૧૩. લોકવગ્ગો

૧. દહરભિક્ખુવત્થુ

હીનં ધમ્મન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઞ્ઞતરં દહરભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

અઞ્ઞતરો કિર થેરો દહરભિક્ખુના સદ્ધિં પાતોવ વિસાખાય ગેહં અગમાસિ. વિસાખાય ગેહે પઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં ધુવયાગુ નિચ્ચપઞ્ઞત્તા હોતિ. થેરો તત્થ યાગું પિવિત્વા દહરભિક્ખું નિસીદાપેત્વા સયં અઞ્ઞં ગેહં અગમાસિ. તેન ચ સમયેન વિસાખાય પુત્તસ્સ ધીતા અય્યિકાય ઠાને ઠત્વા ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચં કરોતિ. સા તસ્સ દહરસ્સ ઉદકં પરિસ્સાવેન્તી ચાટિયં અત્તનો મુખનિમિત્તં દિસ્વા હસિ, દહરોપિ તં ઓલોકેત્વા હસિ. સા તં હસમાનં દિસ્વા ‘‘છિન્નસીસો હસતી’’તિ આહ. અથ નં દહરો ‘‘ત્વં છિન્નસીસા, માતાપિતરોપિ તે છિન્નસીસા’’તિ અક્કોસિ. સા રોદમાના મહાનસે અય્યિકાય સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં ઇદં, અમ્મા’’તિ વુત્તે તમત્થં આરોચેસિ. સા દહરસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, મા કુજ્ઝિ, ન એતં છિન્નકેસનખસ્સ છિન્નનિવાસનપારુપનસ્સ મજ્ઝે છિન્નકપાલં આદાય ભિક્ખાય ચરન્તસ્સ અય્યસ્સ અગરુક’’ન્તિ આહ. દહરો આમ, ઉપાસિકે, ત્વં મમ છિન્નકેસાદિભાવં જાનાસિ, ઇમિસ્સા મં ‘‘છિન્નસીસો’’તિ કત્વા અક્કોસિતું વટ્ટિસ્સતીતિ. વિસાખા નેવ દહરં સઞ્ઞાપેતું અસક્ખિ, નપિ દારિકં. તસ્મિં ખણે થેરો આગન્ત્વા ‘‘કિમિદં ઉપાસિકે’’તિ પુચ્છિત્વા તમત્થં સુત્વા દહરં ઓવદન્તો આહ – ‘‘અપેહિ, આવુસો, નાયં છિન્નકેસનખવત્થસ્સ મજ્ઝે છિન્નકપાલં આદાય ભિક્ખાય ચરન્તસ્સ અક્કોસો, તુણ્હી હોહી’’તિ. આમ, ભન્તે, કિં તુમ્હે અત્તનો ઉપટ્ઠાયિકં અતજ્જેત્વા મં તજ્જેથ, મં ‘‘છિન્નસીસો’’તિ અક્કોસિતું વટ્ટિસ્સતીતિ. તસ્મિં ખણે સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિ. વિસાખા આદિતો પટ્ઠાય તં પવત્તિં આરોચેસિ. સત્થા તસ્સ દહરસ્સ સોતાપત્તિફલૂપનિસ્સયં દિસ્વા ‘‘મયા ઇમં દહરં અનુવત્તિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા વિસાખં આહ – ‘‘કિં પન વિસાખે તવ દારિકાય છિન્નકેસાદિમત્તકેનેવ મમ સાવકે છિન્નસીસે કત્વા અક્કોસિતું વટ્ટતી’’તિ? દહરો તાવદેવ ઉટ્ઠાય અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા, ‘‘ભન્તે, એતં પઞ્હં તુમ્હેવ સુટ્ઠુ જાનાથ, અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો ચ ઉપાસિકા ચ સુટ્ઠુ ન જાનન્તી’’તિ આહ. સત્થા દહરસ્સ અત્તનો અનુકુલભાવં ઞત્વા ‘‘કામગુણં આરબ્ભ હસનભાવો નામ હીનો ધમ્મો, હીનઞ્ચ નામ ધમ્મં સેવિતું પમાદેન સદ્ધિં સંવસિતું ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૭. ‘‘હીનં ધમ્મં ન સેવેય્ય, પમાદેન ન સંવસે;

મિચ્છાદિટ્ઠિં ન સેવેય્ય, ન સિયા લોકવડ્ઢનો’’તિ.

તત્થ હીનં ધમ્મન્તિ પઞ્ચકામગુણં ધમ્મં. સો હિ હીનો ધમ્મો ન અન્તમસો ઓટ્ઠગોણાદીહિપિ પટિસેવિતબ્બો. હીનેસુ ચ નિરયાદીસુ ઠાનેસુ નિબ્બત્તાપેતીતિ હીનો નામ, તં ન સેવેય્ય. પમાદેનાતિ સતિવોસ્સગ્ગલક્ખણેન પમાદેનાપિ ન સંવસે. ન સેવેય્યાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિમ્પિ ન ગણ્હેય્ય. લોકવડ્ઢનોતિ યો હિ એવં કરોતિ, સો લોકવડ્ઢનો નામ હોતિ. તસ્મા એવં અકરણેન ન સિયા લોકવડ્ઢનોતિ.

દેસનાવસાને સો દહરો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

દહરભિક્ખુવત્થુ પઠમં.

૨. સુદ્ધોદનવત્થુ

ઉત્તિટ્ઠેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા નિગ્રોધારામે વિહરન્તો પિતરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા પઠમગમનેન કપિલપુરં ગન્ત્વા ઞાતીહિ કતપચ્ચુગ્ગમનો નિગ્રોધારામં પત્વા ઞાતીનં માનભિન્દનત્થાય આકાસે રતનચઙ્કમં માપેત્વા તત્થ ચઙ્કમન્તો ધમ્મં દેસેસિ. ઞાતી પસન્નચિત્તા સુદ્ધોદનમહારાજાનં આદિં કત્વા વન્દિંસુ. તસ્મિં ઞાતિસમાગમે પોક્ખરવસ્સં વસ્સિ. તં આરબ્ભ મહાજનેન કથાય સમુટ્ઠાપિતાય ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ મય્હં ઞાતિસમાગમે પોક્ખરવસ્સં વસ્સિયેવા’’તિ વત્વા વેસ્સન્તરજાતકં (જા. ૨.૨૨.૧૬૫૫ આદયો) કથેસિ. ધમ્મદેસનં સુત્વા પક્કમન્તેસુ ઞાતીસુ એકોપિ સત્થારં ન નિમન્તેસિ. રાજાપિ ‘‘મય્હં પુત્તો મમ ગેહં અનાગન્ત્વા કહં ગમિસ્સતી’’તિ અનિમન્તેત્વાવ અગમાસિ. ગન્ત્વા ચ પન ગેહે વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં યાગુઆદીનિ પટિયાદાપેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેસિ. પુનદિવસે સત્થા પિણ્ડાય પવિસન્તો ‘‘કિં નુ ખો અતીતબુદ્ધા પિતુ નગરં પત્વા ઉજુકમેવ ઞાતિકુલં પવિસિંસુ, ઉદાહુ પટિપાટિયા પિણ્ડાય ચરિંસૂ’’તિ આવજ્જેન્તો ‘‘પટિપાટિયા ચરિંસૂ’’તિ દિસ્વા પઠમગેહતો પટ્ઠાય પિણ્ડાય ચરન્તો પાયાસિ. રાહુલમાતા પાસાદતલે નિસિન્નાવ દિસ્વા તં પવત્તિં રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા સાટકં સણ્ઠાપેન્તો વેગેન નિક્ખમિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા – ‘‘પુત્ત, કસ્મા મં નાસેસિ, અતિવિય તે પિણ્ડાય ચરન્તેન લજ્જા ઉપ્પાદિતા, યુત્તં નામ વો ઇમસ્મિંયેવ નગરે સુવણ્ણસિવિકાદીહિ વિચરિત્વા પિણ્ડાય ચરિતું, કિં મં લજ્જાપેસી’’તિ? ‘‘નાહં તં, મહારાજ, લજ્જાપેમિ, અત્તનો પન કુલવંસં અનુવત્તામી’’તિ. ‘‘કિં પન, તાત, પિણ્ડાય ચરિત્વા જીવનવંસો મમ વંસો’’તિ? ‘‘નેસો, મહારાજ, તવ વંસો, મમ પનેસો વંસો. અનેકાનિ હિ બુદ્ધસહસ્સાનિ પિણ્ડાય ચરિત્વાવ જીવિંસૂ’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૬૮. ‘‘ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય, ધમ્મં સુચરિતં ચરે;

ધમ્મચારી સુખં સેતિ, અસ્મિં લોકે પરમ્હિ ચ.

૧૬૯. ‘‘ધમ્મં ચરે સુચરિતં, ન નં દુચ્ચરિતં ચરે;

ધમ્મચારી સુખં સેતિ, અસ્મિં લોકે પરમ્હિ ચા’’તિ.

તત્થ ઉત્તિટ્ઠેતિ ઉટ્ઠહિત્વા પરેસં ઘરદ્વારે ઠત્વા ગહેતબ્બપિણ્ડે. નપ્પમજ્જેય્યાતિ પિણ્ડચારિકવત્તઞ્હિ હાપેત્વા પણીતભોજનાનિ પરિયેસન્તો ઉત્તિટ્ઠે પમજ્જતિ નામ, સપદાનં પિણ્ડાય ચરન્તો પન ન પમજ્જતિ નામ. એવં કરોન્તો ઉત્તિટ્ઠે નપ્પમજ્જેય્ય. ધમ્મન્તિ અનેસનં પહાય સપદાનં ચરન્તો તમેવ ભિક્ખાચરિયધમ્મં સુચરિતં ચરે. સુખં સેતીતિ દેસનામત્તમેતં, એવં પનેતં ભિક્ખાચરિયધમ્મં ચરન્તો ધમ્મચારી ઇધ લોકે ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ સુખં વિહરતીતિ અત્થો. ન નં દુચ્ચરિતન્તિ વેસિયાદિભેદે અગોચરે ચરન્તો ભિક્ખાચરિયધમ્મં દુચ્ચરિતં ચરતિ નામ. એવં અચરિત્વા ધમ્મં ચરે સુચરિતં, ન નં દુચ્ચરિતં ચરે. સેસં વુત્તત્થમેવ.

દેસનાવસાને રાજા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

સુદ્ધોદનવત્થુ દુતિયં.

૩. પઞ્ચસતવિપસ્સકભિક્ખુવત્થુ

યથા પુબ્બુળકન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પઞ્ચસતે વિપસ્સકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તે કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઘટેન્તા વાયમન્તા અપ્પવિસેસા ‘‘વિસેસેત્વા કમ્મટ્ઠાનં ગહેસ્સામા’’તિ સત્થુ સન્તિકં આગચ્છન્તા અન્તરામગ્ગે મરીચિકમ્મટ્ઠાનં ભાવેન્તાવ આગમિંસુ. તેસં વિહારં પવિટ્ઠક્ખણેયેવ દેવો વસ્સિ. તે તત્થ તત્થ પમુખેસુ ઠત્વા ધારાવેગેન ઉટ્ઠહિત્વા ભિજ્જન્તે પુબ્બળકે દિસ્વા ‘‘અયમ્પિ અત્તભાવો ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જનત્થેન પુબ્બુળકસદિસોયેવા’’તિ આરમ્મણં ગણ્હિંસુ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ તે ભિક્ખૂ ઓલોકેત્વા તેહિ સદ્ધિં કથેન્તો વિય ઓભાસં ફરિત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૦. ‘‘યથા પુબ્બુળકં પસ્સે, યથા પસ્સે મરીચિકં;

એવં લોકં અવેક્ખન્તં, મચ્ચુરાજા ન પસ્સતી’’તિ.

તત્થ મરીચિકન્તિ મયૂખં. તે હિ દૂરતોવ ગેહસણ્ઠાનાદિવસેન ઉપટ્ઠિતાપિ ઉપગચ્છન્તાનં અગય્હૂપગા રિત્તકા તુચ્છકાવ. તસ્મા યથા ઉપ્પજ્જિત્વા ભિજ્જનત્થેન પુબ્બુળકં રિત્તતુચ્છાદિભાવેનેવ પસ્સેય્ય, એવં ખન્ધાદિલોકં અવેક્ખન્તં મચ્ચુરાજા ન પસ્સતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ ઠિતટ્ઠાનેયેવ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

પઞ્ચસતવિપસ્સકભિક્ખુવત્થુ તતિયં.

૪. અભયરાજકુમારવત્થુ

એથ પસ્સથિમં લોકન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અભયરાજકુમારં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિર પચ્ચન્તં વૂપસમેત્વા આગતસ્સ પિતા બિમ્બિસારો તુસ્સિત્વા એકં નચ્ચગીતકુસલં નાટકિત્થિં દત્વા સત્તાહં રજ્જમદાસિ. સો સત્તાહં ગેહા બહિ અનિક્ખન્તોવ રજ્જસિરિં અનુભવિત્વા અટ્ઠમે દિવસે નદીતિત્થં ગન્ત્વા ન્હત્વા ઉય્યાનં પવિસિત્વા સન્તતિમહામત્તો વિય તસ્સા ઇત્થિયા નચ્ચગીતં પસ્સન્તો નિસીદિ. સાપિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ સન્તતિમહામત્તસ્સ નાટકિત્થી વિય સત્થકવાતાનં વસેન કાલમકાસિ. કુમારો તસ્સા કાલકિરિયાય ઉપ્પન્નસોકો ‘‘ન મે ઇમં સોકં ઠપેત્વા સત્થારં અઞ્ઞો નિબ્બાપેતું સક્ખિસ્સતી’’તિ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, સોકં મે નિબ્બાપેથા’’તિ આહ. સત્થા તં સમસ્સાસેત્વા ‘‘તયા હિ, કુમાર, ઇમિસ્સા ઇત્થિયા એવમેવ મતકાલે રોદન્તેન પવત્તિતાનં અસ્સૂનં અનમતગ્ગે સંસારે પમાણં નત્થી’’તિ વત્વા તાય દેસનાય સોકસ્સ તનુભાવં ઞત્વા, ‘‘કુમાર, મા સોચિ, બાલજનાનં સંસીદનટ્ઠાનમેત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૧. ‘‘એથ પસ્સથિમં લોકં, ચિત્તં રાજરથૂપમં;

યત્થ બાલા વિસીદન્તિ, નત્થિ સઙ્ગો વિજાનત’’ન્તિ.

તત્થ તે પસ્સથાતિ રાજકુમારમેવ સન્ધાયાહ. ઇમં લોકન્તિ ઇમં ખન્ધલોકાદિસઙ્ખાતં અત્તભાવં. ચિત્તન્તિ સત્તરતનાદિવિચિત્તં રાજરથં વિય વત્થાલઙ્કારાદિચિત્તિતં. યત્થ બાલાતિ યસ્મિં અત્તભાવે બાલા એવં વિસીદન્તિ. વિજાનતન્તિ વિજાનન્તાનં પણ્ડિતાનં એત્થ રાગસઙ્ગાદીસુ એકોપિ સઙ્ગો નત્થીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને રાજકુમારો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તાનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અભયરાજકુમારવત્થુ ચતુત્થં.

૫. સમ્મજ્જનત્થેરવત્થુ

યો ચ પુબ્બેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્મજ્જનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર પાતો વા સાયં વાતિ વેલં પમાણં અકત્વા અભિક્ખણં સમ્મજ્જન્તોવ વિચરતિ. સો એકદિવસં સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા દિવાટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ રેવતત્થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અયં મહાકુસીતો જનસ્સ સદ્ધાદેય્યં ભુઞ્જિત્વા આગન્ત્વા નિસીદતિ, કિં નામેતસ્સ સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા એકં ઠાનં સમ્મજ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ આહ. થેરો ‘‘ઓવાદમસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એહાવુસોતિ. કિં, ભન્તેતિ? ગચ્છ ન્હત્વા એહીતિ. સો તથા અકાસિ. અથ નં થેરો એકમન્તં નિસીદાપેત્વા ઓવદન્તો આહ – ‘‘આવુસો, ભિક્ખુના નામ ન સબ્બકાલં સમ્મજ્જન્તેન વિચરિતું વટ્ટતિ, પાતો એવ પન સમ્મજ્જિત્વા પિણ્ડાય ચરિત્વા પિણ્ડપાતપટિક્કન્તેન આગન્ત્વા રત્તિટ્ઠાને વા દિવાટ્ઠાને વા નિસિન્નેન દ્વત્તિંસાકારં સજ્ઝાયિત્વા અત્તભાવે ખયવયં પટ્ઠપેત્વા સાયન્હે ઉટ્ઠાય સમ્મજ્જિતું વટ્ટતિ, નિચ્ચકાલં અસમ્મજ્જિત્વા અત્તનોપિ નામ ઓકાસો કાતબ્બો’’તિ. સો થેરસ્સ ઓવાદે ઠત્વા ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિ. તં તં ઠાનં ઉક્લાપં અહોસિ. અથ નં ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘આવુસો સમ્મજ્જનત્થેર, તં તં ઠાનં ઉક્લાપં કસ્મા ન સમ્મજ્જસી’’તિ? ‘‘ભન્તે, મયા પમાદકાલે એવં કતં, ઇદાનામ્હિ અપ્પમત્તો’’તિ. ભિક્ખૂ ‘‘અયં થેરો અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘આમ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો પુબ્બે પમાદકાલે સમ્મજ્જન્તો વિચરિ, ઇદાનિ પન મગ્ગફલસુખેન વીતિનામેન્તો ન સમ્મજ્જતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૨. ‘‘યો ચ પુબ્બે પમજ્જિત્વા, પચ્છા સો નપ્પમજ્જતિ;

સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ.

તસ્સત્થો – યો પુગ્ગલો પુબ્બે વત્તપટિવત્તકરણેન વા સજ્ઝાયાદીહિ વા પમજ્જિત્વા પચ્છા મગ્ગફલસુખેન વીતિનામેન્તો નપ્પમજ્જતિ, સો અબ્ભાદીહિ મુત્તો ચન્દોવ ઓકાસલોકં મગ્ગઞાણેન ઇમં ખન્ધાદિલોકં ઓભાસેતિ, એકાલોકં કરોતીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સમ્મજ્જનત્થેરવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. અઙ્ગુલિમાલત્થેરવત્થુ

યસ્સ પાપન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અઙ્ગુલિમાલત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ. વત્થુ અઙ્ગુલિમાલસુત્તન્તવસેનેવ (મ. નિ. ૨.૩૪૭ આદયો) વેદિતબ્બં.

થેરો પન સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અરહત્તં પાપુણિ. અથ ખો આયસ્મા અઙ્ગુલિમાલો રહોગતો પટિસલ્લીનો વિમુત્તિસુખપટિસંવેદી. તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ –

‘‘યો ચ પુબ્બે પમજ્જિત્વા, પચ્છા સો નપ્પમજ્જતિ;

સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ. –

આદિના નયેન ઉદાનં ઉદાનેત્વા અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતો. ભિક્ખૂ ‘‘કહં નુ ખો, આવુસો, થેરો ઉપ્પન્નો’’તિ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું? સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, અઙ્ગુલિમાલત્થેરસ્સ નિબ્બત્તટ્ઠાનકથાયા’’તિ વુત્તે ‘‘પરિનિબ્બુતો ચ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો’’તિ. ‘‘ભન્તે, એત્તકે મનુસ્સે મારેત્વા પરિનિબ્બુતો’’તિ? ‘‘આમ, ભિક્ખવે, સો પુબ્બે એકં કલ્યાણમિત્તં અલભિત્વા એત્તકં પાપમકાસિ, પચ્છા પન કલ્યાણમિત્તપચ્ચયં લભિત્વા અપ્પમત્તો અહોસિ. તેનસ્સ તં પાપકમ્મં કુસલેન પિહિત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૩. ‘‘યસ્સ પાપં કતં કમ્મં, કુસલેન પિધીયતિ;

સોમં લોકં પભાસેતિ, અબ્ભા મુત્તોવ ચન્દિમા’’તિ.

તત્થ કુસલેનાતિ અરહત્તમગ્ગં સન્ધાય વુત્તં. સેસં ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અઙ્ગુલિમાલત્થેરવત્થુ છટ્ઠં.

૭. પેસકારધીતાવત્થુ

અન્ધભૂતોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા અગ્ગાળવે ચેતિયે વિહરન્તો એકં પેસકારધીતરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ આળવિવાસિનો સત્થરિ આળવિં સમ્પત્તે નિમન્તેત્વા દાનં અદંસુ. સત્થા ભત્તકિચ્ચાવસાને અનુમોદનં કરોન્તો ‘‘અદ્ધુવં મે જીવિતં, ધુવં મે મરણં, અવસ્સં મયા મરિતબ્બમેવ, મરણપરિયોસાનં મે જીવિતં, જીવિતમેવ અનિયતં, મરણં નિયતન્તિ એવં મરણસ્સતિં ભાવેથ. યેસઞ્હિ મરણસ્સતિ અભાવિતા, તે પચ્છિમે કાલે આસીવિસં દિસ્વા ભીતઅદણ્ડપુરિસો વિય સન્તાસપ્પત્તા ભેરવરવં રવન્તા કાલં કરોન્તિ. યેસં પન મરણસ્સતિ ભાવિતા, તે દૂરતોવ આસીવિસં દિસ્વા દણ્ડકેન ગહેત્વા છડ્ડેત્વા ઠિતપુરિસો વિય પચ્છિમે કાલે ન સન્તસન્તિ, તસ્મા મરણસ્સતિ ભાવેતબ્બા’’તિ આહ. તં ધમ્મદેસનં સુત્વા અવસેસજના સકિચ્ચપ્પસુતાવ અહેસું. એકા પન સોળસવસ્સુદ્દેસિકા પેસકારધીતા ‘‘અહો બુદ્ધાનં કથા નામ અચ્છરિયા, મયા પન મરણસ્સતિં ભાવેતું વટ્ટતી’’તિ રત્તિન્દિવં મરણસ્સતિમેવ ભાવેસિ. સત્થાપિ તતો નિક્ખમિત્વા જેતવનં અગમાસિ. સાપિ કુમારિકા તીણિ વસ્સાનિ મરણસ્સતિં ભાવેસિયેવ.

અથેકદિવસં સત્થા પચ્ચૂસસમયે લોકં ઓલોકેન્તો તં કુમારિકં અત્તનો ઞાણજાલસ્સ અન્તોપવિટ્ઠં દિસ્વા ‘‘કિં નુ ખો ભવિસ્સતી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ઇમાય કુમારિકાય મમ ધમ્મદેસનાય સુતદિવસતો પટ્ઠાય તીણિ વસ્સાનિ મરણસ્સતિ ભાવિતા, ઇદાનાહં તત્થ ગન્ત્વા ઇમં કુમારિકં ચત્તારો પઞ્હે પુચ્છિત્વા તાય વિસ્સજ્જેન્તિયા ચતૂસુ ઠાનેસુ સાધુકારં દત્વા ઇમં ગાથં ભાસિસ્સામિ. સા ગાથાવસાને સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સતિ, તં નિસ્સાય મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના ભવિસ્સતી’’તિ ઞત્વા પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો જેતવના નિક્ખમિત્વા અનુપુબ્બેન અગ્ગાળવવિહારં અગમાસિ. આળવિવાસિનો ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા તં વિહારં ગન્ત્વા નિમન્તયિંસુ. તદા સાપિ કુમારિકા સત્થુ આગમનં સુત્વા ‘‘આગતો કિર મય્હં પિતા, સામિ, આચરિયો પુણ્ણચન્દમુખો મહાગોતમબુદ્ધો’’તિ તુટ્ઠમાનસા ‘‘ઇતો મે તિણ્ણં સંવચ્છરાનં મત્થકે સુવણ્ણવણ્ણો સત્થા દિટ્ઠપુબ્બો, ઇદાનિસ્સ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં દટ્ઠું મધુરોજઞ્ચ વરધમ્મં સોતું લભિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. પિતા પનસ્સા સાલં ગચ્છન્તો આહ – ‘‘અમ્મ, પરસન્તકો મે સાટકો આરોપિતો, તસ્સ વિદત્થિમત્તં અનિટ્ઠિતં, તં અજ્જ નિટ્ઠાપેસ્સામિ, સીઘં મે તસરં વટ્ટેત્વા આહરેય્યાસી’’તિ. સા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં સત્થુ ધમ્મં સોતુકામા, પિતા ચ મં એવં આહ. કિં નુ ખો સત્થુ ધમ્મં સુણામિ, ઉદાહુ પિતુ તસરં વટ્ટેત્વા હરામી’’તિ? અથસ્સા એતદહોસિ ‘‘પિતા મં તસરે અનાહરિયમાને પોથેય્યપિ પહરેય્યપિ, તસ્મા તસરં વટ્ટેત્વા તસ્સ દત્વા પચ્છા ધમ્મં સોસ્સામી’’તિ પીઠકે નિસીદિત્વા તસરં વટ્ટેસિ.

આળવિવાસિનોપિ સત્થારં પરિવિસિત્વા પત્તં ગહેત્વા અનુમોદનત્થાય અટ્ઠંસુ. સત્થા ‘‘યમહં કુલધીતરં નિસ્સાય તિંસયોજનમગ્ગં આગતો, સા અજ્જાપિ ઓકાસં ન લભતિ. તાય ઓકાસે લદ્ધે અનુમોદનં કરિસ્સામી’’તિ તુણ્હીભૂતો અહોસિ. એવં તુણ્હીભૂતમ્પિ સત્થારં સદેવકે લોકે કોચિ કિઞ્ચિ વત્તું ન વિસહતિ. સાપિ ખો કુમારિકા તસરં વટ્ટેત્વા પચ્છિયં ઠપેત્વા પિતુ સન્તિકં ગચ્છમાના પરિસપરિયન્તે ઠત્વા સત્થારં ઓલોકયમાનાવ અટ્ઠાસિ. સત્થાપિ ગીવં ઉક્ખિપિત્વા તં ઓલોકેસિ. સા ઓલોકિતાકારેનેવ અઞ્ઞાસિ – ‘‘સત્થા એવરૂપાય પરિસાય મજ્ઝે નિસીદિત્વાવ મં ઓલોકેન્તો મમાગમનં પચ્ચાસીસતિ, અત્તનો સન્તિકં આગમનમેવ પચ્ચાસીસતી’’તિ. સા તસરપચ્છિં ઠપેત્વા સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. કસ્મા પન નં સત્થા ઓલોકેસીતિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘એસા એત્તોવ ગચ્છમાના પુથુજ્જનકાલકિરિયં કત્વા અનિયતગતિકા ભવિસ્સતિ, મમ સન્તિકં આગન્ત્વા ગચ્છમાના સોતાપત્તિફલં પત્વા નિયતગતિકા હુત્વા તુસિતવિમાને નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ. તસ્સા કિર તં દિવસં મરણતો મુત્તિ નામ નત્થિ. સા ઓલોકિતસઞ્ઞાણેનેવ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા છબ્બણ્ણરંસીનં અન્તરં પવિસિત્વા વન્દિત્વા એકમન્તં અટ્ઠાસિ. તથારૂપાય પરિસાય મજ્ઝે નિસીદિત્વા તુણ્હીભૂતં સત્થારં વન્દિત્વા ઠિતક્ખણેયેવ તં આહ – ‘‘કુમારિકે, કુતો આગચ્છસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કત્થ ગમિસ્સસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘ન જાનાસી’’તિ? ‘‘જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ‘‘જાનાસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, ભન્તે’’તિ. ઇતિ નં સત્થા ચત્તારો પઞ્હે પુચ્છિ. મહાજનો ઉજ્ઝાયિ – ‘‘અમ્ભો, પસ્સથ, અયં પેસકારધીતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન સદ્ધિં ઇચ્છિતિચ્છિતં કથેસિ, નનુ નામ ઇમાય ‘કુતો આગચ્છસી’તિ વુત્તે ‘પેસકારગેહતો’તિ વત્તબ્બં. ‘કહં ગચ્છસી’તિ વુત્તે ‘પેસકારસાલ’ન્તિ વત્તબ્બં સિયા’’તિ.

સત્થા મહાજનં નિસ્સદ્દં કત્વા, ‘‘કુમારિકે, ત્વં કુતો આગચ્છસી’’તિ વુત્તે ‘‘કસ્મા ન જાનામીતિ વદેસી’’તિ પુચ્છિ. ભન્તે, તુમ્હે મમ પેસકારગેહતો આગતભાવં જાનાથ, ‘‘કુતો આગતાસી’’તિ પુચ્છન્તા પન ‘‘કુતો આગન્ત્વા ઇધ નિબ્બત્તાસી’’તિ પુચ્છથ. અહં પન ન જાનામિ ‘‘કુતો ચ આગન્ત્વા ઇધ નિબ્બત્તામ્હી’’તિ. અથસ્સા સત્થા ‘‘સાધુ સાધુ, કુમારિકે, મયા પુચ્છિતપઞ્હોવ તયા વિસ્સજ્જિતો’’તિ પઠમં સાધુકારં દત્વા ઉત્તરિમ્પિ પુચ્છિ – ‘‘કત્થ ગમિસ્સસીતિ પુન પુટ્ઠા કસ્મા ‘ન જાનામી’તિ વદેસી’’તિ? ભન્તે, તુમ્હે મં તસરપચ્છિં ગહેત્વા પેસકારસાલં ગચ્છન્તિં જાનાથ, ‘‘ઇતો ગન્ત્વા કત્થ નિબ્બત્તિસ્સસી’’તિ પુચ્છથ. અહઞ્ચ ઇતો ચુતા ન જાનામિ ‘‘કત્થ ગન્ત્વા નિબ્બત્તિસ્સામી’’તિ. અથસ્સા સત્થા ‘‘મયા પુચ્છિતપઞ્હોયેવ તયા વિસ્સજ્જિતો’’તિ દુતિયં સાધુકારં દત્વા ઉત્તરિમ્પિ પુચ્છિ – ‘‘અથ કસ્મા ‘ન જાનાસી’તિ પુટ્ઠા ‘જાનામી’તિ વદેસી’’તિ? ‘‘મરણભાવં જાનામિ, ભન્તે, તસ્મા એવં વદેમી’’તિ. અથસ્સા સત્થા ‘‘મયા પુચ્છિતપઞ્હોયેવ તયા વિસ્સજ્જિતો’’તિ તતિયં સાધુકારં દત્વા ઉત્તરિમ્પિ પુચ્છિ – ‘‘અથ કસ્મા ‘જાનાસી’તિ પુટ્ઠા ‘ન જાનામી’તિ વદેસી’’તિ. મમ મરણભાવમેવ અહં જાનામિ, ભન્તે, ‘‘રત્તિન્દિવપુબ્બણ્હાદીસુ પન અસુકકાલે નામ મરિસ્સામી’’તિ ન જાનામિ, તસ્મા એવં વદેમીતિ. અથસ્સા સત્થા ‘‘મયા પુચ્છિતપઞ્હોયેવ તયા વિસ્સજ્જિતો’’તિ ચતુત્થં સાધુકારં દત્વા પરિસં આમન્તેત્વા ‘‘એત્તકં નામ તુમ્હે ઇમાય કથિતં ન જાનાથ, કેવલં ઉજ્ઝાયથેવ. યેસઞ્હિ પઞ્ઞાચક્ખુ નત્થિ, તે અન્ધા એવ. યેસં પઞ્ઞાચક્ખુ અત્થિ, તે એવ ચક્ખુમન્તો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૪. ‘‘અન્ધભૂતો અયં લોકો, તનુકેત્થ વિપસ્સતિ;

સકુણો જાલમુત્તોવ, અપ્પો સગ્ગાય ગચ્છતી’’તિ.

તત્થ અન્ધભૂતો અયં લોકોતિ અયં લોકિયમહાજનો પઞ્ઞાચક્ખુનો અભાવેન અન્ધભૂતો. તનુકેત્થાતિ તનુકો એત્થ, ન બહુ જનો અનિચ્ચાદિવસેન વિપસ્સતિ. જાલમુત્તોવાતિ યથા છેકેન સાકુણિકેન જાલેન ઓત્થરિત્વા ગય્હમાનેસુ વટ્ટકેસુ કોચિદેવ જાલતો મુચ્ચતિ. સેસા અન્તોજાલમેવ પવિસન્તિ. તથા મરણજાલેન ઓત્થટેસુ સત્તેસુ બહૂ અપાયગામિનો હોન્તિ, અપ્પો કોચિદેવ સત્તો સગ્ગાય ગચ્છતિ, સુગતિં વા નિબ્બાનં વા પાપુણાતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને કુમારિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

સાપિ તસરપચ્છિં ગહેત્વા પિતુ સન્તિકં અગમાસિ, સોપિ નિસિન્નકોવ નિદ્દાયિ. તસ્સા અસલ્લક્ખેત્વાવ તસરપચ્છિં ઉપનામેન્તિયા તસરપચ્છિ વેમકોટિયં પટિહઞ્ઞિત્વા સદ્દં કુરુમાના પતિ. સો પબુજ્ઝિત્વા ગહિતનિમિત્તેનેવ વેમકોટિં આકડ્ઢિ. વેમકોટિ ગન્ત્વા તં કુમારિકં ઉરે પહરિ, સા તત્થેવ કાલં કત્વા તુસિતભવને નિબ્બત્તિ. અથસ્સા પિતા તં ઓલોકેન્તો સકલસરીરેન લોહિતમક્ખિતેન પતિત્વા મતં અદ્દસ. અથસ્સ મહાસોકો ઉપ્પજ્જિ. સો ‘‘ન મમ સોકં અઞ્ઞો નિબ્બાપેતું સક્ખિસ્સતી’’તિ રોદન્તો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘ભન્તે, સોકં મે નિબ્બાપેથા’’તિ આહ. સત્થા તં સમસ્સાસેત્વા ‘‘મા સોચિ, ઉપાસક. અનમતગ્ગસ્મિઞ્હિ સંસારે તવ એવમેવ ધીતુ મરણકાલે પગ્ઘરિતઅસ્સુ ચતુન્નં મહાસમુદ્દાનં ઉદકતો અતિરેકતર’’ન્તિ વત્વા અનમતગ્ગકથં કથેસિ. સો તનુભૂતસોકો સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો ન ચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણીતિ.

પેસકારધીતાવત્થુ સત્તમં.

૮. તિંસભિક્ખુવત્થુ

હંસાદિચ્ચપથેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો તિંસ ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ દિવસે તિંસમત્તા દિસાવાસિકા ભિક્ખૂ સત્થારં ઉપસઙ્કમિંસુ. આનન્દત્થેરો સત્થુ વત્તકરણવેલાય આગન્ત્વા તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘સત્થારા ઇમેહિ સદ્ધિં પટિસન્થારે કતે વત્તં કરિસ્સામી’’તિ દ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ. સત્થાપિ તેહિ સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા તેસં સારણીયધમ્મં કથેસિ. તં સુત્વા તે સબ્બેપિ અરહત્તં પત્વા ઉપ્પતિત્વા આકાસેન અગમિંસુ. આનન્દત્થેરો તેસુ ચિરાયન્તેસુ સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇદાનેવ તિંસમત્તા ભિક્ખૂ આગતા, તે કુહિ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ગતા, આનન્દા’’તિ. ‘‘કતરેન મગ્ગેન, ભન્તે’’તિ? ‘‘આકાસેનાનન્દા’’તિ. ‘‘કિં પન તે, ભન્તે, ખીણાસવા’’તિ? ‘‘આમાનન્દ, મમ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા અરહત્તં પત્તા’’તિ. તસ્મિં પન ખણે આકાસેન હંસા આગમિંસુ. સત્થા ‘‘યસ્સ ખો પનાનન્દ, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા સુભાવિતા, સો હંસા વિય આકાસેન ગચ્છતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૫. ‘‘હંસાદિચ્ચપથે યન્તિ, આકાસે યન્તિ ઇદ્ધિયા;

નીયન્તિ ધીરા લોકમ્હા, જેત્વા મારં સવાહિનિ’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – ઇમે હંસા આદિચ્ચપથે આકાસે ગચ્છન્તિ. યેસં ઇદ્ધિપાદા સુભાવિતા, તેપિ આકાસે યન્તિ ઇદ્ધિયા. ધીરા પણ્ડિતા સવાહિનિં મારં જેત્વા ઇમમ્હા વટ્ટલોકા નીયન્તિ, નિબ્બાનં પાપુણન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

તિંસભિક્ખુવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. ચિઞ્ચમાણવિકાવત્થુ

એકં ધમ્મન્તિ ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચિઞ્ચમાણવિકં આરબ્ભ કથેસિ.

પઠમબોધિયઞ્હિ દસબલસ્સ પુથુભૂતેસુ સાવકેસુ અપ્પમાણેસુ દેવમનુસ્સેસુ અરિયભૂમિં ઓક્કન્તેસુ પત્થટે ગુણસમુદયે મહાલાભસક્કારો ઉદપાદિ. તિત્થિયા સૂરિયુગ્ગમને ખજ્જોપનકસદિસા અહેસું હતલાભસક્કારા. તે અન્તરવીથિયં ઠત્વા ‘‘કિં સમણો ગોતમોવ બુદ્ધો, મયમ્પિ બુદ્ધા, કિં તસ્સેવ દિન્નં મહપ્ફલં, અમ્હાકમ્પિ દિન્નં મહપ્ફલમેવ, અમ્હાકમ્પિ દેથ સક્કરોથા’’તિ એવં મનુસ્સે વિઞ્ઞાપેન્તાપિ લાભસક્કારં અલભિત્વા રહો સન્નિપતિત્વા ‘‘કેન નુ ખો ઉપાયેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ મનુસ્સાનં અન્તરે અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારં નાસેય્યામા’’તિ ચિન્તયિંસુ.

તદા સાવત્થિયં ચિઞ્ચમાણવિકા નામેકા પરિબ્બાજિકા ઉત્તમરૂપધરા સોભગ્ગપ્પત્તા દેવચ્છરા વિય. અસ્સા સરીરતો રસ્મિયો નિચ્છરન્તિ. અથેકો ખરમન્તી એવમાહ – ‘‘ચિઞ્ચમાણવિકં પટિચ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારં નાસેસ્સામા’’તિ. તે ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ સમ્પટિચ્છિંસુ. અથ સા તિત્થિયારામં ગન્ત્વા વન્દિત્વા અટ્ઠાસિ, તિત્થિયા તાય સદ્ધિં ન કથેસું. સા ‘‘કો નુ ખો મે દોસો’’તિ યાવતતિયં ‘‘વન્દામિ, અય્યા’’તિ વત્વા, ‘‘અય્યા, કો નુ ખો મે દોસો, કિં મયા સદ્ધિં ન કથેથા’’તિ આહ. ‘‘ભગિનિ, સમણં ગોતમં અમ્હે વિહેઠયન્તં હતલાભસક્કારે કત્વા વિચરન્તં ન જાનાસી’’તિ? ‘‘ન જાનામિ, અય્યા, કિં પનેત્થ મયા કત્તબ્બ’’ન્તિ. ‘‘સચે ત્વં, ભગિનિ, અમ્હાકં સુખમિચ્છસિ, અત્તાનં પટિચ્ચ સમણસ્સ ગોતમસ્સ અવણ્ણં ઉપ્પાદેત્વા લાભસક્કારં નાસેહી’’તિ.

સા ‘‘સાધુ, અય્યા, મય્હંવેસો ભારો, મા ચિન્તયિત્થા’’તિ વત્વા પક્કમિત્વા ઇત્થિમાયાસુ કુસલતાય તતો પટ્ઠાય સાવત્થિવાસીનં ધમ્મકથં સુત્વા જેતવના નિક્ખમનસમયે ઇન્દગોપકવણ્ણં પટં પારુપિત્વા ગન્ધમાલાદિહત્થા જેતવનાભિમુખી ગચ્છતિ. ‘‘ઇમાય વેલાય કુહિં ગચ્છસી’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં તુમ્હાકં મમ ગમનટ્ઠાનેના’’તિ વત્વા જેતવનસમીપે તિત્થિયારામે વસિત્વા પાતોવ ‘‘અગ્ગવન્દનં વન્દિસ્સામા’’તિ નગરા નિક્ખમન્તે ઉપાસકજને જેતવનસ્સ અન્તોવુટ્ઠા વિય હુત્વા નગરં પવિસતિ. ‘‘કુહિં વુટ્ઠાસી’’તિ વુત્તે, ‘‘કિં તુમ્હાકં મમ વુટ્ઠટ્ઠાનેના’’તિ વત્વા માસદ્ધમાસચ્ચયેન પુચ્છિયમાના જેતવને સમણેન ગોતમેન સદ્ધિં એકગન્ધકુટિયા વુટ્ઠામ્હીતિ. પુથુજ્જનાનં ‘‘સચ્ચં નુ ખો એતં, નો’’તિ કઙ્ખં ઉપ્પાદેત્વા તેમાસચતુમાસચ્ચયેન પિલોતિકાહિ ઉદરં વેઠેત્વા ગબ્ભિનિવણ્ણં દસ્સેત્વા ઉપરિ રત્તપટં પારુપિત્વા ‘‘સમણં ગોતમં પટિચ્ચ ગબ્ભો ઉપ્પન્નો’’તિ અન્ધબાલે સદ્દહાપેત્વા અટ્ઠનવમાસચ્ચયેન ઉદરે દારુમણ્ડલિકં બન્ધિત્વા ઉપરિ પટં પારુપિત્વા હત્થપાદપિટ્ઠિયો ગોહનુકેન કોટ્ટાપેત્વા ઉસ્સદે દસ્સેત્વા કિલન્તિન્દ્રિયા હુત્વા સાયન્હસમયે તથાગતે અલઙ્કતધમ્માસને નિસીદિત્વા ધમ્મં દેસેન્તે ધમ્મસભં ગન્ત્વા તથાગતસ્સ પુરતો ઠત્વા, ‘‘મહાસમણ, મહાજનસ્સ તાવ ધમ્મં દેસેસિ, મધુરો તે સદ્દો, સમ્ફુસિતં દન્તાવરણં. અહં પન તં પટિચ્ચ ગબ્ભં લભિત્વા પરિપુણ્ણગબ્ભા જાતા, નેવ મે સૂતિઘરં જાનાસિ, સપ્પિતેલાદીનિ સયં અકરોન્તો ઉપટ્ઠાકાનમ્પિ અઞ્ઞતરં કોસલરાજાનં વા અનાથપિણ્ડિકં વા વિસાખં ઉપાસિકં વા ‘ઇમિસ્સા ચિઞ્ચમાણવિકાય કત્તબ્બયુત્તકં કરોહી’તિ ન વદેસિ, અભિરમિતુંયેવ જાનાસિ, ગબ્ભપરિહારં ન જાનાસી’’તિ ગૂથપિણ્ડં ગહેત્વા ચન્દમણ્ડલં દૂસેતું વાયમન્તી વિય પરિસમજ્ઝે તથાગતં અક્કોસિ. તથાગતો ધમ્મકથં ઠપેત્વા સીહો વિય અભિનદન્તો, ‘‘ભગિનિ, તયા કથિતસ્સ તથભાવં વા વિતથભાવં વા અહમેવ ચ ત્વઞ્ચ જાનામા’’તિ આહ. ‘‘આમ, મહાસમણ, તયા ચ મયા ચ ઞાતભાવેનેતં જાત’’ન્તિ.

તસ્મિં ખણે સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સો આવજ્જમાનો ‘‘ચિઞ્ચમાણવિકા તથાગતં અભૂતેન અક્કોસતી’’તિ ઞત્વા ‘‘ઇદં વત્થું સોધેસ્સામી’’તિ ચતૂહિ દેવપુત્તેહિ સદ્ધિં આગમિ. દેવપુત્તા મૂસિકપોતકા હુત્વા દારુમણ્ડલિકસ્સ બન્ધનરજ્જુકે એકપ્પહારેનેવ છિન્દિંસુ, પારુતપટં વાતો ઉક્ખિપિ, દારુમણ્ડલિકં પતમાનં તસ્સા પાદપિટ્ઠિયં પતિ, ઉભો અગ્ગપાદા છિજ્જિંસુ. મનુસ્સા ‘‘ધી કાળકણ્ણિ, સમ્માસમ્બુદ્ધં અક્કોસી’’તિ સીસે ખેળં પાતેત્વા લેડ્ડુદણ્ડાદિહત્તા જેતવના નીહરિંસુ. અથસ્સા તથાગતસ્સ ચક્ખુપથં અતિક્કન્તકાલે મહાપથવી ભિજ્જિત્વા વિવરમદાસિ, અવીચિતો અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિ. સા કુલદત્તિયં કમ્બલં પારુપમાના વિય ગન્ત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ. અઞ્ઞતિત્થિયાનં લાભસક્કારો પરિહાયિ, દસબલસ્સ ભિય્યોસોમત્તાય વડ્ઢિ. પુનદિવસે ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, ચિઞ્ચમાણવિકા એવં ઉળારગુણં અગ્ગદક્ખિણેય્યં સમ્માસમ્બુદ્ધં અભૂતેન અક્કોસિત્વા મહાવિનાસં પત્તા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ એસા મં અભૂતેન અક્કોસિત્વા વિનાસં પત્તાયેવા’’તિ વત્વા –

‘‘નાદટ્ઠા પરતો દોસં, અણું થૂલાનિ સબ્બસો;

ઇસ્સરો પણયે દણ્ડં, સામં અપ્પટિવેક્ખિયા’’તિ. –

ઇમં દ્વાદસનિપાતે મહાપદુમજાતકં (જા. ૧.૧૨.૧૦૬) વિત્થારેત્વા કથેસિ –

તદા કિરેસા મહાપદુમકુમારસ્સ બોધિસત્તસ્સ માતુ સપત્તી રઞ્ઞો અગ્ગમહેસી હુત્વા મહાસત્તં અસદ્ધમ્મેન નિમન્તેત્વા તસ્સ મનં અલભિત્વા અત્તનાવ અત્તનિ વિપ્પકારં કત્વા ગિલાનાલયં દસ્સેત્વા ‘‘તવ પુત્તો મં અનિચ્છન્તિં ઇમં વિપ્પકારં પાપેસી’’તિ રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા કુદ્ધો મહાસત્તં ચોરપપાતે ખિપિ. અથ નં પબ્બતકુચ્છિયં અધિવત્થા દેવતા પટિગ્ગહેત્વા નાગરાજસ્સ ફણગબ્ભે પતિટ્ઠપેસિ. નાગરાજા તં નાગભવનં નેત્વા ઉપડ્ઢરજ્જેન સમ્માનેસિ. સો તત્થ સંવચ્છરં વસિત્વા પબ્બજિતુકામો હિમવન્તપ્પદેસં પત્વા પબ્બજિત્વા ઝાનાભિઞ્ઞાયો નિબ્બત્તેસિ. અથ નં એકો વનચરકો દિસ્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા કતપટિસન્થારો સબ્બં તં પવત્તિં ઞત્વા મહાસત્તં રજ્જેન નિમન્તેત્વા તેન ‘‘મય્હં રજ્જેન કિચ્ચં નત્થિ, ત્વં પન દસ રાજધમ્મે અકોપેત્વા અગતિગમનં પહાય ધમ્મેન રજ્જં કારેહી’’તિ ઓવદિતો ઉટ્ઠાયાસના રોદિત્વા નગરં ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અમચ્ચે પુચ્છિ – ‘‘અહં કં નિસ્સાય એવં આચારસમ્પન્નેન પુત્તેન વિયોગં પત્તો’’તિ? ‘‘અગ્ગમહેસિં નિસ્સાય, દેવા’’તિ. રાજા તં ઉદ્ધંપાદં ગહેત્વા ચોરપપાતે ખિપાપેત્વા નગરં પવિસિત્વા ધમ્મેન રજ્જં કારેસિ. તદા મહાપદુમકુમારો સત્થા અહોસિ, માતુ સપત્તી ચિઞ્ચમાણવિકાતિ.

સત્થા ઇમમત્થં પકાસેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, એકં ધમ્મઞ્હિ સચ્ચવચનં પહાય મુસાવાદે પતિટ્ઠિતાનં વિસ્સટ્ઠપરલોકાનં અકત્તબ્બપાપકમ્મં નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૬. ‘‘એકં ધમ્મં અતીતસ્સ, મુસાવાદિસ્સ જન્તુનો;

વિતિણ્ણપરલોકસ્સ, નત્થિ પાપં અકારિય’’ન્તિ.

તત્થ એકં ધમ્મન્તિ સચ્ચં. મુસાવાદિસ્સાતિ યસ્સ દસસુ વચનેસુ એકમ્પિ સચ્ચં નત્થિ, એવરૂપસ્સ મુસાવાદિનો. વિતિણ્ણપરલોકસ્સાતિ વિસ્સટ્ઠપરલોકસ્સ. એવરૂપો હિ મનુસ્સસમ્પત્તિં દેવસમ્પત્તિં અવસાને નિબ્બાનસમ્પત્તિન્તિ ઇમા તિસ્સોપિ સમ્પત્તિયો ન પસ્સતિ. નત્થિ પાપન્તિ તસ્સ એવરૂપસ્સ ઇદં નામ પાપં અકત્તબ્બન્તિ નત્થિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ચિઞ્ચમાણવિકાવત્થુ નવમં.

૧૦. અસદિસદાનવત્થુ

ન વે કદરિયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અસદિસદાનં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા ચારિકં ચરિત્વા પઞ્ચસતભિક્ખુપરિવારો જેતવનં પાવિસિ. રાજા વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે આગન્તુકદાનં સજ્જેત્વા ‘‘દાનં મે પસ્સન્તૂ’’તિ નાગરે પક્કોસિ. નાગરા આગન્ત્વા રઞ્ઞો દાનં દિસ્વા પુનદિવસે સત્થારં નિમન્તેત્વા દાનં સજ્જેત્વા ‘‘અમ્હાકમ્પિ દાનં, દેવો, પસ્સતૂ’’તિ રઞ્ઞો પહિણિંસુ. રાજા તેસં દાનં દિસ્વા ‘‘ઇમેહિ મમ દાનતો ઉત્તરિતરં કતં, પુન દાનં કરિસ્સામી’’તિ પુનદિવસેપિ દાનં સજ્જેસિ. નાગરાપિ તં દિસ્વા પુનદિવસે સજ્જયિંસુ. એવં નેવ રાજા નાગરે પરાજેતું સક્કોતિ, ન નાગરા રાજાનં. અથ છટ્ઠે વારે નાગરા સતગુણં સહસ્સગુણં વડ્ઢેત્વા યથા ન સક્કા હોતિ ‘‘ઇદં નામ ઇમેસં દાને નત્થી’’તિ વત્તું, એવં દાનં સજ્જયિંસુ. રાજા તં દિસ્વા ‘‘સચાહં ઇમેસં દાનતો ઉત્તરિતરં કાતું ન સક્ખિસ્સામિ, કિં મે જીવિતેના’’તિ ઉપાયં ચિન્તેન્તો નિપજ્જિ. અથ નં મલ્લિકા દેવી ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘કસ્મા, મહારાજ, એવં નિપન્નોસિ, કેન તે ઇન્દ્રિયાનિ કિલન્તાનિ વિયા’’તિ પુચ્છિ. રાજા આહ – ‘‘ન દાનિ ત્વં, દેવિ, જાનાસી’’તિ. ‘‘ન જાનામિ, દેવા’’તિ. સો તસ્સા તમત્થં આરોચેસિ.

અથ નં મલ્લિકા આહ – ‘‘દેવ, મા ચિન્તયિ, કહં તયા પથવિસ્સરો રાજા નાગરેહિ પરાજિયમાનો દિટ્ઠપુબ્બો વા સુતપુબ્બો વા, અહં તે દાનં સંવિદહિસ્સામી’’તિ. ઇતિસ્સ અસદિસદાનં સંવિદહિતુકામતાય એવં વત્વા, મહારાજ, સાલકલ્યાણિપદરેહિ પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં અન્તો આવટ્ટે નિસીદનમણ્ડપં કારેહિ, સેસા બહિઆવટ્ટે નિસીદિસ્સન્તિ. પઞ્ચ સેતચ્છત્તસતાનિ કારેહિ, તાનિ ગહેત્વા પઞ્ચસતા હત્થી પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં મત્થકે ધારયમાના ઠસ્સન્તિ. અટ્ઠ વા દસ વા રત્તસુવણ્ણનાવાયો કારેહિ, તા મણ્ડપમજ્ઝે ભવિસ્સન્તિ. દ્વિન્નં દ્વિન્નં ભિક્ખૂનં અન્તરે એકેકા ખત્તિયધીતા નિસીદિત્વા ગન્ધે પિસિસ્સતિ, એકેકા ખત્તિયધીતા બીજનં આદાય દ્વે દ્વે ભિક્ખૂ બીજમાના ઠસ્સતિ, સેસા ખત્તિયધીતરો પિસે પિસે ગન્ધે હરિત્વા સુવણ્ણનાવાસુ પક્ખિપિસ્સન્તિ, તાસુ એકચ્ચા ખત્તિયધીતરો નીલુપ્પલકલાપે ગહેત્વા સુવણ્ણનાવાસુ પક્ખિત્તગન્ધે આલોળેત્વા વાસં ગાહાપેસ્સન્તિ. નાગરાનઞ્હિનેવ ખત્તિયધીતરો અત્થિ, ન સેતચ્છત્તાનિ, ન હત્થિનો ચ. ઇમેહિ કારણેહિ નાગરા પરાજિસ્સન્તિ, એવં કરોહિ, મહારાજાતિ. રાજા ‘‘સાધુ, દેવિ, કલ્યાણં તે કથિત’’ન્તિ તાય કથિતનિયામેન સબ્બં કારેસિ. એકસ્સ પન ભિક્ખુનો એકો હત્થિ નપ્પહોસિ. અથ રાજા મલ્લિકં આહ – ‘‘ભદ્દે, એકસ્સ ભિક્ખુનો એકો હત્થિ નપ્પહોતિ, કિં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘કિં, દેવ, પઞ્ચ હત્થિસતાનિ નત્થી’’તિ? ‘‘અત્થિ, દેવિ, અવસેસા દુટ્ઠહત્થિનો, તે ભિક્ખૂ દિસ્વાવ વેરમ્ભવાતા વિય ચણ્ડા હોન્તી’’તિ. ‘‘દેવ, અહં એકસ્સ દુટ્ઠહત્થિપોતકસ્સ છત્તં ગહેત્વા તિટ્ઠનટ્ઠાનં જાનામી’’તિ. ‘‘કત્થ નં ઠપેસ્સામા’’તિ? ‘‘અય્યસ્સ અઙ્ગુલિમાલસ્સ સન્તિકે’’તિ. રાજા તથા કારેસિ. હત્થિપોતકો વાલધિં અન્તરસત્થિમ્હિ પક્ખિપિત્વા ઉભો કણ્ણે પાતેત્વા અક્ખીનિ નિમિલેત્વા અટ્ઠાસિ. મહાજનો ‘‘એવરૂપસ્સ નામ ચણ્ડહત્થિનો અયમાકારો’’તિ હત્થિમેવ ઓલોકેસિ.

રાજા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં પરિવિસિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, યં ઇમસ્મિં દાનગ્ગે કપ્પિયભણ્ડં વા અકપ્પિયભણ્ડં વા, સબ્બં તં તુમ્હાકમેવ દમ્મી’’તિ આહ. તસ્મિં પન દાને એકદિવસેનેવ પરિચ્ચત્તં ચુદ્દસકોટિધનં હોતિ. સત્થુ પન સેતચ્છત્તં નિસીદનપલ્લઙ્કો આધારકો પાદપીઠિકાતિ ચત્તારિ અનગ્ઘાનેવ. પુન એવરૂપં કત્વા બુદ્ધાનં દાનં નામ દાતું સમત્થો નાહોસિ, તેનેવ તં ‘‘અસદિસદાન’’ન્તિ પઞ્ઞાયિ. તં કિર સબ્બબુદ્ધાનં એકવારં હોતિયેવ, સબ્બેસં પન ઇત્થીયેવ સંવિદહતિ. રઞ્ઞો પન કાળો ચ જુણ્હો ચાતિ દ્વે અમચ્ચા અહેસું. તેસુ કાળો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો રાજકુલસ્સ પરિહાનિ, એકદિવસેનેવ ચુદ્દસકોટિધનં ખયં ગચ્છતિ, ઇમે ઇમં દાનં ભુઞ્જિત્વા ગન્ત્વા નિપન્ના નિદ્દાયિસ્સન્તિ, અહો નટ્ઠં રાજકુલ’’ન્તિ. જુણ્હો ચિન્તેસિ – ‘‘અહો રઞ્ઞો દાનં સુદિન્નં. ન હિ સક્કા રાજભાવે અટ્ઠિતેન એવરૂપં દાનં દાતું, સબ્બસત્તાનં પત્તિં અદેન્તો નામ નત્થિ, અહં પનિદં દાનં અનુમોદામી’’તિ.

સત્થુ ભત્તકિચ્ચાવસાને રાજા અનુમોદનત્થાય પત્તં ગણ્હિ. સત્થા ચિન્તેસિ – ‘‘રઞ્ઞા મહોઘં પવત્તેન્તેન વિય મહાદાનં દિન્નં, અસક્ખિ નુ ખો મહાજનો ચિત્તં પસાદેતું, ઉદાહુ નો’’તિ. સો તેસં અમચ્ચાનં ચિત્તાચારં ઞત્વા ‘‘સચે રઞ્ઞો દાનાનુચ્છવિકં અનુમોદનં કરિસ્સામિ, કાળસ્સ મુદ્ધા સત્તધા ફલિસ્સતિ, જુણ્હો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સતી’’તિ ઞત્વા કાળે અનુકમ્પં પટિચ્ચ એવરૂપં દાનં દત્વા ઠિતસ્સ રઞ્ઞો ચતુપ્પદિકં ગાથમેવ વત્વા ઉટ્ઠાયાસના વિહારં ગતો. ભિક્ખૂ અઙ્ગુલિમાલં પુચ્છિંસુ – ‘‘ન કિં નુ ખો, આવુસો, દુટ્ઠહત્થિં છત્તં ધારેત્વા ઠિતં દિસ્વા ભાયી’’તિ? ‘‘ન ભાયિં, આવુસો’’તિ. તે સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ – ‘‘અઙ્ગુલિમાલો, ભન્તે, અઞ્ઞં બ્યાકરોસી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, અઙ્ગુલિમાલો ભાયતિ. ખીણાસવઉસભાનઞ્હિ અન્તરે જેટ્ઠકઉસભા મમ પુત્તસદિસા ભિક્ખૂ ન ભાયન્તી’’તિ વત્વા બ્રાહ્મણવગ્ગે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ઉસભં પવરં વીરં, મહેસિં વિજિતાવિનં;

અનેજં ન્હાતકં બુદ્ધં, તમહં બ્રૂમિ બ્રાહ્મણ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૪૨૨; સુ. નિ. ૬૫૧);

રાજાપિ દોમનસ્સપ્પત્તો ‘‘એવરૂપાય નામ પરિસાય દાનં દત્વા ઠિતસ્સ મય્હં અનુચ્છવિકં અનુમોદનં અકત્વા ગાથમેવ વત્વા સત્થા ઉટ્ઠાયાસના ગતો. મયા સત્થુ અનુચ્છવિકં દાનં અકત્વા અનનુચ્છવિકં કતં ભવિસ્સતિ, કપ્પિયભણ્ડં અદત્વા અકપ્પિયભણ્ડં વા દિન્નં ભવિસ્સતિ, સત્થારા મે કુપિતેન ભવિતબ્બં. એવઞ્હિ અસદિસદાનં નામ, દાનાનુરૂપં અનુમોદનં કાતું વટ્ટતી’’તિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એતદવોચ – ‘‘કિં નુ ખો મે, ભન્તે, દાતબ્બયુત્તકં દાનં ન દિન્નં, ઉદાહુ દાનાનુરૂપં કપ્પિયભણ્ડં અદત્વા અકપ્પિયભણ્ડમેવ દિન્ન’’ન્તિ. ‘‘કિમેતં, મહારાજા’’તિ? ‘‘ન મે તુમ્હેહિ દાનાનુચ્છવિકા અનુમોદના કતા’’તિ? ‘‘મહારાજ, અનુચ્છવિકમેવ તે દાનં દિન્નં. એતઞ્હિ અસદિસદાનં નામ, એકસ્સ બુદ્ધસ્સ એકવારમેવ સક્કા દાતું, પુન એવરૂપં નામ દાનં દુદ્દદ’’ન્તિ. ‘‘અથ કસ્મા, ભન્તે, મે દાનાનુરૂપં અનુમોદનં ન કરિત્થા’’તિ? ‘‘પરિસાય અસુદ્ધત્તા, મહારાજા’’તિ. ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, પરિસાય દોસો’’તિ? અથસ્સ સત્થા દ્વિન્નમ્પિ અમચ્ચાનં ચિત્તાચારં આરોચેત્વા કાળે અનુકમ્પં પટિચ્ચ અનુમોદનાય અકતભાવં આચિક્ખિ. રાજા ‘‘સચ્ચં કિર તે, કાળ, એવં ચિન્તિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘તવ સન્તકં અગ્ગહેત્વા મમ પુત્તદારેહિ સદ્ધિં મયિ અત્તનો સન્તકં દેન્તે તુય્હં કા પીળા. ગચ્છ, ભો, યં તે મયા દિન્નં, તં દિન્નમેવ હોતુ, રટ્ઠતો પન મે નિક્ખમા’’તિ તં રટ્ઠા નીહરિત્વા જુણ્હં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તે એવં ચિન્તિત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સાધુ, માતુલ, પસન્નોસ્મિ, ત્વં મમ પરિજનં ગહેત્વા મયા દિન્નનિયામેનેવ સત્ત દિવસાનિ દાનં દેહી’’તિ સત્તાહં રજ્જં નિય્યાદેત્વા સત્થારં આહ – ‘‘પસ્સથ, ભન્તે, બાલસ્સ કરણં, મયા એવં દિન્નદાને પહારમદાસી’’તિ. સત્થા ‘‘આમ, મહારાજ, બાલા નામ પરસ્સ દાનં અનભિનન્દિત્વા દુગ્ગતિપરાયણા હોન્તિ, ધીરા પન પરેસમ્પિ દાનં અનુમોદિત્વા સગ્ગપરાયણા એવ હોન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૭. ‘‘ન વે કદરિયા દેવલોકં વજન્તિ, બાલા હવે નપ્પસંસન્તિ દાનં;

ધીરો ચ દાનં અનુમોદમાનો, તેનેવ સો હોતિ સુખી પરત્થા’’તિ.

તત્થ કદરિયાતિ થદ્ધમચ્છરિનો. બાલાતિ ઇધલોકપરલોકં અજાનનકા. ધીરોતિ પણ્ડિતો. સુખી પરત્થાતિ તેનેવ સો દાનાનુમોદનપુઞ્ઞેન પરલોકે દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવમાનો સુખી હોતીતિ.

દેસનાવસાને જુણ્હો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસિ, જુણ્હોપિ સોતાપન્નો હુત્વા સત્તાહં રઞ્ઞા દિન્નનિયામેનેવ દાનં અદાસીતિ.

અસદિસદાનવત્થુ દસમં.

૧૧. અનાથપિણ્ડકપુત્તકાલવત્થુ

પથબ્યા એકરજ્જેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કાલં નામ અનાથપિણ્ડિકસ્સ પુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર તથાવિધસ્સ સદ્ધાસમ્પન્નસ્સ સેટ્ઠિનો પુત્તો હુત્વા નેવ સત્થુ સન્તિકં ગન્તું, ન ગેહં આગતકાલે દટ્ઠું, ન ધમ્મં સોતું, ન સઙ્ઘસ્સ વેય્યાવચ્ચં કાતું ઇચ્છતિ. પિતરા ‘‘મા એવં, તાત, કરી’’તિ વુત્તોપિ તસ્સ વચનં ન સુણાતિ. અથસ્સ પિતા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં એવરૂપં દિટ્ઠિં ગહેત્વા વિચરન્તો અવીચિપરાયણો ભવિસ્સતિ, ન ખો પનેતં પતિરૂપં, યં મયિ પસ્સન્તે મમ પુત્તો નિરયં ગચ્છેય્ય. ઇમસ્મિં ખો પન લોકે ધનદાનેન અભિજ્જનકસત્તો નામ નત્થિ, ધનેન નં ભિન્દિસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘તાત, ઉપોસથિકો હુત્વા વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા એહિ, કહાપણસતં તે દસ્સામી’’તિ. દસ્સથ, તાતાતિ. દસ્સામિ, પુત્તાતિ. સો યાવતતિયં પટિઞ્ઞં ગહેત્વા ઉપોસથિકો હુત્વા વિહારં અગમાસિ. ધમ્મસ્સવનેન પનસ્સ કિચ્ચં નત્થિ, યથાફાસુકટ્ઠાને સયિત્વા પાતોવ ગેહં અગમાસિ. અથસ્સ પિતા ‘‘પુત્તો મે ઉપોસથિકો અહોસિ, સીઘમસ્સ યાગુઆદીનિ આહરથા’’તિ વત્વા દાપેસિ. સો ‘‘કહાપણે અગ્ગહેત્વા ન ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ આહટાહટં પટિક્ખિપિ. અથસ્સ પિતા પીળં અસહન્તો કહાપણભણ્ડં દાપેસિ. સો તં હત્થેન ગહેત્વાવ આહારં પરિભુઞ્જિ.

અથ નં પુનદિવસે સેટ્ઠિ, ‘‘તાત, કહાપણસહસ્સં તે દસ્સામિ, સત્થુ પુરતો ઠત્વા એકં ધમ્મપદં ઉગ્ગણ્હિત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ પેસેસિ. સોપિ વિહારં ગન્ત્વા સત્થુ પુરતો ઠત્વાવ એકમેવ પદં ઉગ્ગણ્હિત્વા પલાયિતુકામો અહોસિ. અથસ્સ સત્થા અસલ્લક્ખણાકારં અકાસિ. સો તં પદં અસલ્લક્ખેત્વા ઉપરિપદં ઉગ્ગણ્હિસ્સામીતિ ઠત્વા અસ્સોસિયેવ. ઉગ્ગણ્હિસ્સામીતિ સુણન્તોવ કિર સક્કચ્ચં સુણાતિ નામ. એવઞ્ચ કિર સુણન્તાનં ધમ્મો સોતાપત્તિમગ્ગાદયો દેતિ. સોપિ ઉગ્ગણ્હિસ્સામીતિ સુણાતિ, સત્થાપિસ્સ અસલ્લક્ખણાકારં કરોતિ. સો ‘‘ઉપરિપદં ઉગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ઠત્વા સુણન્તોવ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ.

સો પુનદિવસે બુદ્ધપ્પમુખેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિંયેવ સાવત્થિં પાવિસિ. મહાસેટ્ઠિ તં દિસ્વા ‘‘અજ્જ મમ પુત્તસ્સ આકારો રુચ્ચતી’’તિ ચિન્તેસિ. તસ્સપિ એતદહોસિ – ‘‘અહો વત મે પિતા અજ્જ સત્થુ સન્તિકે કહાપણે ન દદેય્ય, કહાપણકારણા મય્હં ઉપોસથિકભાવં પટિચ્છાદેય્યા’’તિ. સત્થા પનસ્સ હિય્યોવ કહાપણસ્સ કારણા ઉપોસથિકભાવં અઞ્ઞાસિ. મહાસેટ્ઠિ, બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ યાગું દાપેત્વા પુત્તસ્સપિ દાપેસિ. સો નિસીદિત્વા તુણ્હીભૂતોવ યાગું પિવિ, ખાદનીયં ખાદિ, ભત્તં ભુઞ્જિ. મહાસેટ્ઠિ સત્થુ ભત્તકિચ્ચાવસાને પુત્તસ્સ પુરતો સહસ્સભણ્ડિકં ઠપાપેત્વા, ‘‘તાત, મયા તે ‘સહસ્સં દસ્સામી’તિ વત્વા ઉપોસથં સમાદાપેત્વા વિહારં પહિતો. ઇદં તે સહસ્સ’’ન્તિ આહ. સો સત્થુ પુરતો કહાપણે દિય્યમાને દિસ્વા લજ્જન્તો ‘‘અલં મે કહાપણેહી’’તિ વત્વા, ‘‘ગણ્હ, તાતા’’તિ વુચ્ચમાનોપિ ન ગણ્હિ. અથસ્સ પિતા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ મે પુત્તસ્સ આકારો રુચ્ચતી’’તિ વત્વા ‘‘કિં, મહાસેટ્ઠી’’તિ વુત્તે ‘‘મયા એસ પુરિમદિવસે ‘કહાપણસતં તે દસ્સામી’તિ વત્વા વિહારં પેસિતો. પુનદિવસે કહાપણે અગ્ગહેત્વા ભુઞ્જિતું ન ઇચ્છિ, અજ્જ પન દિય્યમાનેપિ કહાપણે ન ઇચ્છતી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘આમ, મહાસેટ્ઠિ, અજ્જ તવ પુત્તસ્સ ચક્કવત્તિસમ્પત્તિતોપિ દેવલોકબ્રહ્મલોકસમ્પત્તીહિપિ સોતાપત્તિફલમેવ વર’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૭૮. ‘‘પથબ્યા એકરજ્જેન, સગ્ગસ્સ ગમનેન વા;

સબ્બલોકાધિપચ્ચેન, સોતાપત્તિફલં વર’’ન્તિ.

તત્થ પથબ્યા એકરજ્જેનાતિ ચક્કવત્તિરજ્જેન. સગ્ગસ્સ ગમનેન વાતિ છબ્બીસતિવિધસ્સ સગ્ગસ્સ અધિગમનેન. સબ્બલોકાધિપચ્ચેનાતિ ન એકસ્મિં એત્તકે લોકે નાગસુપણ્ણવેમાનિકપેતેહિ સદ્ધિં, સબ્બસ્મિં લોકે આધિપચ્ચેન. સોતાપત્તિફલં વરન્તિ યસ્મા એત્તકે ઠાને રજ્જં કારેત્વાપિ નિરયાદીહિ અમુત્તોવ હોતિ, સોતાપન્નો પન પિહિતાપાયદ્વારો હુત્વા સબ્બદુબ્બલોપિ અટ્ઠમે ભવે ન નિબ્બત્તતિ, તસ્મા સોતાપત્તિફલમેવ વરં ઉત્તમન્તિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અનાથપિણ્ડકપુત્તકાલવત્થુ એકાદસમં.

લોકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તેરસમો વગ્ગો.