગણ્હાતૂ’’તિ આહ.

છ સત્થારો ‘‘અમ્હાકં એસ અનુચ્છવિકો, અમ્હાકમેવ નં દેહી’’તિ વદિંસુ. સો ‘‘આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હથા’’તિ આહ. અથ છટ્ઠે દિવસે નિગણ્ઠો નાટપુત્તો અન્તેવાસિકે પેસેસિ – ‘‘ગચ્છથ, સેટ્ઠિં એવં વદેથ – ‘અમ્હાકં આચરિયસ્સેવ અનુચ્છવિકોયં, મા અપ્પમત્તકસ્સ કારણા આકાસેનાગમનં કરિ, દેહિ કિર મે તં પત્ત’’’ન્તિ. તે ગન્ત્વા સેટ્ઠિં તથા વદિંસુ. સેટ્ઠિ ‘‘આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હિતું સમત્થોવ ગણ્હાતૂ’’તિ આહ. નાટપુત્તો સયં ગન્તુકામો અન્તેવાસિકાનં સઞ્ઞં અદાસિ – ‘‘અહં એકં હત્થઞ્ચ પાદઞ્ચ ઉક્ખિપિત્વા ઉપ્પતિતુકામો વિય ભવિસ્સામિ, તુમ્હે મં, ‘આચરિય, કિં કરોથ, દારુમયપત્તસ્સ કારણા પટિચ્છન્નં અરહત્તગુણં મહાજનસ્સ મા દસ્સયિત્થા’તિ વત્વા મં હત્થેસુ ચ પાદેસુ ચ ગહેત્વા આકડ્ઢન્તા ભૂમિયં પાતેય્યાથા’’તિ. સો તત્થ ગન્ત્વા સેટ્ઠિં આહ, ‘‘મહાસેટ્ઠિ, મય્હં અયં પત્તો અનુચ્છવિકો, અઞ્ઞેસં નાનુચ્છવિકો, મા તે અપ્પમત્તકસ્સ કારણા મમ આકાસે ઉપ્પતનં રુચ્ચિ, દેહિ મે પત્ત’’ન્તિ. ભન્તે, આકાસે ઉપ્પતિત્વાવ ગણ્હથાતિ. તતો નાટપુત્તો ‘‘તેન હિ અપેથ અપેથા’’તિ અન્તેવાસિકે અપનેત્વા ‘‘આકાસે ઉપ્પતિસ્સામી’’તિ એકં હત્થઞ્ચ પાદઞ્ચ ઉક્ખિપિ. અથ નં અન્તેવાસિકા, ‘‘આચરિય, કિં નામેતં કરોથ, છવસ્સ લામકસ્સ દારુમયપત્તસ્સ કારણા પટિચ્છન્નગુણેન મહાજનસ્સ દસ્સિતેન કો અત્થો’’તિ તં હત્થપાદેસુ ગહેત્વા આકડ્ઢિત્વા ભૂમિયં પાતેસું. સો સેટ્ઠિં આહ – ‘‘ઇમે, મહાસેટ્ઠિ, ઉપ્પતિતું ન દેન્તિ, દેહિ મે પત્ત’’ન્તિ. ઉપ્પતિત્વા ગણ્હથ, ભન્તેતિ. એવં તિત્થિયા છ દિવસાનિ વાયમિત્વાપિ તં પત્તં ન લભિંસુયેવ.

સત્તમે દિવસે આયસ્મતો મહામોગ્ગલ્લાનસ્સ ચ આયસ્મતો પિણ્ડોલભારદ્વાજસ્સ ચ ‘‘રાજગહે પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા એકસ્મિં પિટ્ઠિપાસાણે ઠત્વા ચીવરં પારુપનકાલે ધુત્તકા કથં સમુટ્ઠાપેસું ‘‘અમ્ભો પુબ્બે છ સત્થારો લોકે ‘મયં અરહન્તમ્હા’તિ વિચરિંસુ., રાજગહસેટ્ઠિનો પન અજ્જ સત્તમો દિવસો પત્તં ઉસ્સાપેત્વા ‘સચે અરહા અત્થિ, આકાસેનાગન્ત્વા ગણ્હાતૂ’તિ વદન્તસ્સ, એકોપિ ‘અહં અરહા’તિ આકાસે ઉપ્પતન્તો નત્થિ. અજ્જ નો લોકે અરહન્તાનં નત્થિભાવો ઞાતો’’તિ. તં કથં સુત્વા આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો આયસ્મન્તં પિણ્ડોલભારદ્વાજં આહ – ‘‘સુતં તે, આવુસો ભારદ્વાજ, ઇમેસં વચનં, ઇમે બુદ્ધસ્સ સાસનં પરિગ્ગણ્હન્તા વિય વદન્તિ. ત્વઞ્ચ મહિદ્ધિકો મહાનુભાવો, ગચ્છ તં પત્તં આકાસેન ગન્ત્વા ગણ્હાહી’’તિ. આવુસો મહામોગ્ગલ્લાન, ત્વં ઇદ્ધિમન્તાનં અગ્ગો, ત્વં એતં ગણ્હાહિ, તયિ પન અગ્ગણ્હન્તે અહં ગણ્હિસ્સામીતિ. ‘‘ગણ્હાવુસો’’તિ વુત્તે આયસ્મા પિણ્ડોલભારદ્વાજો અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય તિગાવુતં પિટ્ઠિપાસાણં પાદન્તેન પટિચ્છાદેન્તો તુલપિચુ વિય આકાસે ઉટ્ઠાપેત્વા રાજગહનગરસ્સ ઉપરિ સત્તક્ખત્તું અનુપરિયાયિ. સો તિગાવુતપમાણસ્સ નગરસ્સ પિધાનં વિય પઞ્ઞાયિ. નગરવાસિનો ‘‘પાસાણો નો અવત્થરિત્વા ગણ્હાતી’’તિ ભીતા સુપ્પાદીનિ મત્થકે કત્વા તત્થ તત્થ નિલીયિંસુ. સત્તમે વારે થેરો પિટ્ઠિપાસાણં ભિન્દિત્વા અત્તાનં દસ્સેસિ. મહાજનો થેરં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે પિણ્ડોલભારદ્વાજ, તવ પાસાણં દળ્હં કત્વા ગણ્હ, મા નો સબ્બે નાસયી’’તિ. થેરો પાસાણં પાદન્તેન ખિપિત્વા વિસ્સજ્જેસિ. સો ગન્ત્વા યથાઠાનેયેવ પતિટ્ઠાસિ. થેરો સેટ્ઠિસ્સ ગેહમત્થકે અટ્ઠાસિ. તં દિસ્વા સેટ્ઠિ ઉરેન નિપજ્જિત્વા ‘‘ઓતરથ સામી’’તિ વત્વા આકાસતો ઓતિણ્ણં થેરં નિસીદાપેત્વા પત્તં ઓતારાપેત્વા ચતુમધુરપુણ્ણં કત્વા થેરસ્સ અદાસિ. થેરો પત્તં ગહેત્વા વિહારાભિમુખો પાયાસિ. અથસ્સ યે અરઞ્ઞગતા વા સુઞ્ઞાગારગતા વા તં પાટિહારિયં નાદ્દસંસુ. તે સન્નિપતિત્વા, ‘‘ભન્તે, અમ્હાકમ્પિ પાટિહારિયં દસ્સેહી’’તિ થેરં અનુબન્ધિંસુ. સો તેસં તેસં પાટિહારિયં દસ્સેત્વા વિહારં અગમાસિ.

સત્થા તં અનુબન્ધિત્વા ઉન્નાદેન્તસ્સ મહાજનસ્સ સદ્દં સુત્વા, ‘‘આનન્દ, કસ્સેસો સદ્દો’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, પિણ્ડોલભારદ્વાજેન આકાસે ઉપ્પતિત્વા ચન્દનપત્તો ગહિતો, તસ્સ સન્તિકે એસો સદ્દો’’તિ સુત્વા ભારદ્વાજં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તયા એવં કત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે, ‘‘કસ્મા તે, ભારદ્વાજ, એવં કત’’ન્તિ થેરં ગરહિત્વા તં પત્તં ખણ્ડાખણ્ડં ભેદાપેત્વા ભિક્ખૂનં અઞ્જનપિસનત્થાય દાપેત્વા પાટિહારિયસ્સ અકરણત્થાય સાવકાનં સિક્ખાપદં (ચૂળવ. ૨૫૨) પઞ્ઞાપેસિ.

તિત્થિયા ‘‘સમણો કિર ગોતમો તં પત્તં ભેદાપેત્વા પાટિહારિયસ્સ અકરણત્થાય સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસી’’તિ સુત્વા ‘‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા પઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદં જીવિતહેતુપિ નાતિક્કમન્તિ, સમણોપિ ગોતમો તં રક્ખિસ્સતેવ. ઇદાનિ અમ્હેહિ ઓકાસો લદ્ધો’’તિ નગરવીથીસુ આરોચેન્તા વિચરિંસુ ‘‘મયં અત્તનો ગુણં રક્ખન્તા પુબ્બે દારુમયપત્તસ્સ કારણા અત્તનો ગુણં મહાજનસ્સ ન દસ્સયિમ્હા, સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવકા પત્તકમત્તસ્સ કારણા અત્તનો ગુણં મહાજનસ્સ દસ્સેસું. સમણો ગોતમો અત્તનો પણ્ડિતતાય પત્તં ભેદાપેત્વા સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ, ઇદાનિ મયં તેનેવ સદ્ધિં પાટિહારિયં કરિસ્સામા’’તિ.

રાજા બિમ્બિસારો તં કથં સુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘તુમ્હેહિ કિર, ભન્તે, પાટિહારિયસ્સ અકરણત્થાય સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ? ‘‘આમ, મહારાજા’’તિ. ઇદાનિ તિત્થિયા ‘‘તુમ્હેહિ સદ્ધિં પાટિહારિયં કરિસ્સામા’’તિ વદન્તિ, કિં ઇદાનિ કરિસ્સથાતિ? ‘‘તેસુ કરોન્તેસુ કરિસ્સામિ, મહારાજા’’તિ. નનુ તુમ્હેહિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ. નાહં, મહારાજ, અત્તનો સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિં, તં મમેવ સાવકાનં પઞ્ઞત્તન્તિ. તુમ્હે ઠપેત્વા અઞ્ઞત્થ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં નામ હોતિ, ભન્તેતિ. તેન હિ, મહારાજ, તમેવેત્થ પટિપુચ્છામિ, ‘‘અત્થિ પન તે, મહારાજ, વિજિતે ઉય્યાન’’ન્તિ. ‘‘અત્થિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘સચે તે, મહારાજ, ઉય્યાને મહાજનો અમ્બાદીનિ ખાદેય્ય, કિમસ્સ કત્તબ્બ’’ન્તિ? ‘‘દણ્ડો, ભન્તે’’તિ. ‘‘ત્વં પન ખાદિતું લભસી’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે, મય્હં દણ્ડો નત્થિ, અહં અત્તનો સન્તકં ખાદિતું લભામી’’તિ. ‘‘મહારાજ, યથા તવ તિયોજનસતિકે રજ્જે આણા પવત્તતિ, અત્તનો ઉય્યાને અમ્બાદીનિ ખાદન્તસ્સ દણ્ડો નત્થિ, અઞ્ઞેસં અત્થિ, એવં મમપિ ચક્કવાળકોટિસતસહસ્સે આણા પવત્તતિ, અત્તનો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા અતિક્કમો નામ નત્થિ, અઞ્ઞેસં પન અત્થિ, કરિસ્સામહં પાટિહારિય’’ન્તિ. તિત્થિયા તં કથં સુત્વા ‘‘ઇદાનમ્હા નટ્ઠા, સમણેન કિર ગોતમેન સાવકાનંયેવ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, ન અત્તનો. સયમેવ કિર પાટિહારિયં કત્તુકામો, કિં નુ ખો કરોમા’’તિ મન્તયિંસુ.

રાજા સત્થારં પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, કદા પાટિહારિયં કરિસ્સથા’’તિ. ‘‘ઇતો ચતુમાસચ્ચયેન આસાળ્હિપુણ્ણમાયં, મહારાજા’’તિ. ‘‘કત્થ કરિસ્સથ, ભન્તે’’તિ? ‘‘સાવત્થિં નિસ્સાય, મહારાજા’’તિ. ‘‘કસ્મા પન સત્થા એવં દૂરટ્ઠાનં અપદિસી’’તિ? ‘‘યસ્મા તં સબ્બબુદ્ધાનં મહાપાટિહારિયકરણટ્ઠાનં, અપિચ મહાજનસ્સ સન્નિપાતનત્થાયપિ દૂરટ્ઠાનમેવ અપદિસી’’તિ. તિત્થિયા તં કથં સુત્વા ‘‘ઇતો કિર ચતુન્નં માસાનં અચ્ચયેન સમણો ગોતમો સાવત્થિયં પાટિહારિયં કરિસ્સતિ, ઇદાનિ તં અમુઞ્ચિત્વાવ અનુબન્ધિસ્સામ, મહાજનો અમ્હે દિસ્વા ‘કિં ઇદ’ન્તિ પુચ્છિસ્સતિ. અથસ્સ વક્ખામ ‘મયં સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં પાટિહારિયં કરિસ્સામા’તિ વદિમ્હા. સો પલાયતિ, મયમસ્સ પલાયિતું અદત્વા અનુબન્ધામા’’તિ. સત્થા રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા નિક્ખમિ. તિત્થિયાપિસ્સ પચ્છતોવ નિક્ખમિત્વા ભત્તકિચ્ચટ્ઠાને વસન્તિ. વસિતટ્ઠાને પુનદિવસે પાતરાસં કરોન્તિ. તે મનુસ્સેહિ ‘‘કિમિદ’’ન્તિ પુચ્છિતા હેટ્ઠા ચિન્તિતનિયામેનેવ આરોચેસું. મહાજનોપિ ‘‘પાટિહારિયં પસ્સિસ્સામા’’તિ અનુબન્ધિ.

સત્થા અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પાપુણિ. તિત્થિયાપિ તેન સદ્ધિંયેવ ગન્ત્વા ઉપટ્ઠાકે સમાદપેત્વા સતસહસ્સં લભિત્વા ખદિરથમ્ભેહિ મણ્ડપં કારેત્વા નીલુપ્પલેહિ છાદાપેત્વા ‘‘ઇધ પાટિહારિયં કરિસ્સામા’’તિ નિસીદિંસુ. રાજા પસેનદિ કોસલો સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, તિત્થિયેહિ મણ્ડપો કારિતો, અહમ્પિ તુમ્હાકં મણ્ડપં કરિસ્સામી’’તિ. ‘‘અલં, મહારાજ, અત્થિ મય્હં મણ્ડપકારકો’’તિ. ‘‘ભન્તે, મં ઠપેત્વા કો અઞ્ઞો કાતું સક્ખિસ્સતી’’તિ? ‘‘સક્કો, દેવરાજા’’તિ. ‘‘કહં પન, ભન્તે, પાટિહારિયં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે, મહારાજા’’તિ. તિત્થિયા ‘‘અમ્બરુક્ખમૂલે કિર પાટિહારિયં કરિસ્સતી’’તિ સુત્વા અત્તનો ઉપટ્ઠાકાનં આરોચેત્વા યોજનબ્ભન્તરે ઠાને અન્તમસો તદહુજાતમ્પિ અમ્બપોતકં ઉપ્પાટેત્વા અરઞ્ઞે ખિપાપેસું.

સત્થા આસાળ્હિપુણ્ણમદિવસે અન્તોનગરં પાવિસિ. રઞ્ઞોપિ ઉય્યાનપાલો કણ્ડો નામ એકં પિઙ્ગલકિપિલ્લિકેહિ કતપત્તપુટસ્સ અન્તરે મહન્તં અમ્બપક્કં દિસ્વા તસ્સ ગન્ધરસલોભેન સમ્પતન્તે વાયસે પલાપેત્વા રઞ્ઞો ખાદનત્થાય આદાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે સત્થારં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘રાજા ઇમં અમ્બં ખાદિત્વા મય્હં અટ્ઠ વા સોળસ વા કહાપણે દદેય્ય, તં મે એકત્તભાવેપિ જીવિતવુત્તિયા નાલં. સચે પનાહં સત્થુ ઇમં દસ્સામિ, અવસ્સં તં મે દીઘકાલં હિતાવહં ભવિસ્સતી’’તિ. સો તં અમ્બપક્કં સત્થુ ઉપનામેસિ. સત્થા આનન્દત્થેરં ઓલોકેસિ. અથસ્સ થેરો ચતુમહારાજદત્તિયં પત્તં નીહરિત્વા હત્થે ઠપેસિ. સત્થા પત્તં ઉપનામેત્વા અમ્બપક્કં પટિગ્ગહેત્વા તત્થેવ નિસીદનાકારં દસ્સેસિ. થેરો ચીવરં પઞ્ઞાપેત્વા અદાસિ. અથસ્સ તસ્મિં નિસિન્ને થેરો પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા અમ્બપક્કં મદ્દિત્વા પાનકં કત્વા અદાસિ. સત્થા અમ્બપાનકં પિવિત્વા કણ્ડં આહ – ‘‘ઇમં અમ્બટ્ઠિં ઇધેવ પંસું વિયૂહિત્વા રોપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. સત્થા તસ્સ ઉપરિ હત્થં ધોવિ. હત્થે ધોવિતમત્તેયેવ નઙ્ગલસીસમત્તક્ખન્ધો હુત્વા ઉબ્બેધેન પણ્ણાસહત્થો અમ્બરુક્ખો ઉટ્ઠહિ. ચતૂસુ દિસાસુ એકેકા, ઉદ્ધં એકાતિ પઞ્ચ મહાસાખા પણ્ણાસહત્થા અહેસું. સો તાવદેવ પુપ્ફફલસઞ્છન્નો હુત્વા એકેકસ્મિં ઠાને પરિપક્કઅમ્બપિણ્ડિધરો અહોસિ. પચ્છતો આગચ્છન્તા ભિક્ખૂ અમ્બપક્કાનિ ખાદન્તા એવ આગમિંસુ. રાજા ‘‘એવરૂપો કિર અમ્બરુક્ખો ઉટ્ઠિતો’’તિ સુત્વા ‘‘મા નં કોચિ છિન્દી’’તિ આરક્ખં ઠપેસિ. સો પન કણ્ડેન રોપિતત્તા કણ્ડમ્બરુક્ખોત્વેવ પઞ્ઞાયિ. ધુત્તકાપિ અમ્બપક્કાનિ ખાદિત્વા ‘‘હરે દુટ્ઠતિત્થિયા ‘સમણો કિર ગોતમો કણ્ડમ્બરુક્ખમૂલે પાટિહારિયં કરિસ્સતી’તિ તુમ્હેહિ યોજનબ્ભન્તરે તદહુજાતાપિ અમ્બપોતકા ઉપ્પાટાપિતા, કણ્ડમ્બો નામ અય’’ન્તિ વત્વા તે ઉચ્છિટ્ઠઅમ્બટ્ઠીહિ પહરિંસુ.

સક્કો વાતવલાહકં દેવપુત્તં આણાપેસિ ‘‘તિત્થિયાનં મણ્ડપં વાતેહિ ઉપ્પાટેત્વા ઉક્કારભૂમિયં ખિપાપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. સૂરિયમ્પિ દેવપુત્તં આણાપેસિ ‘‘સૂરિયમણ્ડલં નિકડ્ઢન્તો તાપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. પુન વાતવલાહકં આણાપેસિ ‘‘વાતમણ્ડલં ઉટ્ઠાપેન્તો યાહી’’તિ. સો તથા કરોન્તો તિત્થિયાનં પગ્ઘરિતસેદસરીરે રજોવટ્ટિયા ઓકિરિ. તે તમ્બમત્તિકસદિસા અહેસું. વસ્સવલાહકમ્પિ આણાપેસિ ‘‘મહન્તાનિ બિન્દૂનિ પાતેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. અથ નેસં કાયો કબરગાવિસદિસો અહોસિ. તે નિગણ્ઠા લજ્જમાના હુત્વા સમ્મુખસમ્મુખટ્ઠાનેનેવ પલાયિંસુ. એવં પલાયન્તેસુ પુરાણકસ્સપસ્સ ઉપટ્ઠાકો એકો કસ્સકો ‘‘ઇદાનિ મે અય્યાનં પાટિહારિયકરણવેલા, ગન્ત્વા પાટિહારિયં પસ્સિસ્સામી’’તિ ગોણે વિસ્સજ્જેત્વા પાતોવ આભતં યાગુકુટઞ્ચેવ યોત્તકઞ્ચ ગહેત્વા આગચ્છન્તો પુરાણં તથા પલાયન્તં દિસ્વા, ભન્તે, અજ્જ ‘અય્યાનં પાટિહારિયં પસ્સિસ્સામી’તિ આગચ્છામિ, તુમ્હે કહં ગચ્છથા’’તિ. કિં તે પાટિહારિયેન, ઇમં કુટઞ્ચ યોત્તઞ્ચ દેહીતિ. સો તેન દિન્નં કુટઞ્ચ યોત્તઞ્ચ આદાય નદીતીરં ગન્ત્વા કુટં યોત્તેન અત્તનો ગીવાય બન્ધિત્વા લજ્જન્તો કિઞ્ચિ અકથેત્વા રહદે પતિત્વા ઉદકપુબ્બુળે ઉટ્ઠાપેન્તો કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ.

સક્કો આકાસે રતનચઙ્કમં માપેસિ. તસ્સ એકા કોટિ પાચીનચક્કવાળમુખવટ્ટિયં અહોસિ, એકા પચ્છિમચક્કવાળમુખવટ્ટિયં. સત્થા સન્નિપતિતાય છત્તિંસયોજનિકાય પરિસાય વડ્ઢમાનકચ્છાયાય ‘‘ઇદાનિ પાટિહારિયકરણવેલા’’તિ ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા પમુખે અટ્ઠાસિ. અથ નં ઘરણી નામ ઇદ્ધિમન્તી એકા અનાગામિઉપાસિકા ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, માદિસાય ધીતરિ વિજ્જમાનાય તુમ્હાકં કિલમનકિચ્ચં નત્થિ, અહં પાટિહારિયં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘કથં ત્વં કરિસ્સસિ, ઘરણી’’તિ? ‘‘ભન્તે, એકસ્મિં ચક્કવાળગબ્ભે મહાપથવિં ઉદકં કત્વા ઉદકસકુણિકા વિય નિમુજ્જિત્વા પાચીનચક્કવાળમુખવટ્ટિયં અત્તાનં દસ્સેસ્સામિ, તથા પચ્છિમઉત્તરદક્ખિણચક્કવાળમુખવટ્ટિયં, તથા મજ્ઝે’’. મહાજનો મં દિસ્વા ‘‘કા એસા’’તિ વુત્તે વક્ખતિ ‘‘ઘરણી નામેસા, અયં તાવ એકિસ્સા ઇત્થિયા આનુભાવો, બુદ્ધાનુભાવો પન કીદિસો ભવિસ્સતી’’તિ. એવં તિત્થિયા તુમ્હે અદિસ્વાવ પલાયિસ્સન્તીતિ. અથ નં સત્થા ‘‘જાનામિ તે ઘરણી એવરૂપં પાટિહારિયં કાતું સમત્થભાવં, ન પનાયં તવત્થાય બદ્ધો માલાપુટો’’તિ વત્વા પટિક્ખિપિ. સા ‘‘ન મે સત્થા અનુજાનાતિ, અદ્ધા મયા ઉત્તરિતરં પાટિહારિયં કાતું સમત્થો અઞ્ઞો અત્થી’’તિ એકમન્તં અટ્ઠાસિ. સત્થાપિ ‘‘એવમેવ તેસં ગુણો પાકટો ભવિસ્સતીતિ એવં છત્તિંસયોજનિકાય પરિસાય મજ્ઝે સીહનાદં નદિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાનો અપરેપિ પુચ્છિ – ‘‘તુમ્હે કથં પાટિહારિયં કરિસ્સથા’’તિ. તે ‘‘એવઞ્ચ એવઞ્ચ કરિસ્સામ, ભન્તે’’તિ સત્થુ પુરતો ઠિતાવ સીહનાદં નદિંસુ. તેસુ કિર ચૂળઅનાથપિણ્ડિકો ‘‘માદિસે અનાગામિઉપાસકે પુત્તે વિજ્જમાને સત્થુ કિલમનકિચ્ચં નત્થી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, પાટિહારિયં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘કથં કરિસ્સસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘અહં, ભન્તે, દ્વાદસયોજનિકં બ્રહ્મત્તભાવં નિમ્મિનિત્વા ઇમિસ્સા પરિસાય મજ્ઝે મહામેઘગજ્જિતસદિસેન સદ્દેન બ્રહ્મઅપ્ફોટનં નામ અપ્ફોટેસ્સામી’’તિ. મહાજનો ‘‘કિં નામેસો સદ્દો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ચૂળઅનાથપિણ્ડિકસ્સ કિર બ્રહ્મઅપ્ફોટનસદ્દો નામા’’તિ વક્ખતિ. તિત્થિયા ‘‘ગહપતિકસ્સ કિર તાવ એસો આનુભાવો, બુદ્ધાનુભાવો કીદિસો ભવિસ્સતી’’તિ તુમ્હે અદિસ્વાવ પલાયિસ્સન્તીતિ. સત્થા ‘‘જાનામિ તે આનુભાવ’’ન્તિ તસ્સપિ તથેવ વત્વા પાટિહારિયકરણં નાનુજાનિ.

અથેકા પટિસમ્ભિદપ્પત્તા સત્તવસ્સિકા ચીરસામણેરી કિર નામ સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, પાટિહારિયં કરિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘કથં કરિસ્સસિ ચીરે’’તિ? ‘‘ભન્તે, સિનેરુઞ્ચ ચક્કવાળપબ્બતઞ્ચ હિમવન્તઞ્ચ આહરિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને પટિપાટિયા ઠપેત્વા અહં હંસસકુણી વિય તતો તતો નિક્ખમિત્વા અસજ્જમાના ગમિસ્સામિ, મહાજનો મં દિસ્વા ‘કા એસા’તિ પુચ્છિત્વા ‘ચીરસામણેરી’તિ વક્ખતિ. તિત્થિયા ‘સત્તવસ્સિકાય તાવ સામણેરિયા અયમાનુભાવો, બુદ્ધાનુભાવો કીદિસો ભવિસ્સતી’તિ તુમ્હે અદિસ્વાવ પલાયિસ્સન્તી’’તિ. ઇતો પરં એવરૂપાનિ વચનાનિ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બાનિ. તસ્સાપિ ભગવા ‘‘જાનામિ તે આનુભાવ’’ન્તિ વત્વા પાટિહારિયકરણં નાનુજાનિ. અથેકો પટિસમ્ભિદપ્પત્તો ખીણાસવો ચુન્દસામણેરો નામ જાતિયા સત્તવસ્સિકો સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘અહં ભગવા પાટિહારિયં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘કથં કરિસ્સસી’’તિ પુટ્ઠો આહ – ‘‘અહં, ભન્તે, જમ્બુદીપસ્સ ધજભૂતં મહાજમ્બુરુક્ખં ખન્ધે ગહેત્વા ચાલેત્વા મહાજમ્બુપેસિયો આહરિત્વા ઇમં પરિસં ખાદાપેસ્સામિ, પારિચ્છત્તકકુસુમાનિ ચ આહરિત્વા તુમ્હે વન્દિસ્સામી’’તિ. સત્થા ‘‘જાનામિ તે આનુભાવ’’ન્તિ તસ્સ પાટિહારિયકરણં પટિક્ખિપિ.

અથ ઉપ્પલવણ્ણા થેરી સત્થારં વન્દિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, પાટિહારિયં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘કથં કરિસ્સસી’’તિ પુટ્ઠા આહ – ‘‘અહં, ભન્તે, સમન્તા દ્વાદસયોજનિકં પરિસં દસ્સેત્વા આવટ્ટતો છત્તિંસયોજનાય પરિસાય પરિવુતો ચક્કવત્તિરાજા હુત્વા આગન્ત્વા તુમ્હે વન્દિસ્સામી’’તિ. સત્થા ‘‘જાનામિ તે આનુભાવ’’ન્તિ તસ્સાપિ પાટિહારિયકરણં પટિક્ખિપિ. અથ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો ભગવન્તં વન્દિત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, પાટિહારિયં કરિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘કથં કરિસ્સસી’’તિ પુટ્ઠો આહ – ‘‘અહં, ભન્તે, સિનેરુપબ્બતરાજાનં દન્તન્તરે ઠપેત્વા માસસાસપબીજં વિય ખાદિસ્સામી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘ઇમં મહાપથવિં કટસારકં વિય સંવેલ્લિત્વા અઙ્ગુલન્તરે નિક્ખિપિસ્સામી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘મહાપથવિં કુલાલચક્કં વિય પરિવત્તેત્વા મહાજનં પથવોજં ખાદાપેસ્સામી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘વામહત્થે પથવિં કત્વા ઇમે સત્તે દક્ખિણહત્થેન અઞ્ઞસ્મિં દીપે ઠપેસ્સામી’’તિ. ‘‘અઞ્ઞં કિં કરિસ્સસી’’તિ? ‘‘સિનેરું છત્તદણ્ડં વિય કત્વા મહાપથવિં ઉક્ખિપિત્વા તસ્સુપરિ ઠપેત્વા છત્તહત્થો ભિક્ખુ વિય એકહત્થેનાદાય આકાસે ચઙ્કમિસ્સામી’’તિ. સત્થા ‘‘જાનામિ તે આનુભાવ’’ન્તિ તસ્સપિ પાટિહારિયકરણં નાનુજાનિ. સો ‘‘જાનાતિ મઞ્ઞે સત્થા મયા ઉત્તરિતરં પાટિહારિયં કાતું સમત્થ’’ન્તિ એકમન્તં અટ્ઠાસિ.

અથ નં સત્થા ‘‘નાયં મોગ્ગલ્લાનં તવત્થાય બદ્ધો બાલાપુટો. અહઞ્હિ અસમધુરો, મમ ધુરં અઞ્ઞો વહિતું સમત્થો નામ નત્થિ. અનચ્છરિયમેતં, યં ઇદાનિ મમ ધુરં વહિતું સમત્થો નામ ભવેય્ય. અહેતુકતિરચ્છાનયોનિયં નિબ્બત્તકાલેપિ મમ ધુરં અઞ્ઞો વહિતું સમત્થો નામ નાહોસિયેવા’’તિ વત્વા ‘‘કદા પન, ભન્તે’’તિ થેરેન પુટ્ઠો અતીતં આહરિત્વા –

‘‘યતો યતો ગરુ ધુરં, યતો ગમ્ભીરવત્તની;

તદાસ્સુ કણ્હં યુઞ્જન્તિ, સ્વાસ્સુ તં વહતે ધુર’’ન્તિ. –

ઇદં કણ્હઉસભજાતકં (જા. ૧.૧.૨૯) વિત્થારેત્વા પુન તમેવ વત્થું વિસેસેત્વા દસ્સેન્તો –

‘‘મનુઞ્ઞમેવ ભાસેય્ય, નામનુઞ્ઞં કુદાચનં;

મનુઞ્ઞં ભાસમાનસ્સ, ગરું ભારં ઉદદ્ધરિ;

ધનઞ્ચ નં અલાભેસિ, તેન ચત્તમનો અહૂ’’તિ. –

ઇદં નન્દિવિસાલજાતકં વિત્થારેત્વા કથેસિ. કથેત્વા ચ પન સત્થા રતનચઙ્કમં અભિરુહિ, પુરતો દ્વાદસયોજનિકા પરિસા અહોસિ તથા પચ્છતો ચ ઉત્તરતો ચ દક્ખિણતો ચ. ઉજુકં પન ચતુવીસતિયોજનિકાય પરિસાય મજ્ઝે ભગવા યમકપાટિહારિયં અકાસિ.

તં પાળિતો તાવ એવં વેદિતબ્બં (પટિ. મ. ૧.૧૧૬) – કતમં તથાગતસ્સ યમકપાટિહારિયે ઞાણં? ઇધં તથાગતો યમકપાટિહારિયં કરોતિ અસાધારણં સાવકેહિ, ઉપરિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા પવત્તતિ. હેટ્ઠિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, ઉપરિમકાયતો ઉદકધારા પવત્તતિ. પુરત્થિમકાયતો, પચ્છિમકાયતો; પચ્છિમકાયતો, પુરત્થિમકાયતો; દક્ખિણઅક્ખિતો, વામઅક્ખિતો; વામઅક્ખિતો, દક્ખિણઅક્ખિતો; દક્ખિણકણ્ણસોતતો, વામકણ્ણસોતતો; વામકણ્ણસોતતો, દક્ખિણકણ્ણસોતતો; દક્ખિણનાસિકાસોતતો, વામનાસિકાસોતતો; વામનાસિકાસોતતો, દક્ખિણનાસિકાસોતતો; દક્ખિણઅંસકૂટતો, વામઅંસકૂટતો; વામઅંસકૂટતો, દક્ખિણઅંસકૂટતો; દક્ખિણહત્થતો, વામહત્થતો; વામહત્થતો, દક્ખિણહત્થતો; દક્ખિણપસ્સતો, વામપસ્સતો; વામપસ્સતો, દક્ખિણપસ્સતો; દક્ખિણપાદતો, વામપાદતો; વામપાદતો, દક્ખિણપાદતો; અઙ્ગુલઙ્ગુલેહિ, અઙ્ગુલન્તરિકાહિ; અઙ્ગુલન્તરિકાહિ, અઙ્ગુલઙ્ગુલેહિ; એકેકલોમકૂપતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, એકેકલોમતો ઉદકધારા પવત્તતિ. એકેકલોમતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, એકેકલોમકૂપતો ઉદકધારા પવત્તતિ છન્નં વણ્ણાનં નીલાનં પીતકાનં લોહિતકાનં ઓદાતાનં મઞ્જેટ્ઠાનં પભસ્સરાનં. ભગવા ચઙ્કમતિ, બુદ્ધનિમ્મિતો તિટ્ઠતિ વા નિસીદતિ વા સેય્યં વા કપ્પેતિ…પે… નિમ્મિતો સેય્યં કપ્પેતિ, ભગવા ચઙ્કમતિ વા તિટ્ઠતિ વા નિસીદતિ વા. ઇદં તથાગતસ્સ યમકપાટિહારિયે ઞાણન્તિ.

ઇદં પન પાટિહારિયં ભગવા તસ્મિં ચઙ્કમે ચઙ્કમિત્વા અકાસિ. તસ્સ તેજોકસિણસમાપત્તિવસેન ઉપરિમકાયતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, આપોકસિણસમાપત્તિવસેન હેટ્ઠિમકાયતો ઉદકધારા પવત્તતિ. ન પન ઉદકધારાય પવત્તનટ્ઠાનતો અગ્ગિક્ખન્ધો પવત્તતિ, અગ્ગિક્ખન્ધસ્સ પવત્તનટ્ઠાનતો ઉદકધારા પવત્તતીતિ દસ્સેતું ‘‘હેટ્ઠિમકાયતો ઉપરિમકાયતો’’તિ વુત્તં. એસેવ નયો સબ્બપદેસુ. અગ્ગિક્ખન્ધો પનેત્થ ઉદકધારાય અસમ્મિસ્સો અહોસિ, તથા ઉદકધારા અગ્ગિક્ખન્ધેન. ઉભયમ્પિ કિર ચેતં યાવ બ્રહ્મલોકા ઉગ્ગન્ત્વા ચક્કવાળમુખવટ્ટિયં પતતિ. ‘‘છન્નં વણ્ણાન’’ન્તિ વુત્તા પનસ્સ છબ્બણ્ણરંસિયો ઘટેહિ આસિઞ્ચમાનં વિલીનસુવણ્ણં વિય યન્તનાલિકતો નિક્ખન્તસુવણ્ણરસધારા વિય ચ એકચક્કવાળગબ્ભતો ઉગ્ગન્ત્વા બ્રહ્મલોકં આહચ્ચ પટિનિવત્તિત્વા ચક્કવાળમુખવટ્ટિમેવ ગણ્હિંસુ. એકચક્કવાળગબ્ભં વઙ્કગોપાનસિકં વિય બોધિઘરં અહોસિ એકાલોકં.

તંદિવસં સત્થા ચઙ્કમિત્વા પાટિહારિયં કરોન્તો અન્તરન્તરા મહાજનસ્સ ધમ્મં કથેસિ. કથેન્તો ચ જનં નિરસ્સાસં અકત્વા તસ્સ અસ્સાસવારં દેતિ. તસ્મિં ખણે મહાજનો સાધુકારં પવત્તેસિ. તસ્સ સાધુકારપવત્તનકાલે સત્થા તાવમહતિયા પરિસાય ચિત્તં ઓલોકેન્તો એકેકસ્સ સોળસન્નં આકારાનં વસેન ચિત્તાચારં અઞ્ઞાસિ. એવં લહુકપરિવત્તં બુદ્ધાનં ચિત્તં. યો યો યસ્મિઞ્ચ ધમ્મે યસ્મિઞ્ચ પાટિહીરે પસન્નો, તસ્સ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેનેવ ધમ્મઞ્ચ કથેસિ, પાટિહીરઞ્ચ અકાસિ. એવં ધમ્મે દેસિયમાને પાટિહીરે ચ કરિયમાને મહાજનસ્સ ધમ્માભિસમયો અહોસિ. સત્થા પન તસ્મિં સમાગમે અત્તનો મનં ગહેત્વા અઞ્ઞં પઞ્હં પુચ્છિતું સમત્થં અદિસ્વા નિમ્મિતબુદ્ધં માપેસિ. તેન પુચ્છિતં પઞ્હં સત્થા વિસ્સજ્જેસિ, સત્થારા પુચ્છિતં સો વિસ્સજ્જેસિ. ભગવતો ચઙ્કમનકાલે નિમ્મિતો ઠાનાદીસુ અઞ્ઞતરં કપ્પેસિ, નિમ્મિતસ્સ ચઙ્કમનકાલે ભગવા ઠાનાદીસુ અઞ્ઞતરં કપ્પેસિ. તમત્થં દસ્સેતું ‘‘નિમ્મિતો ચઙ્કમતિ વા’’તિઆદિ વુત્તં. એવં કરોન્તસ્સ સત્થુ પાટિહારિયં દિસ્વા ધમ્મકથં સુત્વા તસ્મિં સમાગમે વીસતિયા પાણકોટીનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ.

સત્થા પાટિહીરં કરોન્તોવ ‘‘કત્થ નુ ખો અતીતબુદ્ધા ઇદં પાટિહીરં કત્વા વસ્સં ઉપેન્તી’’તિ આવજ્જેત્વા ‘‘તાવતિંસભવને વસ્સં ઉપગન્ત્વા માતુ અભિધમ્મપિટકં દેસેન્તી’’તિ દિસ્વા દક્ખિણપાદં ઉક્ખિપિત્વા યુગન્ધરમત્થકે ઠપેત્વા ઇતરં પાદં ઉક્ખિપિત્વા સિનેરુમત્થકે ઠપેસિ. એવં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સટ્ઠાને તયો પદવારા અહેસું, દ્વે પાદછિદ્દાનિ. સત્થા પાદં પસારેત્વા અક્કમીતિ ન સલ્લક્ખેતબ્બં. તસ્સ હિ પાદુક્ખિપનકાલેયેવ પબ્બતા પાદમૂલં આગન્ત્વા સમ્પટિચ્છિંસુ, સત્થારા અક્કમનકાલે તે પબ્બતા ઉટ્ઠાય સકટ્ઠાનેયેવ અટ્ઠંસુ. સક્કો સત્થારં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘પણ્ડુકમ્બલસિલાય મઞ્ઞે સત્થા ઇમં વસ્સાવાસં ઉપેસ્સતિ, બહૂનઞ્ચ દેવતાનં ઉપકારો ભવિસ્સતિ, સત્થરિ પનેત્થ વસ્સાવાસં ઉપગતે અઞ્ઞા દેવતા હત્થમ્પિ ઠપેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. અયં ખો પન પણ્ડુકમ્બલસિલા દીઘતો સટ્ઠિયોજના, વિત્થારતો પણ્ણાસયોજના, પુથુલતો પન્નરસયોજના, સત્થરિ નિસિન્નેપિ તુચ્છં ભવિસ્સતી’’તિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા અત્તનો સઙ્ઘાટિં સિલાસનં પટિચ્છાદયમાનં ખિપિ. સક્કો ચિન્તેસિ – ‘‘ચીવરં તાવ પટિચ્છાદયમાનં ખિપિ, સયં પન પરિત્તકે ઠાને નિસીદિસ્સતી’’તિ. સત્થા તસ્સ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા નીચપીઠકં મહાપંસુકૂલિકો વિય પણ્ડુકમ્બલસિલં અન્તોચીવરભોગેયેવ કત્વા નિસીદિ. મહાજનોપિ તંખણઞ્ઞેવ સત્થારં ઓલોકેન્તો નાદ્દસ, ચન્દસ્સ અત્થઙ્ગમિતકાલો વિય સૂરિયસ્સ ચ અત્થઙ્ગમિતકાલો વિય અહોસિ. મહાજનો –

‘‘ગતો નુ ચિત્તકૂટં વા, કેલાસં વા યુગન્ધરં;

ન નો દક્ખેમુ સમ્બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભ’’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં વદન્તો પરિદેવિ. અપરે ‘‘સત્થા નામ પવિવેકરતો, સો ‘એવરૂપાય મે પરિસાય એવરૂપં પાટિહીરં કત’ન્તિ લજ્જાય અઞ્ઞં રટ્ઠં વા જનપદં વા ગતો ભવિસ્સતિ, ન દાનિ તં દક્ખિસ્સામા’’તિ પરિદેવન્તા ઇમં ગાથમાહંસુ –

‘‘પવિવેકરતો ધીરો, નિમં લોકં પુનેહિતિ;

ન નો દક્ખેમુ સમ્બુદ્ધં, લોકજેટ્ઠં નરાસભ’’ન્તિ.

તે મહામોગ્ગલ્લાનં પુચ્છિંસુ – ‘‘કહં, ભન્તે, સત્થા’’તિ? સો સયં જાનન્તોપિ ‘‘પરેસમ્પિ ગુણા પાકટા હોન્તૂ’’તિ અજ્ઝાસયેન ‘‘અનુરુદ્ધં પુચ્છથા’’તિ આહ. તે થેરં તથા પુચ્છિંસુ – ‘‘કહં, ભન્તે, સત્થા’’તિ? તાવતિંસભવને પણ્ડુકમ્બલસિલાયં વસ્સં ઉપગન્ત્વા માતુ અભિધમ્મપિટકં દેસેતું ગતોતિ. ‘‘કદા આગમિસ્સતિ, ભન્તે’’તિ? ‘‘તયો માસે અભિધમ્મપિટકં દેસેત્વા મહાપવારણદિવસે’’તિ. તે ‘‘સત્થારં અદિસ્વા ન ગમિસ્સામા’’તિ તત્થેવ ખન્ધાવારં બન્ધિંસુ. આકાસમેવ કિર નેસં છદનં અહોસિ. તાય ચ મહતિયા પરિસાય સરીરનિઘંસો નામ ન પઞ્ઞાયિ, પથવી વિવરં અદાસિ, સબ્બત્થ પરિસુદ્ધમેવ ભૂમિતલં અહોસિ.

સત્થા પઠમમેવ મોગ્ગલ્લાનત્થેરં અવોચ – ‘‘મોગ્ગલ્લાન, ત્વં એતિસ્સાય પરિસાય ધમ્મં દેસેય્યાસિ, ચૂળઅનાથપિણ્ડિકો આહારં દસ્સતી’’તિ. તસ્મા તં તેમાસં ચૂળઅનાથપિણ્ડિકોવ તસ્સા પરિસાય યાપનં યાગુભત્તં ખાદનીયં તમ્બુલતેલગન્ધમાલાપિલન્ધનાનિ ચ અદાસિ. મહામોગ્ગલ્લાનો ધમ્મં દેસેસિ, પાટિહારિયદસ્સનત્થં આગતાગતેહિ પુટ્ઠપઞ્હે ચ વિસ્સજ્જેસિ. સત્થારમ્પિ માતુ અભિધમ્મદેસનત્થં પણ્ડુકમ્બલસિલાયં વસ્સં ઉપગતં દસસહસ્સચક્કવાળદેવતા પરિવારયિંસુ. તેન વુત્તં –

‘‘તાવતિંસે યદા બુદ્ધો, સિલાયં પણ્ડુકમ્બલે;

પારિચ્છત્તકમૂલમ્હિ, વિહાસિ પુરિસુત્તમો.

‘‘દસસુ લોકધાતૂસુ, સન્નિપતિત્વાન દેવતા;

પયિરુપાસન્તિ સમ્બુદ્ધં, વસન્તં નાગમુદ્ધનિ.

‘‘ન કોચિ દેવો વણ્ણેન, સમ્બુદ્ધસ્સ વિરોચતિ;

સબ્બે દેવે અતિક્કમ્મ, સમ્બુદ્ધોવ વિરોચતી’’તિ. (પે. વ. ૩૧૭-૩૧૯);

એવં સબ્બા દેવતા અત્તનો સરીરપ્પભાય અભિભવિત્વા નિસિન્નસ્સ પનસ્સ માતા તુસિતવિમાનતો આગન્ત્વા દક્ખિણપસ્સે નિસીદિ. ઇન્દકોપિ દેવપુત્તો આગન્ત્વા દક્ખિણપસ્સેયેવ નિસીદિ, અઙ્કુરો વામપસ્સે નિસીદિ. સો મહેસક્ખાસુ દેવતાસુ સન્નિપતન્તીસુ અપગન્ત્વા દ્વાદસયોજનિકે ઠાને ઓકાસં લભિ, ઇન્દકો તત્થેવ નિસીદિ. સત્થા તે ઉભોપિ ઓલોકેત્વા અત્તનો સાસને દક્ખિણેય્યપુગ્ગલાનં દિન્નદાનસ્સ મહપ્ફલભાવં ઞાપેતુકામો એવમાહ – ‘‘અઙ્કુર, તયા દીઘમન્તરે દસવસ્સસહસ્સપરિમાણકાલે દ્વાદસયોજનિકં ઉદ્ધનપન્તિં કત્વા મહાદાનં દિન્નં, ઇદાનિ મમ સમાગમં આગન્ત્વા દ્વાદસયોજનિકે ઠાને ઓકાસં લભિ, કિં નુ ખો એત્થ કારણ’’ન્તિ? વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘ઓલોકેત્વાન સમ્બુદ્ધો, અઙ્કુરઞ્ચાપિ ઇન્દકં;

દક્ખિણેય્યં સમ્ભાવેન્તો, ઇદં વચનમબ્રવિ.

‘‘મહાદાનં તયા દિન્નં, અઙ્કુર દીઘમન્તરે;

અતિદૂરે નિસિન્નોસિ, આગચ્છ મમ સન્તિકે’’તિ. (પે. વ. ૩૨૧-૩૨૨);

સો સદ્ધો પથવીતલં પાપુણિ. સબ્બાપિ નં સા પરિસા અસ્સોસિ. એવં વુત્તે –

‘‘ચોદિતો ભાવિતત્તેન, અઙ્કુરો એતમબ્રવિ;

કિં મય્હં તેન દાનેન, દક્ખિણેય્યેન સુઞ્ઞતં.

‘‘અયં સો ઇન્દકો યક્ખો, દજ્જા દાનં પરિત્તકં;

અતિરોચતિ અમ્હેહિ, ચન્દો તારાગણે યથા’’તિ. (પે. વ. ૩૨૩-૩૨૪);

તત્થ દજ્જાતિ દત્વા. એવં વુત્તે સત્થા ઇન્દકં આહ – ‘‘ઇન્દક, ત્વં મમ દક્ખિણપસ્સે નિસિન્નો, કસ્મા અનપગન્ત્વાવ નિસીદસી’’તિ? સો ‘‘અહં, ભન્તે, સુખેત્તે અપ્પકબીજં વપનકસ્સકો વિય દક્ખિણેય્યસમ્પદં અલત્થ’’ન્તિ દક્ખિણેય્યં પભાવેન્તો આહ –

‘‘ઉજ્જઙ્ગલે યથા ખેત્તે, બીજં બહુમ્પિ રોપિતં;

ન ફલં વિપુલં હોતિ, નપિ તોસેતિ કસ્સકં.

‘‘તથેવ દાનં બહુકં, દુસ્સીલેસુ પતિટ્ઠિતં;

ન ફલં વિપુલં હોતિ, નપિ તોસેતિ દાયકં.

‘‘યથાપિ ભદ્દકે ખેત્તે, બીજં અપ્પમ્પિ રોપિતં;

સમ્મા ધારં પવેચ્છન્તે, ફલં તોસેતિ કસ્સકં.

‘‘તથેવ સીલવન્તેસુ, ગુણવન્તેસુ તાદિસુ;

અપ્પકમ્પિ કતં કારં, પુઞ્ઞં હોતિ મહપ્ફલ’’ન્તિ. (પે. વ. ૩૨૫-૩૨૮);

કિં પનેતસ્સ પુબ્બકમ્મન્તિ? સો કિર અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ અન્તોગામં પિણ્ડાય પવિટ્ઠસ્સ અત્તનો આભતં કટચ્છુભિક્ખં દાપેસિ. તદા તસ્સ પુઞ્ઞં અઙ્કુરેન દસવસ્સસહસ્સાનિ દ્વાદસયોજનિકં ઉદ્ધનપન્તિં કત્વા દિન્નદાનતો મહપ્ફલતરં જાતં. તસ્મા એવમાહ.

એવં વુત્તે સત્થા, ‘‘અઙ્કુર, દાનં નામ વિચેય્ય દાતું વટ્ટતિ, એવં તં સુખેત્તેસુ વુત્તબીજં વિય મહપ્ફલં હોતિ. ત્વં પન ન તથા અકાસિ, તેન તે દાનં મહપ્ફલં ન જાત’’ન્તિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો –

‘‘વિચેય્ય દાનં દાતબ્બં, યત્થ દિન્નં મહપ્ફલં…પે….

‘‘વિચેય્ય દાનં સુગતપ્પસત્થં,

યે દક્ખિણેય્યા ઇધ જીવલોકે;

એતેસુ દિન્નાનિ મહપ્ફલાનિ,

બીજાનિ વુત્તાનિ યથા સુખેત્તે’’તિ. (પે. વ. ૩૨૯-૩૩૦) –

વત્વા ઉત્તરિમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

‘‘તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, રાગદોસા અયં પજા;

તસ્મા હિ વીતરાગેસુ, દિન્નં હોતિ મહપ્ફલં.

‘‘તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, દોસદોસા અયં પજા;

તસ્મા હિ વીતદોસેસુ, દિન્નં હોતિ મહપ્ફલં.

‘‘તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, મોહદોસા અયં પજા;

તસ્મા હિ વીતમોહેસુ, દિન્નં હોતિ મહપ્ફલં.

‘‘તિણદોસાનિ ખેત્તાનિ, ઇચ્છાદોસા અયં પજા;

તસ્મા હિ વિગતિચ્છેસુ, દિન્નં હોતિ મહપ્ફલ’’ન્તિ.

દેસનાવસાને અઙ્કુરો ચ ઇન્દકો ચ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અથ સત્થા દેવપરિસાય મજ્ઝે નિસિન્નો માતરં આરબ્ભ ‘‘કુસલા ધમ્મા, અકુસલા ધમ્મા, અબ્યાકતા ધમ્મા’’તિ અભિધમ્મપિટકં પટ્ઠપેસિ. એવં તયો માસે નિરન્તરં અભિધમ્મપિટકં કથેસિ. કથેન્તો પન ભિક્ખાચારવેલાય ‘‘યાવ મમાગમના એત્તકં નામ ધમ્મં દેસેતૂ’’તિ નિમ્મિતબુદ્ધં માપેત્વા હિમવન્તં ગન્ત્વા નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા અનોતત્તદહે મુખં ધોવિત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા મહાસાલમાળકે નિસિન્નો ભત્તકિચ્ચં અકાસિ. સારિપુત્તત્થેરો તત્થ ગન્ત્વા સત્થુ વત્તં કરોતિ. સત્થા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને, ‘‘સારિપુત્ત, અજ્જ મયા એત્તકો નામ ધમ્મો ભાસિતો, ત્વં અત્તનો અન્તેવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વાચેહી’’તિ થેરસ્સ કથેસિ. યમકપાટિહીરે કિર પસીદિત્વા પઞ્ચસતા કુલપુત્તા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. તે સન્ધાય થેરં એવમાહ. વત્વા ચ પન દેવલોકં ગન્ત્વા નિમ્મિતબુદ્ધેન દેસિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય સયં ધમ્મં દેસેસિ. થેરોપિ ગન્ત્વા તેસં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેસિ. તે સત્થરિ દેવલોકે વિહરન્તેયેવ સત્તપકરણિકા અહેસું.

તે કિર કસ્સપબુદ્ધકાલે ખુદ્દકવગ્ગુલિયો હુત્વા એકસ્મિં પબ્ભારે ઓલમ્બન્તા દ્વિન્નં થેરાનં ચઙ્કમિત્વા અભિધમ્મં સજ્ઝાયન્તાનં સદ્દં સુત્વા સરે નિમિત્તં અગ્ગહેસું. તે ‘‘ઇમે ખન્ધા નામ, ઇમા ધાતુયો નામા’’તિ અજાનિત્વા સરે નિમિત્તગહણમત્તેનેવ તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તા, એકં બુદ્ધન્તરં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તતો ચવિત્વા સાવત્થિયં કુલઘરેસુ નિબ્બત્તા. યમકપાટિહીરે ઉપ્પન્નપસાદા થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા સબ્બપઠમં સત્તપકરણિકા અહેસું. સત્થાપિ તેનેવ નીહારેન તં તેમાસં અભિધમ્મં દેસેસિ. દેસનાવસાને અસીતિકોટિસહસ્સાનં દેવતાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, મહામાયાપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

સાપિ ખો છત્તિંસયોજનપરિમણ્ડલા પરિસા ‘‘ઇદાનિ સત્તમે દિવસે મહાપવારણા ભવિસ્સતી’’તિ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે સત્થુ, ઓરોહણદિવસં સઞ્ઞાતું વટ્ટતિ, ન હિ મયં સત્થારં અદિસ્વા ગમિસ્સામા’’તિ. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો તં કથં સુત્વા ‘‘સાધાવુસો’’તિ વત્વા તત્થેવ પથવિયં નિમુગ્ગો સિનેરુપાદં ગન્ત્વા ‘‘મં અભિરુહન્તં પરિસા પસ્સતૂ’’તિ અધિટ્ઠાય મણિરતનેન આવુતં પણ્ડુકમ્બલસુત્તં વિય પઞ્ઞાયમાનરૂપોવ સિનેરુમજ્ઝેન અભિરુહિ. મનુસ્સાપિ નં ‘‘એકયોજનં અભિરુળ્હો, દ્વિયોજનં અભિરુળ્હો’’તિ ઓલોકયિંસુ. થેરોપિ સત્થુ પાદે સીસેન ઉક્ખિપન્તો વિય અભિરુહિત્વા વન્દિત્વા એવમાહ – ‘‘ભન્તે, પરિસા તુમ્હે દિસ્વાવ ગન્તુકામા, કદા ઓરોહિસ્સથા’’તિ. ‘‘કહં પન તે, મોગ્ગલ્લાન, જેટ્ઠભાતિકો સારિપુત્તો’’તિ. ‘‘ભન્તે, સઙ્કસ્સનગરે વસ્સં ઉપગતો’’તિ. મોગ્ગલ્લાન, અહં ઇતો સત્તમે દિવસે મહાપવારણાય સઙ્કસ્સનગરદ્વારે ઓતરિસ્સામિ, મં દટ્ઠુકામા તત્થ આગચ્છન્તુ, સાવત્થિતો સઙ્કસ્સનગરદ્વારં તિંસયોજનાનિ, એત્તકે મગ્ગે કસ્સચિ પાથેય્યકિચ્ચં નત્થિ, ઉપોસથિકા હુત્વા ધુરવિહારં ધમ્મસ્સવનત્થાય ગચ્છન્તા વિય આગચ્છેય્યાથાતિ તેસં આરોચેય્યાસીતિ. થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ગન્ત્વા તથા આરોચેસિ.

સત્થા વુટ્ઠવસ્સો પવારેત્વા સક્કસ્સ આરોચેસિ – ‘‘મહારાજ, મનુસ્સપથં ગમિસ્સામી’’તિ. સક્કો સુવણ્ણમયં મણિમયં રજતમયન્તિ તીણિ સોપાનાનિ માપેસિ. તેસં પાદા સઙ્કસ્સનગરદ્વારે પતિટ્ઠહિંસુ, સીસાનિ સિનેરુમુદ્ધનિ. તેસુ દક્ખિણપસ્સે સુવણ્ણમયં સોપાનં દેવતાનં અહોસિ, વામપસ્સે રજતમયં સોપાનં મહાબ્રહ્માનં અહોસિ, મજ્ઝે મણિમયં સોપાનં તથાગતસ્સ અહોસિ. સત્થાપિ સિનેરુમુદ્ધનિ ઠત્વા દેવોરોહણસમયે યમકપાટિહારિયં કત્વા ઉદ્ધં ઓલોકેસિ, યાવ બ્રહ્મલોકા એકઙ્ગણા અહેસું. અધો ઓલોકેસિ, યાવ અવીચિતો એકઙ્ગણં અહોસિ. દિસાવિદિસા ઓલોકેસિ, અનેકાનિ ચક્કવાળસતસહસ્સાનિ એકઙ્ગણાનિ અહેસું. દેવા મનુસ્સે પસ્સિંસુ, મનુસ્સાપિ દેવે પસ્સિંસુ, સબ્બે સમ્મુખાવ પસ્સિંસુ.

ભગવા છબ્બણ્ણરંસિયો વિસ્સજ્જેસિ. તં દિવસં બુદ્ધસિરિં ઓલોકેત્વા છત્તિંસયોજન પરિમણ્ડલાય પરિસાય એકોપિ બુદ્ધભાવં અપત્થેન્તો નામ નત્થિ. સુવણ્ણસોપાનેન દેવા ઓતરિંસુ, રજતસોપાનેન મહાબ્રહ્માનો ઓતરિંસુ, મણિસોપાનેન સમ્માસમ્બુદ્ધો ઓતરિ. પઞ્ચસિખો ગન્ધબ્બદેવપુત્તો બેલુવપણ્ડુવીણં આદાય દક્ખિણપસ્સે ઠત્વા સત્થુ ગન્ધબ્બમધુરદિબ્બવીણાય સદ્દેન પૂજં કરોન્તો ઓતરિ, માતલિ, સઙ્ગાહકો વામપસ્સે ઠત્વા દિબ્બગન્ધમાલાપુપ્ફં ગહેત્વા નમસ્સમાનો પૂજં કત્વા ઓતરિ, મહાબ્રહ્મા છત્તં ધારેસિ, સુયામો વાલબીજનિં ધારેસિ. સત્થા ઇમિના પરિવારેન સદ્ધિં ઓતરિત્વા સઙ્કસ્સનગરદ્વારે પતિટ્ઠહિ. સારિપુત્તત્થેરોપિ આગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા યસ્મા સારિપુત્તત્થેરેન તથારૂપાય બુદ્ધસિરિયા ઓતરન્તો સત્થા ઇતો પુબ્બે ન દિટ્ઠપુબ્બો, તસ્મા –

‘‘ન મે દિટ્ઠો ઇતો પુબ્બે, ન સુતો ઉદ કસ્સચિ;

એવં વગ્ગુવદો સત્થા, તુસિતા ગણિમાગતો’’તિ. (સુ. નિ. ૯૬૧; મહાનિ. ૧૯૦) –

આદીહિ અત્તનો તુટ્ઠિં પકાસેત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ સબ્બેપિ દેવમનુસ્સા તુમ્હાકં પિહયન્તિ, પત્થેન્તી’’તિ આહ. અથ નં સત્થા, ‘‘સારિપુત્ત, એવરૂપેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતા બુદ્ધા દેવમનુસ્સાનં પિયા હોન્તિયેવા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૮૧. ‘‘યે ઝાનપસુતા ધીરા, નેક્ખમ્મૂપસમે રતા;

દેવાપિ તેસં પિહયન્તિ, સમ્બુદ્ધાનં સતીમત’’ન્તિ.

તત્થ યે ઝાનપસુતાતિ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનં આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનન્તિ ઇમેસુ દ્વીસુ ઝાનેસુ આવજ્જનસમાપજ્જનઅધિટ્ઠાનવુટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણેહિ યુત્તપ્પયુત્તા. નેક્ખમ્મૂપસમે રતાતિ એત્થ પબ્બજ્જા નેક્ખમ્મન્તિ ન ગહેતબ્બા, કિલેસવૂપસમનિબ્બાનરતિં પન સન્ધાયેતં વુત્તં. દેવાપીતિ દેવાપિ મનુસ્સાપિ તેસં પિહયન્તિ પત્થેન્તિ. સતીમતન્તિ એવરૂપગુણાનં તેસં સતિયા સમન્નાગતાનં સમ્બુદ્ધાનં. ‘‘અહો વત મયં બુદ્ધા ભવેય્યામા’’તિ બુદ્ધભાવં ઇચ્છમાના પિહયન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તિંસમત્તાનં પાણકોટીનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકા પઞ્ચસતભિક્ખૂ અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ.

સબ્બબુદ્ધાનં કિર અવિજહિતમેવ યમકપાટિહીરં કત્વા દેવલોકે વસ્સં વસિત્વા સઙ્કસ્સનગરદ્વારે ઓતરણં. તત્થ પન દક્ખિણપાદસ્સ પતિટ્ઠિતટ્ઠાનં અચલચેતિયટ્ઠાનં નામ હોતિ. સત્થા તત્થ ઠત્વા પુથુજ્જનાદીનં વિસયે પઞ્હં પુચ્છિ, પુથુજ્જના અત્તનો વિસયે પઞ્હે વિસ્સજ્જેત્વા સોતાપન્નવિસયે પઞ્હં વિસ્સજ્જેતું નાસક્ખિંસુ. તથા સકદાગામિઆદીનં વિસયે સોતાપન્નાદયો, મહામોગ્ગલ્લાનવિસયે સેસમહાસાવકા, સારિપુત્તત્થેરસ્સ વિસયે મહામોગ્ગલ્લાનો, બુદ્ધવિસયે ચ સારિપુત્તોપિ વિસ્સજ્જેતું નાસક્ખિયેવ. સો પાચીનદિસં આદિં કત્વા સબ્બદિસા ઓલોકેસિ, સબ્બત્થ એકઙ્ગણમેવ અહોસિ. અટ્ઠસુ દિસાસુ દેવમનુસ્સા ઉદ્ધં યાવ બ્રહ્મલોકા હેટ્ઠા ભૂમટ્ઠા ચ યક્ખનાગસુપણ્ણા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇધ તસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જેતા નત્થિ, એત્થેવ ઉપધારેથા’’તિ આહંસુ. સત્થા સારિપુત્તો કિલમતિ. કિઞ્ચાપિ હેસ –

‘‘યે ચ સઙ્ખાતધમ્માસે, યે ચ સેખા પુથૂ ઇધ;

તેસં મે નિપકો ઇરિયં, પુટ્ઠો પબ્રૂહિ મારિસા’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૪; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૭) –

ઇમં બુદ્ધવિસયે પુટ્ઠપઞ્હં સુત્વા ‘સત્થા મં સેખાસેખાનં આગમનપટિપદં પુચ્છતી’તિ પઞ્હે નિક્કઙ્ખો, ખન્ધાદીસુ પન કતરેન નુ ખો મુખેન ઇમં પટિપદં કથેન્તો ‘અહં સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હિતું ન સક્ખિસ્સામી’તિ મમ અજ્ઝાસયે કઙ્ખતિ, સો મયા નયે અદિન્ને કથેતું ન સક્ખિસ્સતિ, નયમસ્સ દસ્સામીતિ નયં દસ્સેન્તો ‘‘ભૂતમિદં, સારિપુત્ત, સમનુપસ્સસી’’તિ આહ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘સારિપુત્તો મમ અજ્ઝાસયં ગહેત્વા કથેન્તો ખન્ધવસેન કથેસ્સતી’’તિ. થેરસ્સ સહ નયદાનેન સો પઞ્હો નયસતેન નયસહસ્સેન નયસતસહસ્સેન ઉપટ્ઠાસિ. સો સત્થારા દિન્નનયે ઠત્વા તં પઞ્હં કથેસિ. ઠપેત્વા કિર સમ્માસમ્બુદ્ધં અઞ્ઞો સારિપુત્તત્થેરસ્સ પઞ્ઞં પાપુણિતું સમત્થો નામ નત્થિ. તેનેવ કિર થેરો સત્થુ પુરતો ઠત્વા સીહનાદં નદિ – ‘‘અહં, ભન્તે, સકલકપ્પમ્પિ દેવે વુટ્ઠે ‘એત્તકાનિ બિન્દૂનિ મહાસમુદ્દે પતિતાનિ, એત્તકાનિ ભૂમિયં, એત્તકાનિ પબ્બતે’તિ ગણેત્વા લેખં આરોપેતું સમત્થો’’તિ. સત્થાપિ નં ‘‘જાનામિ, સારિપુત્ત, ગણેતું સમત્થભાવ’’ન્તિ આહ. તસ્સ આયસ્મતો પઞ્ઞાય ઉપમા નામ નત્થિ. તેનેવાહ –

‘‘ગઙ્ગાય વાલુકા ખીયે, ઉદકં ખીયે મહણ્ણવે;

મહિયા મત્તિકા ખીયે, ન ખીયે મમ બુદ્ધિયા’’તિ.

ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે હિ, ભન્તે, બુદ્ધિસમ્પન્નલોકનાથ, મયા એકસ્મિં પઞ્હે વિસ્સજ્જિતે એકં વા વાલુકં એકં વા ઉદકબિન્દું એકં વા પંસુખણ્ડં અખિપિત્વા પઞ્હાનં સતેન વા સહસ્સેનવા સતસહસ્સેન વા વિસ્સજ્જિતે ગઙ્ગાય વાલુકાદીસુ એકેકં એકમન્તે ખિપેય્ય, ખિપ્પતરં ગઙ્ગાદીસુ વાલુકાદયો પરિક્ખયં ગચ્છેય્યું, ન ત્વેવ મમ પઞ્હાનં વિસ્સજ્જનન્તિ. એવં મહાપઞ્ઞોપિ હિ ભિક્ખુ બુદ્ધવિસયે પઞ્હસ્સ અન્તં વા કોટિં વા અદિસ્વા સત્થારા દિન્નનયે ઠત્વાવ પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘યં પઞ્હં પુટ્ઠો સબ્બોપિ જનો કથેતું ન સક્ખિ, તં ધમ્મસેનાપતિ સારિપુત્તો એકકોવ કથેસી’’તિ. સત્થા તં કથં સુત્વા ‘‘ન ઇદાનેવ સારિપુત્તો યં પઞ્હં મહાજનો વિસ્સજ્જેતું નાસક્ખિ, તં વિસ્સજ્જેસિ, પુબ્બેપિ અનેન વિસ્સજ્જિતોયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિતું –

‘‘પરોસહસ્સમ્પિ સમાગતાનં,

કન્દેય્યું તે વસ્સસતં અપઞ્ઞા;

એકોવ સેય્યો પુરિસો સપઞ્ઞો,

યો ભાસિતસ્સ વિજાનાતિ અત્થ’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૯૯) –

ઇમં જાતકં વિત્થારેન કથેસીતિ.

દેવોરોહણવત્થુ દુતિયં.

૩. એરકપત્તનાગરાજવત્થુ

કિચ્છો મનુસ્સપટિલાભોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા બારાણસિયં ઉપનિસ્સાય સત્તસિરીસકરુક્ખમૂલે વિહરન્તો એરકપત્તં નામ નાગરાજં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર પુબ્બે કસ્સપબુદ્ધસાસને દહરભિક્ખુ હુત્વા ગઙ્ગાય નાવં અભિરુય્હ ગચ્છન્તો એકસ્મિં એરકગુમ્બે એરકપત્તં ગહેત્વા નાવાય વેગસા ગચ્છમાનાયપિ ન મુઞ્ચિ, એરકપત્તં છિજ્જિત્વા ગતં. સો ‘‘અપ્પમત્તકં એત’’ન્તિ આપત્તિં અદેસેત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ અરઞ્ઞે સમણધમ્મં કત્વાપિ મરણકાલે એરકપત્તેન ગીવાય ગહિતો વિય આપત્તિં દેસેતુકામોપિ અઞ્ઞં ભિક્ખું અપસ્સમાનો ‘‘અપરિસુદ્ધં મે સીલ’’ન્તિ ઉપ્પન્નવિપ્પટિસારો તતો ચવિત્વા એકરુક્ખદોણિકનાવપ્પમાણો નાગરાજા હુત્વા નિબ્બત્તિ, એરકપત્તોત્વેવસ્સ નામં અહોસિ. સો નિબ્બત્તક્ખણેયેવ અત્તભાવં ઓલોકેત્વા ‘‘એત્તકં નામ કાલં સમણધમ્મં કત્વા અહેતુકયોનિયં મણ્ડૂકભક્ખટ્ઠાને નિબ્બત્તોમ્હી’’તિ વિપ્પટિસારી અહોસિ. સો અપરભાગે એકં ધીતરં લભિત્વા મજ્ઝે ગઙ્ગાય ઉદકપિટ્ઠે મહન્તં ફલં ઉક્ખિપિત્વા ધીતરં તસ્મિં ઠપેત્વા નચ્ચાપેત્વા ગાયાપેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અદ્ધા અહં ઇધ ઇમિના ઉપાયેન બુદ્ધે ઉપ્પન્ને તસ્સ ઉપ્પન્નભાવં સુણિસ્સામી’’તિ. યો મે ગીતસ્સ પટિગીતં આહરતિ, તસ્સ મહન્તેન નાગભવનેન સદ્ધિં ધીતરં દસ્સામીતિ અન્વડ્ઢમાસં ઉપોસથદિવસે તં ધીતરં ફણે ઠપેસિ. સા તત્થ ઠિતા નચ્ચન્તી –

‘‘કિંસુ અધિપ્પતી રાજા, કિંસુ રાજા રજ્જિસ્સરો;

કથંસુ વિરજો હોતિ, કથં બાલોતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

ઇમં ગીતં ગાયતિ.

સકલજમ્બુદીપવાસિનો ‘‘નાગમાણવિકં ગણ્હિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા અત્તનો અત્તનો પઞ્ઞાબલેન પટિગીતં કત્વા ગાયન્તિ. સા તં પટિક્ખિપતિ. તસ્સા અન્વડ્ઢમાસં ફણે ઠત્વા એવં ગાયન્તિયાવ એકં બુદ્ધન્તરં વીતિવત્તં. અથ અમ્હાકં સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા એકદિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો એરકપત્તં આદિં કત્વા ઉત્તરમાણવં નામ અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘અજ્જ એરકપત્તસ્સ ધીતરં ફણે ઠપેત્વા નચ્ચાપનદિવસો, અયં ઉત્તરમાણવો મયા દિન્નં પટિગીતં ગણ્હન્તોવ સોતાપન્નો હુત્વા તં આદાય નાગરાજસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સતિ. સો તં સુત્વા ‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’તિ ઞત્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતિ, અહં તસ્મિં આગતે મહાસમાગમે ગાથં કથેસ્સામિ, ગાથાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ અદ્દસ. સો તત્થ ગન્ત્વા બારાણસિતો અવિદૂરે સત્ત સિરીસકરુક્ખા અત્થિ, તેસુ એકસ્સ મૂલે નિસીદિ. જમ્બુદીપવાસિનો ગીતપટિગીતં આદાય સન્નિપતિંસુ. સત્થા અવિદૂરે ઠાને ગચ્છન્તં ઉત્તરમાણવં દિસ્વા ‘‘એહિ, ઉત્તરા’’તિ આહ. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ? ‘‘ઇતો તાવ એહી’’તિ. અથ નં આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસિન્નં આહ ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ? ‘‘એરકપત્તસ્સ ધીતુ ગાયનટ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘જાનાસિ પન ગીતપટિગીત’’ન્તિ? ‘‘જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘વદેહિ તાવ ન’’ન્તિ? અથ નં અત્તનો જાનનનિયામેનેવ વદન્તં ‘‘ન ઉત્તરં એતં પટિગીતં, અહં તે પટિગીતં દસ્સામિ, આદાય નં ગમિસ્સસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ. અથ નં સત્થા, ઉત્તર, ત્વં નાગમાણવિકાય ગીતકાલે –

‘‘છદ્વારાધિપ્પતી રાજા, રજ્જમાનો રજ્જિસ્સરો;

અરજ્જં વિરજો હોતિ, રજ્જં બાલોતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

ઇમં પટિગીતં ગાયેય્યાસીતિ આહ.

માણવિકાય ગીતસ્સ અત્થો – કિંસુ અધિપ્પતી રાજાતિ કિં અધિપ્પતિ રાજા નામ હોતિ? કિંસુ રાજા રજ્જિસ્સરોતિ કથં પન રાજા રજ્જિસ્સરો નામ હોતિ? કથંસુ વિરજો હોતીતિ કથં નુ ખો સો રાજા વિરજો નામ હોતીતિ?

પટિગીતસ્સ પન અત્થો – છદ્વારાધિપ્પતી રાજાતિ યો છન્નં દ્વારાનં અધિપ્પતિ, એકદ્વારેપિ રૂપાદીહિ અનભિભૂતો, અયં રાજા નામ. રજ્જમાનો રજ્જિસ્સરોતિ યો પન તેસુ આરમ્મણેસુ રજ્જતિ, સો રજ્જમાનો રજ્જિસ્સરો નામ. અરજ્જન્તિ અરજ્જમાનો પન વિરજો નામ હોતિ. રજ્જન્તિ રજ્જમાનો બાલોતિ વુચ્ચતીતિ.

એવમસ્સ સત્થા પટિગીતં દત્વા, ઉત્તર, તયા ઇમસ્મિં ગીતે ગાયિતે ઇમસ્સ ગીતસ્સ ઇમં પટિગીતં ગાયિસ્સતિ –

‘‘કેનસ્સુ વુય્હતિ બાલો, કથં નુદતિ પણ્ડિતો;

યોગક્ખેમી કથં હોતિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

અથસ્સ ત્વં ઇદં પટિગીતં ગાયેય્યાસિ –

‘‘ઓઘેન વુય્હતિ બાલો, યોગા નુદતિ પણ્ડિતો;

સબ્બયોગવિસંયુત્તો, યોગક્ખેમીતિ વુચ્ચતી’’તિ.