૪. કુમારકસ્સપમાતુથેરીવત્થુ

અત્તા હિ અત્તનો નાથોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુમારકસ્સપત્થેરસ્સ માતરં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર રાજગહનગરે સેટ્ઠિધીતા વિઞ્ઞુતં પત્તકાલતો પટ્ઠાય પબ્બજ્જં યાચિ. અથ સા પુનપ્પુનં યાચમાનાપિ માતાપિતૂનં સન્તિકા પબ્બજ્જં અલભિત્વા વયપ્પત્તા પતિકુલં ગન્ત્વા પતિદેવતા હુત્વા અગારં અજ્ઝાવસિ. અથસ્સા ન ચિરસ્સેવ કુચ્છિસ્મિં ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં અજાનિત્વાવ સામિકં આરાધેત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં સો મહન્તેન સક્કારેન ભિક્ખુનુપસ્સયં નેત્વા અજાનન્તો દેવદત્તપક્ખિકાનં ભિક્ખુનીનં સન્તિકે પબ્બાજેસિ. અપરેન સમયેન ભિક્ખુનિયો તસ્સા ગબ્ભિનિભાવં ઞત્વા તાહિ ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વુત્તા નાહં, અય્યે, જાનામિ ‘‘કિમેતં’’, સીલં વત મે અરોગમેવાતિ. ભિક્ખુનિયો તં દેવદત્તસ્સ સન્તિકં નેત્વા ‘‘અયં ભિક્ખુની સદ્ધાપબ્બજિતા, ઇમિસ્સા મયં ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં જાનામ, કાલં ન જાનામ, કિં દાનિ કરોમા’’તિ પુચ્છિંસુ. દેવદત્તો ‘‘મા મય્હં ઓવાદકારિકાનં ભિક્ખુનીનં અયસો ઉપ્પજ્જતૂ’’તિ એત્તકમેવ ચિન્તેત્વા ‘‘ઉપ્પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા સા દહરા મા મં, અય્યે, નાસેથ, નાહં દેવદત્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતા, એથ, મં સત્થુ સન્તિકં જેતવનં નેથાતિ. તા તં આદાય જેતવનં ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘તસ્સા ગિહિકાલે ગબ્ભો પતિટ્ઠિતો’’તિ જાનન્તોપિ પરવાદમોચનત્થં રાજાનં પસેનદિકોસલં મહાઅનાથપિણ્ડિકં ચૂળઅનાથપિણ્ડિકં વિસાખાઉપાસિકં અઞ્ઞાનિ ચ મહાકુલાનિ પક્કોસાપેત્વા ઉપાલિત્થેરં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, ઇમિસ્સા દહરાય ભિક્ખુનિયા ચતુપરિસમજ્ઝે કમ્મં પરિસોધેહી’’તિ. થેરો રઞ્ઞો પુરતો વિસાખં પક્કોસાપેત્વા તં અધિકરણં પટિચ્છાપેસિ. સા સાણિપાકારં પરિક્ખિપાપેત્વા અન્તોસાણિયં તસ્સા હત્થપાદનાભિઉદરપરિયોસાનાનિ ઓલોકેત્વા માસદિવસે સમાનેત્વા ‘‘ગિહિભાવે ઇમાય ગબ્ભો લદ્ધો’’તિ ઞત્વા થેરસ્સ તમત્થં આરોચેસિ. અથસ્સા થેરો પરિસમજ્ઝે પરિસુદ્ધભાવં પતિટ્ઠાપેસિ. સા અપરેન સમયેન પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે પત્થિતપત્થનં મહાનુભાવં પુત્તં વિજાયિ.

અથેકદિવસં રાજા ભિક્ખુનુપસ્સયસમીપેન ગચ્છન્તો દારકસદ્દં સુત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘દેવ, એકિસ્સા ભિક્ખુનિયા પુત્તો જાતો, તસ્સેસ સદ્દો’’તિ વુત્તે તં કુમારં અત્તનો ઘરં નેત્વા ધાતીનં અદાસિ. નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ કસ્સપોતિ નામં કત્વા કુમારપરિહારેન વડ્ઢિતત્તા કુમારકસ્સપોતિ સઞ્જાનિંસુ. સો કીળામણ્ડલે દારકે પહરિત્વા ‘‘નિમ્માતાપિતિકેનમ્હા પહટા’’તિ વુત્તે રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘દેવ, મં ‘નિમ્માતાપિતિકો’તિ વદન્તિ, માતરં મે આચિક્ખથા’’તિ પુચ્છિત્વા રઞ્ઞા ધાતિયો દસ્સેત્વા ‘‘ઇમા તે માતરો’’તિ વુત્તે ‘‘ન એત્તિકા મે માતરો, એકાય મે માતરા ભવિતબ્બં, તં મે આચિક્ખથા’’તિ આહ. રાજા ‘‘ન સક્કા ઇમં વઞ્ચેતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, તાત, તવ માતા ભિક્ખુની, ત્વં મયા ભિક્ખુનુપસ્સયા આનીતોતિ. સો તાવતકેનેવ સમુપ્પન્નસંવેગો હુત્વા, ‘‘તાત, પબ્બાજેથ મ’’ન્તિ આહ. રાજા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તં મહન્તેન સક્કારેન સત્થુ સન્તિકે પબ્બાજેસિ. સો લદ્ધૂપસમ્પદો કુમારકસ્સપત્થેરોતિ પઞ્ઞાયિ. સો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વાયમિત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો ‘‘પુન કમ્મટ્ઠાનં વિસેસેત્વા ગહેસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અન્ધવને વિહાસિ.

અથ નં કસ્સપબુદ્ધકાલે એકતો સમણધમ્મં કત્વા અનાગામિફલં પત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તભિક્ખુ બ્રહ્મલોકતો આગન્ત્વા પન્નરસ પઞ્હે પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમે પઞ્હે ઠપેત્વા સત્થારં અઞ્ઞો બ્યાકાતું સમત્થો નામ નત્થિ, ગચ્છ, સત્થુ સન્તિકે ઇમેસં અત્થં ઉગ્ગણ્હા’’તિ ઉય્યોજેસિ. સો તથા કત્વા પઞ્હવિસ્સજ્જનાવસાને અરહત્તં પાપુણિ. તસ્સ પન નિક્ખન્તદિવસતો પટ્ઠાય દ્વાદસ વસ્સાનિ માતુભિક્ખુનિયા અક્ખીહિ અસ્સૂનિ પવત્તિંસુ. સા પુત્તવિયોગદુક્ખિતા અસ્સુતિન્તેનેવ મુખેન ભિક્ખાય ચરમાના અન્તરવીથિયં થેરં દિસ્વાવ, ‘‘પુત્ત, પુત્તા’’તિ વિરવન્તી તં ગણ્હિતું ઉપધાવમાના પરિવત્તિત્વા પતિ. સા થનેહિ ખીરં મુઞ્ચન્તેહિ ઉટ્ઠહિત્વા અલ્લચીવરા ગન્ત્વા થેરં ગણ્હિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાયં મમ સન્તિકા મધુરવચનં લભિસ્સતિ, વિનસ્સિસ્સતિ. થદ્ધમેવ કત્વા ઇમાય સદ્ધિં સલ્લપિસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘કિં કરોન્તી વિચરસિ, સિનેહમત્તમ્પિ છિન્દિતું ન સક્કોસી’’તિ. સા ‘‘અહો કક્ખળા થેરસ્સ કથા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં વદેસિ, તાતા’’તિ વત્વા પુનપિ તેન તથેવ વુત્તા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇમસ્સ કારણા દ્વાદસ વસ્સાનિ અસ્સૂનિ સન્ધારેતું ન સક્કોમિ, અયં પનેવં થદ્ધહદયો, કિં મે ઇમિના’’તિ પુત્તસિનેહં છિન્દિત્વા તંદિવસમેવ અરહત્તં પાપુણિ.

અપરેન સમયેન ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, દેવદત્તેન એવં ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો કુમારકસ્સપો ચ થેરી ચ નાસિતા, સત્થા પન તેસં પતિટ્ઠા જાતો, અહો બુદ્ધા નામ લોકાનુકમ્પકા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ અહં ઇમેસં પચ્ચયો પતિટ્ઠા જાતો, પુબ્બેપિ નેસં અહં પતિટ્ઠા અહોસિંયેવા’’તિ વત્વા –

‘‘નિગ્રોધમેવ સેવેય્ય, ન સાખમુપસંવસે;

નિગ્રોધસ્મિં મતં સેય્યો, યઞ્ચે સાખસ્મિ જીવિત’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧૨; ૧.૧૦.૮૧) –

ઇમં નિગ્રોધજાતકં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘તદા સાખમિગો દેવદત્તો અહોસિ, પરિસાપિસ્સ દેવદત્તપરિસા, વારપ્પત્તા મિગધેનુ થેરી અહોસિ, પુત્તો કુમારકસ્સપો, ગબ્ભિનીમિગિયા જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા ગતો નિગ્રોધમિગરાજા પન અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા પુત્તસિનેહં છિન્દિત્વા થેરિયા અત્તનાવ અત્તનો પતિટ્ઠાનકતભાવં પકાસેન્તો, ‘‘ભિક્ખવે, યસ્મા પરસ્સ અત્તનિ ઠિતેન સગ્ગપરાયણેન વા મગ્ગપરાયણેન વા ભવિતું ન સક્કા, તસ્મા અત્તાવ અત્તનો નાથો, પરો કિં કરિસ્સતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૦. ‘‘અત્તા હિ અત્તનો નાથો, કો હિ નાથો પરો સિયા;

અત્તના હિ સુદન્તેન, નાથં લભતિ દુલ્લભ’’ન્તિ.

તત્થ નાથોતિ પતિટ્ઠા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા અત્તનિ ઠિતેન અત્તસમ્પન્નેન કુસલં કત્વા સગ્ગં વા પાપુણિતું, મગ્ગં વા ભાવેતું, ફલં વા સચ્છિકાતું સક્કા. તસ્મા હિ અત્તાવ અત્તનો પતિટ્ઠા હોતિ, પરો કો નામ કસ્સ પતિટ્ઠા સિયા. અત્તના એવ હિ સુદન્તેન નિબ્બિસેવનેન અરહત્તફલસઙ્ખાતં દુલ્લભં નાથં લભતિ. અરહત્તઞ્હિ સન્ધાય ઇધ ‘‘નાથં લભતિ દુલ્લભ’’ન્તિ વુત્તં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કુમારકસ્સપમાતુથેરીવત્થુ ચતુત્થં.