૩. એરકપત્તનાગરાજવત્થુ

કિચ્છો મનુસ્સપટિલાભોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા બારાણસિયં ઉપનિસ્સાય સત્તસિરીસકરુક્ખમૂલે વિહરન્તો એરકપત્તં નામ નાગરાજં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર પુબ્બે કસ્સપબુદ્ધસાસને દહરભિક્ખુ હુત્વા ગઙ્ગાય નાવં અભિરુય્હ ગચ્છન્તો એકસ્મિં એરકગુમ્બે એરકપત્તં ગહેત્વા નાવાય વેગસા ગચ્છમાનાયપિ ન મુઞ્ચિ, એરકપત્તં છિજ્જિત્વા ગતં. સો ‘‘અપ્પમત્તકં એત’’ન્તિ આપત્તિં અદેસેત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ અરઞ્ઞે સમણધમ્મં કત્વાપિ મરણકાલે એરકપત્તેન ગીવાય ગહિતો વિય આપત્તિં દેસેતુકામોપિ અઞ્ઞં ભિક્ખું અપસ્સમાનો ‘‘અપરિસુદ્ધં મે સીલ’’ન્તિ ઉપ્પન્નવિપ્પટિસારો તતો ચવિત્વા એકરુક્ખદોણિકનાવપ્પમાણો નાગરાજા હુત્વા નિબ્બત્તિ, એરકપત્તોત્વેવસ્સ નામં અહોસિ. સો નિબ્બત્તક્ખણેયેવ અત્તભાવં ઓલોકેત્વા ‘‘એત્તકં નામ કાલં સમણધમ્મં કત્વા અહેતુકયોનિયં મણ્ડૂકભક્ખટ્ઠાને નિબ્બત્તોમ્હી’’તિ વિપ્પટિસારી અહોસિ. સો અપરભાગે એકં ધીતરં લભિત્વા મજ્ઝે ગઙ્ગાય ઉદકપિટ્ઠે મહન્તં ફલં ઉક્ખિપિત્વા ધીતરં તસ્મિં ઠપેત્વા નચ્ચાપેત્વા ગાયાપેસિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અદ્ધા અહં ઇધ ઇમિના ઉપાયેન બુદ્ધે ઉપ્પન્ને તસ્સ ઉપ્પન્નભાવં સુણિસ્સામી’’તિ. યો મે ગીતસ્સ પટિગીતં આહરતિ, તસ્સ મહન્તેન નાગભવનેન સદ્ધિં ધીતરં દસ્સામીતિ અન્વડ્ઢમાસં ઉપોસથદિવસે તં ધીતરં ફણે ઠપેસિ. સા તત્થ ઠિતા નચ્ચન્તી –

‘‘કિંસુ અધિપ્પતી રાજા, કિંસુ રાજા રજ્જિસ્સરો;

કથંસુ વિરજો હોતિ, કથં બાલોતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

ઇમં ગીતં ગાયતિ.

સકલજમ્બુદીપવાસિનો ‘‘નાગમાણવિકં ગણ્હિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા અત્તનો અત્તનો પઞ્ઞાબલેન પટિગીતં કત્વા ગાયન્તિ. સા તં પટિક્ખિપતિ. તસ્સા અન્વડ્ઢમાસં ફણે ઠત્વા એવં ગાયન્તિયાવ એકં બુદ્ધન્તરં વીતિવત્તં. અથ અમ્હાકં સત્થા લોકે ઉપ્પજ્જિત્વા એકદિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો એરકપત્તં આદિં કત્વા ઉત્તરમાણવં નામ અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તો પવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘અજ્જ એરકપત્તસ્સ ધીતરં ફણે ઠપેત્વા નચ્ચાપનદિવસો, અયં ઉત્તરમાણવો મયા દિન્નં પટિગીતં ગણ્હન્તોવ સોતાપન્નો હુત્વા તં આદાય નાગરાજસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સતિ. સો તં સુત્વા ‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’તિ ઞત્વા મમ સન્તિકં આગમિસ્સતિ, અહં તસ્મિં આગતે મહાસમાગમે ગાથં કથેસ્સામિ, ગાથાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો ભવિસ્સતી’’તિ અદ્દસ. સો તત્થ ગન્ત્વા બારાણસિતો અવિદૂરે સત્ત સિરીસકરુક્ખા અત્થિ, તેસુ એકસ્સ મૂલે નિસીદિ. જમ્બુદીપવાસિનો ગીતપટિગીતં આદાય સન્નિપતિંસુ. સત્થા અવિદૂરે ઠાને ગચ્છન્તં ઉત્તરમાણવં દિસ્વા ‘‘એહિ, ઉત્તરા’’તિ આહ. ‘‘કિં, ભન્તે’’તિ? ‘‘ઇતો તાવ એહી’’તિ. અથ નં આગન્ત્વા વન્દિત્વા નિસિન્નં આહ ‘‘કહં ગચ્છસી’’તિ? ‘‘એરકપત્તસ્સ ધીતુ ગાયનટ્ઠાન’’ન્તિ. ‘‘જાનાસિ પન ગીતપટિગીત’’ન્તિ? ‘‘જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘વદેહિ તાવ ન’’ન્તિ? અથ નં અત્તનો જાનનનિયામેનેવ વદન્તં ‘‘ન ઉત્તરં એતં પટિગીતં, અહં તે પટિગીતં દસ્સામિ, આદાય નં ગમિસ્સસી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ. અથ નં સત્થા, ઉત્તર, ત્વં નાગમાણવિકાય ગીતકાલે –

‘‘છદ્વારાધિપ્પતી રાજા, રજ્જમાનો રજ્જિસ્સરો;

અરજ્જં વિરજો હોતિ, રજ્જં બાલોતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

ઇમં પટિગીતં ગાયેય્યાસીતિ આહ.

માણવિકાય ગીતસ્સ અત્થો – કિંસુ અધિપ્પતી રાજાતિ કિં અધિપ્પતિ રાજા નામ હોતિ? કિંસુ રાજા રજ્જિસ્સરોતિ કથં પન રાજા રજ્જિસ્સરો નામ હોતિ? કથંસુ વિરજો હોતીતિ કથં નુ ખો સો રાજા વિરજો નામ હોતીતિ?

પટિગીતસ્સ પન અત્થો – છદ્વારાધિપ્પતી રાજાતિ યો છન્નં દ્વારાનં અધિપ્પતિ, એકદ્વારેપિ રૂપાદીહિ અનભિભૂતો, અયં રાજા નામ. રજ્જમાનો રજ્જિસ્સરોતિ યો પન તેસુ આરમ્મણેસુ રજ્જતિ, સો રજ્જમાનો રજ્જિસ્સરો નામ. અરજ્જન્તિ અરજ્જમાનો પન વિરજો નામ હોતિ. રજ્જન્તિ રજ્જમાનો બાલોતિ વુચ્ચતીતિ.

એવમસ્સ સત્થા પટિગીતં દત્વા, ઉત્તર, તયા ઇમસ્મિં ગીતે ગાયિતે ઇમસ્સ ગીતસ્સ ઇમં પટિગીતં ગાયિસ્સતિ –

‘‘કેનસ્સુ વુય્હતિ બાલો, કથં નુદતિ પણ્ડિતો;

યોગક્ખેમી કથં હોતિ, તં મે અક્ખાહિ પુચ્છિતો’’તિ.

અથસ્સ ત્વં ઇદં પટિગીતં ગાયેય્યાસિ –

‘‘ઓઘેન વુય્હતિ બાલો, યોગા નુદતિ પણ્ડિતો;

સબ્બયોગવિસંયુત્તો, યોગક્ખેમીતિ વુચ્ચતી’’તિ.

તસ્સત્થો – ‘‘કામોઘાદિના ચતુબ્બિધેન ઓઘેન બાલો વુય્હતિ, તં ઓઘં પણ્ડિતો સમ્મપ્પધાનસઙ્ખાતેન યોગેન નુદતિ. સો સબ્બેહિ કામયોગાદીહિ વિસંયુત્તો યોગક્ખેમી નામ વુચ્ચતી’’તિ.

ઉત્તરો ઇમં પટિગીતં ગણ્હન્તોવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. સો સોતાપન્નો હુત્વા તં ગાથં આદાય ગન્ત્વા, ‘‘અમ્ભો, મયા ગીતપટિગીતં આહટં, ઓકાસં મે દેથા’’તિ વત્વા નિરન્તરં ઠિતસ્સ મહાજનસ્સ જણ્ણુના અક્કમન્તો અગમાસિ. નાગમાણવિકા પિતુ ફણે ઠત્વા નચ્ચમાના ‘‘કિંસુ અધિપ્પતી રાજા’’તિ ગીતં ગાયતિ? ઉત્તરો ‘‘છદ્વારાધિપ્પતી રાજા’’તિ પટિગીતં ગાયિ. પુન નાગમાણવિકા ‘‘કેનસ્સુ વુય્હતી’’તિ તસ્સ ગીતં ગાયતિ? અથસ્સા પટિગીતં ગાયન્તો ઉત્તરો ‘‘ઓઘેન વુય્હતી’’તિ ઇમં ગાથમાહ. નાગરાજા તં સુત્વાવ બુદ્ધસ્સ ઉપ્પન્નભાવં ઞત્વા ‘‘મયા એકં બુદ્ધન્તરં એવરૂપં પદં નામ ન સુતપુબ્બં, ઉપ્પન્નો વત, ભો, લોકે બુદ્ધો’’તિ તુટ્ઠમાનસો નઙ્ગુટ્ઠેન ઉદકં પહરિ, મહાવીચિયો ઉટ્ઠહિંસુ, ઉભો તીરાનિ ભિજ્જિંસુ. ઇતો ચિતો ચ ઉસભમત્તે ઠાને મનુસ્સા ઉદકે નિમુજ્જિંસુ. સો એત્તકં મહાજનં ફણે ઠપેત્વા ઉક્ખિપિત્વા થલે પતિટ્ઠપેસિ. સો ઉત્તરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કહં, સામિ, સત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘એકસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસિન્નો, મહારાજા’’તિ. સો ‘‘એહિ, સામિ, ગચ્છામા’’તિ ઉત્તરેન સદ્ધિં અગમાસિ. મહાજનોપિ તેન સદ્ધિંયેવ ગતો. નાગરાજા ગન્ત્વા છબ્બણ્ણરંસીનં અન્તરં પવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા રોદમાનો અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા આહ – ‘‘કિં ઇદં, મહારાજા’’તિ? ‘‘અહં, ભન્તે, તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ સાવકો હુત્વા વીસતિ વસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં અકાસિં, સોપિ મં સમણધમ્મો નિદ્ધારેતું નાસક્ખિ. અપ્પમત્તકં એરકપત્તછિન્દનમત્તં નિસ્સાય અહેતુકપટિસન્ધિં ગહેત્વા ઉરેન પરિસક્કનટ્ઠાને નિબ્બત્તોસ્મિ, એકં બુદ્ધન્તરં નેવ મનુસ્સત્તં લભામિ, ન સદ્ધમ્મસ્સવનં, ન તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ દસ્સન’’ન્તિ સત્થા તસ્સ કથં સુત્વા, ‘‘મહારાજ, મનુસ્સત્તં નામ દુલ્લભમેવ, તથા સદ્ધમ્મસ્સવનં, તથા બુદ્ધુપ્પાદો, ઇદં કિચ્છેન કસિરેન લબ્ભતી’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૮૨. ‘‘કિચ્છો મનુસ્સપટિલાભો, કિચ્છં મચ્ચાન જીવિતં;

કિચ્છં સદ્ધમ્મસ્સવનં, કિચ્છો બુદ્ધાનમુપ્પાદો’’તિ.

તસ્સત્થો – મહન્તેન હિ વાયામેન મહન્તેન કુસલેન લદ્ધત્તા મનુસ્સત્તપટિલાભો નામ કિચ્છો દુલ્લભો. નિરન્તરં કસિકમ્માદીનિ કત્વા જીવિતવુત્તિં ઘટનતોપિ પરિત્તટ્ઠાયિતાયપિ મચ્ચાનં જીવિતં કિચ્છં. અનેકેસુપિ કપ્પેસુ ધમ્મદેસકસ્સ પુગ્ગલસ્સ દુલ્લભતાય સદ્ધમ્મસ્સવનમ્પિ કિચ્છં. મહન્તેન વાયામેન અભિનીહારસ્સ સમિજ્ઝનતો સમિદ્ધાભિનીહારસ્સ ચ અનેકેહિપિ કપ્પકોટિસહસ્સેહિ દુલ્લભુપ્પાદતો બુદ્ધાનં ઉપ્પાદોપિ કિચ્છોયેવ, અતિવિય દુલ્લભોતિ.

દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. નાગરાજાપિ તંદિવસં સોતાપત્તિફલં લભેય્ય, તિરચ્છાનગતત્તા પન નાલત્થ. સો યેસુ પટિસન્ધિગહણતચજહનવિસ્સટ્ઠનિદ્દોક્કમનસજાતિયામેથુનસેવનચુતિસઙ્ખાતેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ નાગસરીરમેવ ગહેત્વા કિલમન્તિ, તેસુ અકિલમનભાવં પત્વા માણવરૂપેનેવ વિચરિતું લભતીતિ.

એરકપત્તનાગરાજવત્થુ તતિયં.