૧૦. અસદિસદાનવત્થુ

ન વે કદરિયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અસદિસદાનં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા ચારિકં ચરિત્વા પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો જેતવનં પાવિસિ. રાજા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે આગન્તુકદાનં સજ્જેત્વા ‘‘દાનં મે પસ્સન્તૂ’’તિ નાગરે પક્કોસિ. નાગરા આગન્ત્વા રઞ્ઞો દાનં દિસ્વા પુનદિવસે સત્થારં નિમન્તેત્વા દાનં સજ્જેત્વા ‘‘અમ્હાકમ્પિ દાનં, દેવો, પસ્સતૂ’’તિ રઞ્ઞો પહિણિંસુ. રાજા તેસં દાનં દિસ્વા ‘‘ઇમેહિ મમ દાનતો ઉત્તરિતરં કતં, પુન દાનં કરિસ્સામી’’તિ પુનદિવસેપિ દાનં સજ્જેસિ. નાગરાપિ તં દિસ્વા પુનદિવસે સજ્જયિંસુ. એવં નેવ રાજા નાગરે પરાજેતું સક્કોતિ, ન નાગરા રાજાનં. અથ છટ્ઠે વારે નાગરા સતગુણં સહસ્સગુણં વડ્ઢેત્વા યથા ન સક્કા હોતિ ‘‘ઇદં નામ ઇમેસં દાને નત્થી’’તિ વત્તું, એવં દાનં સજ્જયિંસુ. રાજા તં દિસ્વા ‘‘સચાહં ઇમેસં દાનતો ઉત્તરિતરં કાતું ન સક્ખિસ્સામિ, કિં મે જીવિતેના’’તિ ઉપાયં ચિન્તેન્તો નિપજ્જિ. અથ નં મલ્લિકા દેવી ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘કસ્મા, મહારાજ, એવં નિપન્નોસિ, કેન તે ઇન્દ્રિયાનિ કિલન્તાનિ વિયા’’તિ પુચ્છિ. રાજા આહ – ‘‘ન દાનિ ત્વં, દેવિ, જાનાસી’’તિ. ‘‘ન જાનામિ, દેવા’’તિ. સો તસ્સા તમત્થં આરોચેસિ.

અથ નં મલ્લિકા આહ – ‘‘દેવ, મા ચિન્તયિ, કહં તયા પથવિસ્સરો રાજા નાગરેહિ પરાજિયમાનો દિટ્ઠપુબ્બો વા સુતપુબ્બો વા, અહં તે દાનં સંવિદહિસ્સામી’’તિ. ઇતિસ્સ અસદિસદાનં સંવિદહિતુકામતાય એવં વત્વા, મહારાજ, સાલકલ્યાણિપદરેહિ પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અન્તો આવટ્ટે નિસીદનમણ્ડપં કારેહિ, સેસા બહિઆવટ્ટે નિસીદિસ્સન્તિ. પઞ્ચ સેતચ્છત્તસતાનિ કારેહિ, તાનિ ગહેત્વા પઞ્ચસતા હત્થી પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં મત્થકે ધારયમાના ઠસ્સન્તિ. અટ્ઠ વા દસ વા રત્તસુવણ્ણનાવાયો કારેહિ, તા મણ્ડપમજ્ઝે ભવિસ્સન્તિ. દ્વિન્નં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં અન્તરે એકેકા ખત્તિયધીતા નિસીદિત્વા ગન્ધે પિસિસ્સતિ, એકેકા ખત્તિયધીતા બીજનં આદાય દ્વે દ્વે ભિક્ખૂ બીજમાના ઠસ્સતિ, સેસા ખત્તિયધીતરો પિસે પિસે ગન્ધે હરિત્વા સુવણ્ણનાવાસુ પક્ખિપિસ્સન્તિ, તાસુ એકચ્ચા ખત્તિયધીતરો નીલુપ્પલકલાપે ગહેત્વા સુવણ્ણનાવાસુ પક્ખિત્તગન્ધે આલોળેત્વા વાસં ગાહાપેસ્સન્તિ. નાગરાનઞ્હિનેવ ખત્તિયધીતરો અત્થિ, ન સેતચ્છત્તાનિ, ન હત્થિનો ચ. ઇમેહિ કારણેહિ નાગરા પરાજિસ્સન્તિ, એવં કરોહિ, મહારાજાતિ. રાજા ‘‘સાધુ, દેવિ, કલ્યાણં તે કથિત’’ન્તિ તાય કથિતનિયામેન સબ્બં કારેસિ. એકસ્સ પન ભિક્ખુનો એકો હત્થિ નપ્પહોસિ. અથ રાજા મલ્લિકં આહ – ‘‘ભદ્દે, એકસ્સ ભિક્ખુનો એકો હત્થિ નપ્પહોતિ, કિં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં, દેવ, પઞ્ચ હત્થિસતાનિ નત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, દેવિ, અવસેસા દુટ્ઠહત્થિનો, તે ભિક્ખૂ દિસ્વાવ વેરમ્ભવાતા વિય ચણ્ડા હોન્તી’’તિ. ‘‘દેવ, અહં એકસ્સ દુટ્ઠહત્થિપોતકસ્સ છત્તં ગહેત્વા તિટ્ઠનટ્ઠાનં જાનામી’’તિ. ‘‘કત્થ નં ઠપેસ્સામા’’તિ? ‘‘અય્યસ્સ અઙ્ગુલિમાલસ્સ સન્તિકે’’તિ. રાજા તથા કારેસિ. હત્થિપોતકો વાલધિં અન્તરસત્થિમ્હિ પક્ખિપિત્વા ઉભો કણ્ણે પાતેત્વા અક્ખીનિ નિમિલેત્વા અટ્ઠાસિ. મહાજનો ‘‘એવરૂપસ્સ નામ ચણ્ડહત્થિનો અયમાકારો’’તિ હત્થિમેવ ઓલોકેસિ.

રાજા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યં ઇમસ્મિં દાનગ્ગે કપ્પિયભણ્ડં વા અકપ્પિયભણ્ડં વા, સબ્બં તં તુમ્હાકમેવ દમ્મી’’તિ આહ. તસ્મિં પન દાને એકદિવસેનેવ પરિચ્ચત્તં ચુદ્દસકોટિધનં હોતિ. સત્થુ પન સેતચ્છત્તં નિસીદનપલ્લઙ્કો આધારકો પાદપીઠિકાતિ ચત્તારિ અનગ્ઘાનેવ. પુન એવરૂપં કત્વા બુદ્ધાનં દાનં નામ દાતું સમત્થો નાહોસિ, તેનેવ તં ‘‘અસદિસદાન’’ન્તિ પઞ્ઞાયિ. તં કિર સબ્બબુદ્ધાનં એકવારં હોતિયેવ, સબ્બેસં પન ઇત્થીયેવ સંવિદહતિ. રઞ્ઞો પન કાળો ચ જુણ્હો ચાતિ દ્વે અમચ્ચા અહેસું. તેસુ કાળો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો રાજકુલસ્સ પરિહાનિ, એકદિવસેનેવ ચુદ્દસકોટિધનં ખયં ગચ્છતિ, ઇમે ઇમં દાનં ભુઞ્જિત્વા ગન્ત્વા નિપન્ના નિદ્દાયિસ્સન્તિ, અહો નટ્ઠં રાજકુલ’’ન્તિ. જુણ્હો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો રઞ્ઞો દાનં સુદિન્નં. ન હિ સક્કા રાજભાવે અટ્ઠિતેન એવરૂપં દાનં દાતું, સબ્બસત્તાનં પત્તિં અદેન્તો નામ નત્થિ, અહં પનિદં દાનં અનુમોદામી’’તિ.

સત્થુ ભત્તકિચ્ચાવસાને રાજા અનુમોદનત્થાય પત્તં ગણ્હિ. સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘રઞ્ઞા મહોઘં પવત્તેન્તેન વિય મહાદાનં દિન્નં, અસક્ખિ નુ ખો મહાજનો ચિત્તં પસાદેતું, ઉદાહુ નો’’તિ. સો તેસં અમચ્ચાનં ચિત્તાચારં ઞત્વા ‘‘સચે રઞ્ઞો દાનાનુચ્છવિકં અનુમોદનં કરિસ્સામિ, કાળસ્સ મુદ્ધા સત્તધા ફલિસ્સતિ, જુણ્હો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સતી’’તિ ઞત્વા કાળે અનુકમ્પં પટિચ્ચ એવરૂપં દાનં દત્વા ઠિતસ્સ રઞ્ઞો ચતુપ્પદિકં ગાથમેવ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગતો. ભિક્ખૂ અઙ્ગુલિમાલં પુચ્છિંસુ – ‘‘ન કિં નુ ખો, આવુસો, દુટ્ઠહત્થિં છત્તં ધારેત્વા ઠિતં દિસ્વા ભાયી’’તિ? ‘‘ન ભાયિં, આવુસો’’તિ. તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ – ‘‘અઙ્ગુલિમાલો, ભન્તે, અઞ્ઞં બ્યાકરોસી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, અઙ્ગુલિમાલો ભાયતિ. ખીણાસવઉસભાનઞ્હિ અન્તરે જેટ્ઠકઉસભા મમ પુત્તસદિસા ભિક્ખૂ ન ભાયન્તી’’તિ વત્વા બ્રાહ્મણવગ્ગે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઉસભં પવરં વીરં, મહેસિં વિજિતાવિનં;

અનેજં ન્હાતકં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૨૨; સુ. નિ. ૬૫૧);

રાજાપિ દોમનસ્સપ્પત્તો ‘‘એવરૂપાય નામ પરિસાય દાનં દત્વા ઠિતસ્સ મય્હં અનુચ્છવિકં અનુમોદનં અકત્વા ગાથમેવ વત્વા સત્થા ઉટ્ઠાયાસના ગતો. મયા સત્થુ અનુચ્છવિકં દાનં અકત્વા અનનુચ્છવિકં કતં ભવિસ્સતિ, કપ્પિયભણ્ડં અદત્વા અકપ્પિયભણ્ડં વા દિન્નં ભવિસ્સતિ, સત્થારા મે કુપિતેન ભવિતબ્બં. એવઞ્હિ અસદિસદાનં નામ, દાનાનુરૂપં અનુમોદનં કાતું વટ્ટતી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો મે, ભન્તે, દાતબ્બયુત્તકં દાનં ન દિન્નં, ઉદાહુ દાનાનુરૂપં કપ્પિયભણ્ડં અદત્વા અકપ્પિયભણ્ડમેવ દિન્ન’’ન્તિ. ‘‘કિમેતં, મહારાજા’’તિ? ‘‘ન મે તુમ્હેહિ દાનાનુચ્છવિકા અનુમોદના કતા’’તિ? ‘‘મહારાજ, અનુચ્છવિકમેવ તે દાનં દિન્નં. એતઞ્હિ અસદિસદાનં નામ, એકસ્સ બુદ્ધસ્સ એકવારમેવ સક્કા દાતું, પુન એવરૂપં નામ દાનં દુદ્દદ’’ન્તિ. ‘‘અથ કસ્મા, ભન્તે, મે દાનાનુરૂપં અનુમોદનં ન કરિત્થા’’તિ? ‘‘પરિસાય અસુદ્ધત્તા, મહારાજા’’તિ. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, પરિસાય દોસો’’તિ? અથસ્સ સત્થા દ્વિન્નમ્પિ અમચ્ચાનં ચિત્તાચારં આરોચેત્વા કાળે અનુકમ્પં પટિચ્ચ અનુમોદનાય અકતભાવં આચિક્ખિ. રાજા ‘‘સચ્ચં કિર તે, કાળ, એવં ચિન્તિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘તવ સન્તકં અગ્ગહેત્વા મમ પુત્તદારેહિ સદ્ધિં મયિ અત્તનો સન્તકં દેન્તે તુય્હં કા પીળા. ગચ્છ, ભો, યં તે મયા દિન્નં, તં દિન્નમેવ હોતુ, રટ્ઠતો પન મે નિક્ખમા’’તિ તં રટ્ઠા નીહરિત્વા જુણ્હં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તે એવં ચિન્તિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સાધુ, માતુલ, પસન્નોસ્મિ, ત્વં મમ પરિજનં ગહેત્વા મયા દિન્નનિયામેનેવ સત્ત દિવસાનિ દાનં દેહી’’તિ સત્તાહં રજ્જં નિય્યાદેત્વા સત્થારં આહ – ‘‘પસ્સથ, ભન્તે, બાલસ્સ કરણં, મયા એવં દિન્નદાને પહારમદાસી’’તિ. સત્થા ‘‘આમ, મહારાજ, બાલા નામ પરસ્સ દાનં અનભિનન્દિત્વા દુગ્ગતિપરાયણા હોન્તિ, ધીરા પન પરેસમ્પિ દાનં અનુમોદિત્વા સગ્ગપરાયણા એવ હોન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૭. ‘‘ન વે કદરિયા દેવલોકં વજન્તિ, બાલા હવે નપ્પસંસન્તિ દાનં;

ધીરો ચ દાનં અનુમોદમાનો, તેનેવ સો હોતિ સુખી પરત્થા’’તિ.

તત્થ કદરિયાતિ થદ્ધમચ્છરિનો. બાલાતિ ઇધલોકપરલોકં અજાનનકા. ધીરોતિ પણ્ડિતો. સુખી પરત્થાતિ તેનેવ સો દાનાનુમોદનપુઞ્ઞેન પરલોકે દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાનો સુખી હોતીતિ.

દેસનાવસાને જુણ્હો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસિ, જુણ્હોપિ સોતાપન્નો હુત્વા સત્તાહં રઞ્ઞા દિન્નનિયામેનેવ દાનં અદાસીતિ.

અસદિસદાનવત્થુ દસમં.