૯. ચિઞ્ચમાણવિકાવત્થુ

એકં ધમ્મન્તિ ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચિઞ્ચમાણવિકં આરબ્ભ કથેસિ.

પઠમબોધિયઞ્હિ દસબલસ્સ પુથુભૂતેસુ સાવકેસુ અપ્પમાણેસુ દેવમનુસ્સેસુ અરિયભૂમિં ઓક્કન્તેસુ પત્થટે ગુણસમુદયે મહાલાભસક્કારો ઉદપાદિ. તિત્થિયા સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકસદિસા અહેસું હતલાભસક્કારા. તે અન્તરવીથિયં ઠત્વા ‘‘કિં સમણો ગોતમોવ બુદ્ધો, મયમ્પિ બુદ્ધા, કિં તસ્સેવ દિન્નં મહપ્ફલં, અમ્હાકમ્પિ દિન્નં મહપ્ફલમેવ, અમ્હાકમ્પિ દેથ સક્કરોથા’’તિ એવં મનુસ્સે વિઞ્ઞાપેન્તાપિ લાભસક્કારં અલભિત્વા રહો સન્નિપતિત્વા ‘‘કેન નુ ખો ઉપાયેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ મનુસ્સાનં અન્તરે અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારં નાસેય્યામા’’તિ ચિન્તયિંસુ.

તદા સાવત્થિયં ચિઞ્ચમાણવિકા નામેકા પરિબ્બાજિકા ઉત્તમરૂપધરા સોભગ્ગપ્પત્તા દેવચ્છરા વિય. અસ્સા સરીરતો રસ્મિયો નિચ્છરન્તિ. અથેકો ખરમન્તી એવમાહ – ‘‘ચિઞ્ચમાણવિકં પટિચ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારં નાસેસ્સામા’’તિ. તે ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ. અથ સા તિત્થિયારામં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ, તિત્થિયા તાય સદ્ધિં ન કથેસું. સા ‘‘કો નુ ખો મે દોસો’’તિ યાવતતિયં ‘‘વન્દામિ, અય્યા’’તિ વત્વા, ‘‘અય્યા, કો નુ ખો મે દોસો, કિં મયા સદ્ધિં ન કથેથા’’તિ આહ. ‘‘ભગિનિ, સમણં ગોતમં અમ્હે વિહેઠયન્તં હતલાભસક્કારે કત્વા વિચરન્તં ન જાનાસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, અય્યા, કિં પનેત્થ મયા કત્તબ્બ’’ન્તિ. ‘‘સચે ત્વં, ભગિનિ, અમ્હાકં સુખમિચ્છસિ, અત્તાનં પટિચ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારં નાસેહી’’તિ.

સા ‘‘સાધુ, અય્યા, મય્હંવેસો ભારો, મા ચિન્તયિત્થા’’તિ વત્વા પક્કમિત્વા ઇત્થિમાયાસુ કુસલતાય તતો પટ્ઠાય સાવત્થિવાસીનં ધમ્મકથં સુત્વા જેતવના નિક્ખમનસમયે ઇન્દગોપકવણ્ણં પટં પારુપિત્વા ગન્ધમાલાદિહત્થા જેતવનાભિમુખી ગચ્છતિ. ‘‘ઇમાય વેલાય કુહિં ગચ્છસી’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં તુમ્હાકં મમ ગમનટ્ઠાનેના’’તિ વત્વા જેતવનસમીપે તિત્થિયારામે વસિત્વા પાતોવ ‘‘અગ્ગવન્દનં વન્દિસ્સામા’’તિ નગરા નિક્ખમન્તે ઉપાસકજને જેતવનસ્સ અન્તોવુટ્ઠા વિય હુત્વા નગરં પવિસતિ. ‘‘કુહિં વુટ્ઠાસી’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં તુમ્હાકં મમ વુટ્ઠટ્ઠાનેના’’તિ વત્વા માસદ્ધમાસચ્ચયેન પુચ્છિયમાના જેતવને સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયા વુટ્ઠામ્હીતિ. પુથુજ્જનાનં ‘‘સચ્ચં નુ ખો એતં, નો’’તિ કઙ્ખં ઉપ્પાદેત્વા તેમાસચતુમાસચ્ચયેન પિલોતિકાહિ ઉદરં વેઠેત્વા ગબ્ભિનિવણ્ણં દસ્સેત્વા ઉપરિ રત્તપટં પારુપિત્વા ‘‘સમણં ગોતમં પટિચ્ચ ગબ્ભો ઉપ્પન્નો’’તિ અન્ધબાલે સદ્દહાપેત્વા અટ્ઠનવમાસચ્ચયેન ઉદરે દારુમણ્ડલિકં બન્ધિત્વા ઉપરિ પટં પારુપિત્વા હત્થપાદપિટ્ઠિયો ગોહનુકેન કોટ્ટાપેત્વા ઉસ્સદે દસ્સેત્વા કિલન્તિન્દ્રિયા હુત્વા સાયન્હસમયે તથાગતે અલઙ્કતધમ્માસને નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તે ધમ્મસભં ગન્ત્વા તથાગતસ્સ પુરતો ઠત્વા, ‘‘મહાસમણ, મહાજનસ્સ તાવ ધમ્મં દેસેસિ, મધુરો તે સદ્દો, સમ્ફુસિતં દન્તાવરણં. અહં પન તં પટિચ્ચ ગબ્ભં લભિત્વા પરિપુણ્ણગબ્ભા જાતા, નેવ મે સૂતિઘરં જાનાસિ, સપ્પિતેલાદીનિ સયં અકરોન્તો ઉપટ્ઠાકાનમ્પિ અઞ્ઞતરં કોસલરાજાનં વા અનાથપિણ્ડિકં વા વિસાખં ઉપાસિકં વા ‘ઇમિસ્સા ચિઞ્ચમાણવિકાય કત્તબ્બયુત્તકં કરોહી’તિ ન વદેસિ, અભિરમિતુંયેવ જાનાસિ, ગબ્ભપરિહારં ન જાનાસી’’તિ ગૂથપિણ્ડં ગહેત્વા ચન્દમણ્ડલં દૂસેતું વાયમન્તી વિય પરિસમજ્ઝે તથાગતં અક્કોસિ. તથાગતો ધમ્મકથં ઠપેત્વા સીહો વિય અભિનદન્તો, ‘‘ભગિનિ, તયા કથિતસ્સ તથભાવં વા વિતથભાવં વા અહમેવ ચ ત્વઞ્ચ જાનામા’’તિ આહ. ‘‘આમ, મહાસમણ, તયા ચ મયા ચ ઞાતભાવેનેતં જાત’’ન્તિ.

તસ્મિં ખણે સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો આવજ્જમાનો ‘‘ચિઞ્ચમાણવિકા તથાગતં અભૂતેન અક્કોસતી’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇદં વત્થું સોધેસ્સામી’’તિ ચતૂહિ દેવપુત્તેહિ સદ્ધિં આગમિ. દેવપુત્તા મૂસિકપોતકા હુત્વા દારુમણ્ડલિકસ્સ બન્ધનરજ્જુકે એકપ્પહારેનેવ છિન્દિંસુ, પારુતપટં વાતો ઉક્ખિપિ, દારુમણ્ડલિકં પતમાનં તસ્સા પાદપિટ્ઠિયં પતિ, ઉભો અગ્ગપાદા છિજ્જિંસુ. મનુસ્સા ‘‘ધી કાળકણ્ણિ, સમ્માસમ્બુદ્ધં અક્કોસી’’તિ સીસે ખેળં પાતેત્વા લેડ્ડુદણ્ડાદિહત્તા જેતવના નીહરિંસુ. અથસ્સા તથાગતસ્સ ચક્ખુપથં અતિક્કન્તકાલે મહાપથવી ભિજ્જિત્વા વિવરમદાસિ, અવીચિતો અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિ. સા કુલદત્તિયં કમ્બલં પારુપમાના વિય ગન્ત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ. અઞ્ઞતિત્થિયાનં લાભસક્કારો પરિહાયિ, દસબલસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય વડ્ઢિ. પુનદિવસે ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, ચિઞ્ચમાણવિકા એવં ઉળારગુણં અગ્ગદક્ખિણેય્યં સમ્માસમ્બુદ્ધં અભૂતેન અક્કોસિત્વા મહાવિનાસં પત્તા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ એસા મં અભૂતેન અક્કોસિત્વા વિનાસં પત્તાયેવા’’તિ વત્વા –

‘‘નાદટ્ઠા પરતો દોસં, અણું થૂલાનિ સબ્બસો;

ઇસ્સરો પણયે દણ્ડં, સામં અપ્પટિવેક્ખિયા’’તિ. –

ઇમં દ્વાદસનિપાતે મહાપદુમજાતકં (જા. ૧.૧૨.૧૦૬) વિત્થારેત્વા કથેસિ –

તદા કિરેસા મહાપદુમકુમારસ્સ બોધિસત્તસ્સ માતુ સપત્તી રઞ્ઞો અગ્ગમહેસી હુત્વા મહાસત્તં અસદ્ધમ્મેન નિમન્તેત્વા તસ્સ મનં અલભિત્વા અત્તનાવ અત્તનિ વિપ્પકારં કત્વા ગિલાનાલયં દસ્સેત્વા ‘‘તવ પુત્તો મં અનિચ્છન્તિં ઇમં વિપ્પકારં પાપેસી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા કુદ્ધો મહાસત્તં ચોરપપાતે ખિપિ. અથ નં પબ્બતકુચ્છિયં અધિવત્થા દેવતા પટિગ્ગહેત્વા નાગરાજસ્સ ફણગબ્ભે પતિટ્ઠપેસિ. નાગરાજા તં નાગભવનં નેત્વા ઉપડ્ઢરજ્જેન સમ્માનેસિ. સો તત્થ સંવચ્છરં વસિત્વા પબ્બજિતુકામો હિમવન્તપ્પદેસં પત્વા પબ્બજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેસિ. અથ નં એકો વનચરકો દિસ્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા કતપટિસન્થારો સબ્બં તં પવત્તિં ઞત્વા મહાસત્તં રજ્જેન નિમન્તેત્વા તેન ‘‘મય્હં રજ્જેન કિચ્ચં નત્થિ, ત્વં પન દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા અગતિગમનં પહાય ધમ્મેન રજ્જં કારેહી’’તિ ઓવદિતો ઉટ્ઠાયાસના રોદિત્વા નગરં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અમચ્ચે પુચ્છિ – ‘‘અહં કં નિસ્સાય એવં આચારસમ્પન્નેન પુત્તેન વિયોગં પત્તો’’તિ? ‘‘અગ્ગમહેસિં નિસ્સાય, દેવા’’તિ. રાજા તં ઉદ્ધંપાદં ગહેત્વા ચોરપપાતે ખિપાપેત્વા નગરં પવિસિત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તદા મહાપદુમકુમારો સત્થા અહોસિ, માતુ સપત્તી ચિઞ્ચમાણવિકાતિ.

સત્થા ઇમમત્થં પકાસેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, એકં ધમ્મઞ્હિ સચ્ચવચનં પહાય મુસાવાદે પતિટ્ઠિતાનં વિસ્સટ્ઠપરલોકાનં અકત્તબ્બપાપકમ્મં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૬. ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સ, મુસાવાદિસ્સ જન્તુનો;

વિતિણ્ણપરલોકસ્સ, નત્થિ પાપં અકારિય’’ન્તિ.

તત્થ એકં ધમ્મન્તિ સચ્ચં. મુસાવાદિસ્સાતિ યસ્સ દસસુ વચનેસુ એકમ્પિ સચ્ચં નત્થિ, એવરૂપસ્સ મુસાવાદિનો. વિતિણ્ણપરલોકસ્સાતિ વિસ્સટ્ઠપરલોકસ્સ. એવરૂપો હિ મનુસ્સસમ્પત્તિં દેવસમ્પત્તિં અવસાને નિબ્બાનસમ્પત્તિન્તિ ઇમા તિસ્સોપિ સમ્પત્તિયો ન પસ્સતિ. નત્થિ પાપન્તિ તસ્સ એવરૂપસ્સ ઇદં નામ પાપં અકત્તબ્બન્તિ નત્થિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ચિઞ્ચમાણવિકાવત્થુ નવમં.