૧૨. અત્તવગ્ગો

૧. બોધિરાજકુમારવત્થુ

અત્તાનઞ્ચેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ભેસકળાવને વિહરન્તો બોધિરાજકુમારં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર પથવીતલે અઞ્ઞેહિ પાસાદેહિ અસદિસરૂપં આકાસે ઉપ્પતમાનં વિય કોકનુદં નામ પાસાદં કારેત્વા વડ્ઢકિં પુચ્છિ – ‘‘કિં તયા અઞ્ઞત્થાપિ એવરૂપો પાસાદો કતપુબ્બો, ઉદાહુ પઠમસિપ્પમેવ તે ઇદ’’ન્તિ. ‘‘પઠમસિપ્પમેવ, દેવા’’તિ ચ વુત્તે ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અયં અઞ્ઞસ્સપિ એવરૂપં પાસાદં કરિસ્સતિ, અયં પાસાદો અનચ્છરિયો ભવિસ્સતિ. ઇમં મયા મારેતું વા હત્થપાદે વાસ્સ છિન્દિતું અક્ખીનિ વા ઉપ્પાટેતું વટ્ટતિ, એવં અઞ્ઞસ્સ પાસાદં ન કરિસ્સતી’’તિ. સો તમત્થં અત્તનો પિયસહાયકસ્સ સઞ્જીવકપુત્તસ્સ નામ માણવકસ્સ કથેસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘નિસ્સંસયં એસ વડ્ઢકિં નાસેસ્સતિ, અનગ્ઘો સિપ્પી, સો મયિ પસ્સન્તે મા નસ્સતુ, સઞ્ઞમસ્સ દસ્સામી’’તિ. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પાસાદે તે કમ્મં નિટ્ઠિતં, નો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નિટ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘રાજકુમારો તં નાસેતુકામો અત્તાનં રક્ખેય્યાસી’’તિ આહ. વડ્ઢકીપિ ‘‘ભદ્દકં તે, સામિ, કતં મમ આરોચેન્તેન, અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘કિં, સમ્મ, અમ્હાકં પાસાદે કમ્મં નિટ્ઠિત’’ન્તિ રાજકુમારેન પુટ્ઠો ‘‘ન તાવ, દેવ, નિટ્ઠિતં, બહુ અવસિટ્ઠ’’ન્તિ આહ. કિં કમ્મં નામ અવસિટ્ઠન્તિ? પચ્છા, દેવ, આચિક્ખિસ્સામિ, દારૂનિ તાવ આહરાપેથાતિ. કિં દારૂનિ નામાતિ? નિસ્સારાનિ સુક્ખદારૂનિ, દેવાતિ. સો આહરાપેત્વા અદાસિ. અથ નં આહ – ‘‘દેવ, તે ઇતો પટ્ઠાય મમ સન્તિકં નાગન્તબ્બં. કિં કારણા? સુખુમકમ્મં કરોન્તસ્સ હિ અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તસ્સ મે કમ્મવિક્ખેપો હોતિ, આહારવેલાયં પન મે ભરિયાવ આહારં આહરિસ્સતી’’તિ. રાજકુમારોપિ ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિ. સોપિ એકસ્મિં ગબ્ભે નિસીદિત્વા તાનિ દારૂનિ તચ્છેત્વા અત્તનો પુત્તદારસ્સ અન્તો નિસીદનયોગ્ગં ગરુળસકુણં કત્વા આહારવેલાય પન ભરિયં આહ – ‘‘ગેહે વિજ્જમાનકં સબ્બં વિક્કિણિત્વા હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ગણ્હાહી’’તિ. રાજકુમારોપિ વડ્ઢકિસ્સ અનિક્ખમનત્થાય ગેહં પરિક્ખિપિત્વા આરક્ખં ઠપેસિ. વડ્ઢકીપિ સકુણસ્સ નિટ્ઠિતકાલે ‘‘અજ્જ સબ્બેપિ દારકે ગહેત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ ભરિયં વત્વા ભુત્તપાતરાસો પુત્તદારં સકુણસ્સ કુચ્છિયં નિસીદાપેત્વા વાતપાનેન નિક્ખમિત્વા પલાયિ. સો તેસં, ‘‘દેવ, વડ્ઢકી પલાયતી’’તિ કન્દન્તાનંયેવ ગન્ત્વા હિમવન્તે ઓતરિત્વા એકં નગરં માપેત્વા કટ્ઠવાહનરાજા નામ જાતો.

રાજકુમારોપિ ‘‘પાસાદમહં કરિસ્સામી’’તિ સત્થારં નિમન્તેત્વા પાસાદે ચતુજ્જાતિયગન્ધેહિ પરિભણ્ડિકં કત્વા પઠમઉમ્મારતો પટ્ઠાય ચેલપટિકં પત્થરિ. સો કિર અપુત્તકો, તસ્મા ‘‘સચાહં પુત્તં વા ધીતરં વા લચ્છામિ, સત્થા ઇમં અક્કમિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા પત્થરિ. સો સત્થરિ આગતે સત્થારં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા ‘‘પવિસથ, ભન્તે’’તિ આહ. સત્થા ન પાવિસિ, સો દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ યાચિ. સત્થા અપવિસિત્વાવ આનન્દત્થેરં ઓલોકેસિ. થેરો ઓલોકિતસઞ્ઞાયેવ વત્થાનં અનક્કમનભાવં ઞત્વા તં ‘‘સંહરતુ, રાજકુમાર, દુસ્સાનિ, ન ભગવા ચેલપટિકં અક્કમિસ્સતિ, પચ્છિમજનતં તથાગતો ઓલોકેતી’’તિ દુસ્સાનિ સંહરાપેસિ. સો દુસ્સાનિ સંહરિત્વા સત્થારં અન્તોનિવેસનં પવેસત્વા યાગુખજ્જકેન સમ્માનેત્વા એકમન્તં નિસિન્નો વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, અહં તુમ્હાકં ઉપકારકો તિક્ખત્તું સરણં ગતો, કુચ્છિગતો ચ કિરમ્હિ એકવારં સરણં ગતો, દુતિયં તરુણદારકકાલે, તતિયં વિઞ્ઞુભાવં પત્તકાલે. તસ્સ મે કસ્મા ચેલપટિકં ન અક્કમિત્થા’’તિ? ‘‘કિં પન ત્વં, કુમાર, ચિન્તેત્વા ચેલાનિ અત્થરી’’તિ? ‘‘સચે પુત્તં વા ધીતરં વા લચ્છામિ, સત્થા મે ચેલપટિકં અક્કમિસ્સતી’’તિ ઇદં ચિન્તેત્વા, ભન્તેતિ. તેનેવાહં તં ન અક્કમિન્તિ. ‘‘કિં પનાહં, ભન્તે, પુત્તં વા ધીતરં વા નેવ લચ્છામી’’તિ? ‘‘આમ, કુમારા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘પુરિમકઅત્તભાવે જાયાય સદ્ધિં પમાદં આપન્નત્તા’’તિ. ‘‘કસ્મિં કાલે, ભન્તે’’તિ? અથસ્સ સત્થા અતીતં આહરિત્વા દસ્સેસિ –

અતીતે કિર અનેકસતા મનુસ્સા મહતિયા નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિંસુ. નાવા સમુદ્દમજ્ઝે ભિજ્જિ. દ્વે જયમ્પતિકા એકં ફલકં ગહેત્વા અન્તરદીપકં પવિસિંસુ, સેસા સબ્બે તત્થેવ મરિંસુ. તસ્મિં ખો પન દીપકે મહાસકુણસઙ્ઘો વસતિ. તે અઞ્ઞં ખાદિતબ્બકં અદિસ્વા છાતજ્ઝત્તા સકુણઅણ્ડાનિ અઙ્ગારેસુ પચિત્વા ખાદિંસુ, તેસુ અપ્પહોન્તેસુ સકુણચ્છાપે ગહેત્વા ખાદિંસુ. એવં પઠમવયેપિ મજ્ઝિમવયેપિ પચ્છિમવયેપિ ખાદિંસુયેવ. એકસ્મિમ્પિ વયે અપ્પમાદં નાપજ્જિંસુ, એકોપિ ચ નેસં અપ્પમાદં નાપજ્જિ.

સત્થા ઇદં તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેત્વા ‘‘સચે હિ ત્વં, કુમાર, તદા એકસ્મિમ્પિ વયે ભરિયાય સદ્ધિં અપ્પમાદં આપજ્જિસ્સ, એકસ્મિમ્પિ વયે પુત્તો વા ધીતા વા ઉપ્પજ્જેય્ય. સચે પન વો એકોપિ અપ્પમત્તો અભવિસ્સ, તં પટિચ્ચ પુત્તો વા ધીતા વા ઉપ્પજ્જિસ્સ. કુમાર, અત્તાનઞ્હિ પિયં મઞ્ઞમાનેન તીસુપિ વયેસુ અપ્પમત્તેન અત્તા રક્ખિતબ્બો, એવં અસક્કોન્તેન એકવયેપિ રક્ખિતબ્બોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૭. ‘‘અત્તાનઞ્ચે પિયં જઞ્ઞા, રક્ખેય્ય નં સુરક્ખિતં;

તિણ્ણં અઞ્ઞતરં યામં, પટિજગ્ગેય્ય પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ યામન્તિ સત્થા અત્તનો ધમ્મિસ્સરતાય દેસનાકુસલતાય ચ ઇધ તિણ્ણં વયાનં અઞ્ઞતરં વયં યામન્તિ કત્વા દેસેસિ, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સચે અત્તાનં પિયં જાનેય્ય, રક્ખેય્ય નં સુરક્ખિતન્તિ યથા સો સુરક્ખિતો હોતિ, એવં નં રક્ખેય્ય. તત્થ સચે ગીહી સમાનો ‘‘અત્તાનં રક્ખિસ્સામી’’તિ ઉપરિપાસાદતલે સુસંવુતં ગબ્ભં પવિસિત્વા સમ્પન્નારક્ખો હુત્વા વસન્તોપિ, પબ્બજિતો હુત્વા સુસંવુતે પિહિતદ્વારવાતપાને લેણે વિહરન્તોપિ અત્તાનં ન રક્ખતિયેવ. ગિહી પન સમાનો યથાબલં દાનસીલાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો, પબ્બજિતો વા પન વત્તપટિવત્તપરિયત્તિમનસિકારેસુ ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તો અત્તાનં રક્ખતિ નામ. એવં તીસુ વયેસુ અસક્કોન્તો અઞ્ઞતરસ્મિમ્પિ વયે પણ્ડિતપુરિસો અત્તાનં પટિજગ્ગતિયેવ. સચે હિ ગિહિભૂતો પઠમવયે ખિડ્ડાપસુતતાય કુસલં કાતું ન સક્કોતિ, મજ્ઝિમવયે અપ્પમત્તેન હુત્વા કુસલં કાતબ્બં. સચે મજ્ઝિમવયે પુત્તદારં પોસેન્તો કુસલં કાતું ન સક્કોતિ, પચ્છિમવયે કાતબ્બમેવ. એવમ્પિ કરોન્તેન અત્તા પટિજગ્ગિતોવ હોતિ. એવં અકરોન્તસ્સ પન અત્તા પિયો નામ ન હોતિ, અપાયપરાયણમેવ નં કરોતિ. સચે પન પબ્બજિતો પઠમવયે સજ્ઝાયં કરોન્તો ધારેન્તો વાચેન્તો વત્તપટિવત્તં કરોન્તો પમાદં આપજ્જતિ, મજ્ઝિમવયે અપ્પમત્તેન સમણધમ્મો કાતબ્બો. સચે પઠમવયે ઉગ્ગહિતપરિયત્તિયા અટ્ઠકથં વિનિચ્છયં કારણાકારણઞ્ચ પુચ્છન્તો મજ્ઝિમવયે પમાદં આપજ્જતિ, પચ્છિમવયે અપ્પમત્તેન સમણધમ્મો કાતબ્બોયેવ. એવમ્પિ કરોન્તેન અત્તા પટિજગ્ગિતોવ હોતિ. એવં અકરોન્તસ્સ પન અત્તા પિયો નામ ન હોતિ, પચ્છાનુતાપેનેવ નં તાપેતીતિ.

દેસનાવસાને બોધિરાજકુમારો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

બોધિરાજકુમારવત્થુ પઠમં.

૨. ઉપનન્દસક્યપુત્તત્થેરવત્થુ

અત્તાનમેવ પઠમન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપનન્દં સક્યપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર થેરો ધમ્મકથં કથેતું છેકો. તસ્સ અપ્પિચ્છતાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં સુત્વા બહૂ ભિક્ખુ તં તિચીવરેહિ પૂજેત્વા ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિંસુ. તેહિ વિસ્સટ્ઠપરિક્ખારે સોયેવ ગણ્હિ. સો એકસ્મિં અન્તોવસ્સે ઉપકટ્ઠે જનપદં અગમાસિ. અથ નં એકસ્મિં વિહારે દહરસામણેરા ધમ્મકથિકપેમેન, ‘‘ભન્તે, ઇધ વસ્સં ઉપેથા’’તિ વદિંસુ. ‘‘ઇધ કિત્તકં વસ્સાવાસિકં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા તેહિ ‘‘એકેકો સાટકો’’તિ વુત્તે તત્થ ઉપાહના ઠપેત્વા અઞ્ઞં વિહારં અગમાસિ. દુતિયં વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇધ કિં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘દ્વે સાટકા’’તિ વુત્તે કત્તરયટ્ઠિં ઠપેસિ. તતિયં વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇધ કિં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તયો સાટકા’’તિ વુત્તે તત્થ ઉદકતુમ્બં ઠપેસિ. ચતુત્થં વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇધ કિં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ચત્તારો સાટકા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ ઇધ વસિસ્સામી’’તિ તત્થ વસ્સં ઉપગન્ત્વા ગહટ્ઠાનઞ્ચેવ ભિક્ખૂનઞ્ચ ધમ્મકથં કથેસિ. તે નં બહૂહિ વત્થેહિ ચેવ ચીવરેહિ ચ પૂજેસું. સો વુટ્ઠવસ્સો ઇતરેસુપિ વિહારેસુ સાસનં પેસેત્વા ‘‘મયા પરિક્ખારસ્સ ઠપિતત્તા વસ્સાવાસિકં લદ્ધબ્બં, તં મે પહિણન્તૂ’’તિ સબ્બં આહરાપેત્વા યાનકં પૂરેત્વા પાયાસિ.

અથેકસ્મિં વિહારે દ્વે દહરભિક્ખૂ દ્વે સાટકે એકઞ્ચ કમ્બલં લભિત્વા ‘‘તુય્હં સાટકા હોન્તુ, મય્હં કમ્બલો’’તિ ભાજેતું અસક્કોન્તા મગ્ગસમીપે નિસીદિત્વા વિવદન્તિ. તે તં થેરં આગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે નો ભાજેત્વા દેથા’’તિ વદિંસુ. તુમ્હેયેવ ભાજેથાતિ. ન સક્કોમ, ભન્તે, તુમ્હેયેવ નો ભાજેત્વા દેથાતિ. તેન હિ મમ વચને ઠસ્સથાતિ. આમ, ઠસ્સામાતિ. ‘‘તેન હિ સાધૂ’’તિ તેસં દ્વે સાટકે દત્વા ‘‘અયં ધમ્મકથં કથેન્તાનં અમ્હાકં પારુપનારહો’’તિ મહગ્ઘં કમ્બલં આદાય પક્કામિ. દહરભિક્ખૂ વિપ્પટિસારિનો હુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તુમ્હાકં સન્તકં ગહેત્વા તુમ્હે વિપ્પટિસારિનો કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતસ્મિં અનુતીરચારી ચ ગમ્ભીરચારી ચાતિ દ્વે ઉદ્દા મહન્તં રોહિતમચ્છં લભિત્વા ‘‘મય્હં સીસં હોતુ, તવ નઙ્ગુટ્ઠ’’ન્તિ વિવાદાપન્ના ભાજેતું અસક્કોન્તા એકં સિઙ્ગાલં દિસ્વા આહંસુ – ‘‘માતુલ, ઇમં નો ભાજેત્વા દેહી’’તિ. અહં રઞ્ઞા વિનિચ્છયટ્ઠાને ઠપિતો, તત્થ ચિરં નિસીદિત્વા જઙ્ઘવિહારત્થાય આગતોમ્હિ, ઇદાનિ મે ઓકાસો નત્થીતિ. માતુલ, મા એવં કરોથ, ભાજેત્વા એવ નો દેથાતિ. મમ વચને ઠસ્સથાતિ. ઠસ્સામ, માતુલાતિ. ‘‘તેન હિ સાધૂ’’તિ સો સીસં છિન્દિત્વા એકમન્તે અકાસિ, નઙ્ગુટ્ઠં એકમન્તે. કત્વા ચ પન, ‘‘તાતા, યેન વો અનુતીરે ચરિતં, સો નઙ્ગુટ્ઠં ગણ્હાતુ. યેન ગમ્ભીરે ચરિતં, તસ્સ સીસં હોતુ. અયં પન મજ્ઝિમો ખણ્ડો મમ વિનિચ્છયધમ્મે ઠિતસ્સ ભવિસ્સતી’’તિ તે સઞ્ઞાપેન્તો –

‘‘અનુતીરચારિ નઙ્ગુટ્ઠં, સીસં ગમ્ભીરચારિનો;

અચ્ચાયં મજ્ઝિમો ખણ્ડો, ધમ્મટ્ઠસ્સ ભવિસ્સતી’’તિ. (જા. ૧.૭.૩૩) –

ઇમં ગાથં વત્વા મજ્ઝિમખણ્ડં આદાય પક્કામિ. તેપિ વિપ્પટિસારિનો તં ઓલોકેત્વા અટ્ઠંસુ.

સત્થા ઇમં અતીતં દસ્સેત્વા ‘‘એવમેસ અતીતેપિ તુમ્હે વિપ્પટિસારિનો અકાસિયેવા’’તિ તે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેત્વા ઉપનન્દં ગરહન્તો, ‘‘ભિક્ખવે, પરં ઓવદન્તેન નામ પઠમમેવ અત્તા પતિરૂપે પતિટ્ઠાપેતબ્બો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૮. ‘‘અત્તાનમેવ પઠમં, પતિરૂપે નિવેસયે;

અથઞ્ઞમનુસાસેય્ય, ન કિલિસ્સેય્ય પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ પતિરૂપે નિવેસયેતિ અનુચ્છવિકે ગુણે પતિટ્ઠાપેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો અપ્પિચ્છતાદિગુણેહિ વા અરિયવંસપટિપદાદીહિ વા પરં અનુસાસિતુકામો, સો અત્તાનમેવ પઠમં તસ્મિં ગુણે પતિટ્ઠાપેય્ય. એવં પતિટ્ઠાપેત્વા અથઞ્ઞં તેહિ ગુણેહિ અનુસાસેય્ય. અત્તાનઞ્હિ તત્થ અનિવેસેત્વા કેવલં પરમેવ અનુસાસમાનો પરતો નિન્દં લભિત્વા કિલિસ્સતિ નામ, તત્થ અત્તાનં નિવેસેત્વા અનુસાસમાનો પરતો પસંસં લભતિ, તસ્મા ન કિલિસ્સતિ નામ. એવં કરોન્તો પણ્ડિતો ન કિલિસ્સેય્યાતિ.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ઉપનન્દસક્યપુત્તત્થેરવત્થુ દુતિયં.

૩. પધાનિકતિસ્સત્થેરવત્થુ

અત્તાનઞ્ચેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પધાનિકતિસ્સત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ આદાય અરઞ્ઞે વસ્સં ઉપગન્ત્વા, ‘‘આવુસો, ધરમાનકસ્સ બુદ્ધસ્સ સન્તિકે વો કમ્મટ્ઠાનં ગહિતં, અપ્પમત્તાવ સમણધમ્મં કરોથા’’તિ ઓવદિત્વા સયં ગન્ત્વા નિપજ્જિત્વા સુપતિ. તે ભિક્ખૂ પઠમયામે ચઙ્કમિત્વા મજ્ઝિમયામે વિહારં પવિસન્તિ. સો નિદ્દાયિત્વા પબુદ્ધકાલે તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં તુમ્હે ‘નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયિસ્સામા’તિ આગતા, સીઘં નિક્ખમિત્વા સમણધમ્મં કરોથા’’તિ વત્વા સયં ગન્ત્વા તથેવ સુપતિ. ઇતરે મજ્ઝિમયામે બહિ ચઙ્કમિત્વા પચ્છિમયામે વિહારં પવિસન્તિ. સો પુનપિ પબુજ્ઝિત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા તે વિહારા નીહરિત્વા સયં પુન ગન્ત્વા તથેવ સુપતિ. તસ્મિં નિચ્ચકાલં એવં કરોન્તે તે ભિક્ખૂ સજ્ઝાયં વા કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિકાતું નાસક્ખિંસુ, ચિત્તં અઞ્ઞથત્તં અગમાસિ. તે ‘‘અમ્હાકં આચરિયો અતિવિય આરદ્ધવીરિયો, પરિગ્ગણ્હિસ્સામ ન’’ન્તિ પરિગ્ગણ્હન્તા તસ્સ કિરિયં દિસ્વા ‘‘નટ્ઠમ્હા, આવુસો, આચરિયો નો તુચ્છરવં રવતી’’તિ વદિંસુ. તેસં અતિવિય નિદ્દાય કિલમન્તાનં એકભિક્ખુપિ વિસેસં નિબ્બત્તેતું નાસક્ખિ. તે વુટ્ઠવસ્સા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારા કતપટિસન્થારા ‘‘કિં, ભિક્ખવે, અપ્પમત્તા હુત્વા સમણધમ્મં કરિત્થા’’તિ પુચ્છિતા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ તુમ્હાકં અન્તરાયમકાસિયેવા’’તિ વત્વા તેહિ યાચિતો –

‘‘અમાતાપિતરસંવડ્ઢો, અનાચેરકુલે વસં;

નાયં કાલં અકાલં વા, અભિજાનાતિ કુક્કુટો’’તિ. (જા. ૧.૧.૧૧૯) –

ઇમં અકાલરાવિકુક્કુટજાતકં વિત્થારેત્વા કથેસિ. ‘‘તદા હિ સો કુક્કુટો અયં પધાનિકતિસ્સત્થેરો અહોસિ, ઇમે પઞ્ચ સતા ભિક્ખૂ તે માણવા અહેસું, દિસાપામોક્ખો આચરિયો અહમેવા’’તિ સત્થા ઇમં જાતકં વિત્થારેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, પરં ઓવદન્તેન નામ અત્તા સુદન્તો કાતબ્બો. એવં ઓવદન્તો હિ સુદન્તો હુત્વા દમેતિ નામા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૯. ‘‘અત્તાનઞ્ચે તથા કયિરા, યથાઞ્ઞમનુસાસતિ;

સુદન્તો વત દમેથ, અત્તા હિ કિર દુદ્દમો’’તિ.

તસ્સત્થો – યો હિ ભિક્ખુ ‘‘પઠમયામાદીસુ ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા પરં ઓવદતિ, સયં ચઙ્કમનાદીનિ અધિટ્ઠહન્તો અત્તાનઞ્ચે તથા કયિરા, યથાઞ્ઞમનુસાસતિ, એવં સન્તે સુદન્તો વત દમેથાતિ યેન ગુણેન પરં અનુસાસતિ, તેન અત્તના સુદન્તો હુત્વા દમેય્ય. અત્તા હિ કિર દુદ્દમોતિ અયઞ્હિ અત્તા નામ દુદ્દમો. તસ્મા યથા સો સુદન્તો હોતિ, તથા દમેતબ્બોતિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચ સતાપિ તે ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસૂતિ.

પધાનિકતિસ્સત્થેરવત્થુ તતિયં.

૪. કુમારકસ્સપમાતુથેરીવત્થુ

અત્તા હિ અત્તનો નાથોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કુમારકસ્સપત્થેરસ્સ માતરં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર રાજગહનગરે સેટ્ઠિધીતા વિઞ્ઞુતં પત્તકાલતો પટ્ઠાય પબ્બજ્જં યાચિ. અથ સા પુનપ્પુનં યાચમાનાપિ માતાપિતૂનં સન્તિકા પબ્બજ્જં અલભિત્વા વયપ્પત્તા પતિકુલં ગન્ત્વા પતિદેવતા હુત્વા અગારં અજ્ઝાવસિ. અથસ્સા ન ચિરસ્સેવ કુચ્છિસ્મિં ગબ્ભો પતિટ્ઠહિ. સા ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં અજાનિત્વાવ સામિકં આરાધેત્વા પબ્બજ્જં યાચિ. અથ નં સો મહન્તેન સક્કારેન ભિક્ખુનુપસ્સયં નેત્વા અજાનન્તો દેવદત્તપક્ખિકાનં ભિક્ખુનીનં સન્તિકે પબ્બાજેસિ. અપરેન સમયેન ભિક્ખુનિયો તસ્સા ગબ્ભિનિભાવં ઞત્વા તાહિ ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વુત્તા નાહં, અય્યે, જાનામિ ‘‘કિમેતં’’, સીલં વત મે અરોગમેવાતિ. ભિક્ખુનિયો તં દેવદત્તસ્સ સન્તિકં નેત્વા ‘‘અયં ભિક્ખુની સદ્ધાપબ્બજિતા, ઇમિસ્સા મયં ગબ્ભસ્સ પતિટ્ઠિતભાવં જાનામ, કાલં ન જાનામ, કિં દાનિ કરોમા’’તિ પુચ્છિંસુ. દેવદત્તો ‘‘મા મય્હં ઓવાદકારિકાનં ભિક્ખુનીનં અયસો ઉપ્પજ્જતૂ’’તિ એત્તકમેવ ચિન્તેત્વા ‘‘ઉપ્પબ્બાજેથ ન’’ન્તિ આહ. તં સુત્વા સા દહરા મા મં, અય્યે, નાસેથ, નાહં દેવદત્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતા, એથ, મં સત્થુ સન્તિકં જેતવનં નેથાતિ. તા તં આદાય જેતવનં ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘તસ્સા ગિહિકાલે ગબ્ભો પતિટ્ઠિતો’’તિ જાનન્તોપિ પરવાદમોચનત્થં રાજાનં પસેનદિકોસલં મહાઅનાથપિણ્ડિકં ચૂળઅનાથપિણ્ડિકં વિસાખાઉપાસિકં અઞ્ઞાનિ ચ મહાકુલાનિ પક્કોસાપેત્વા ઉપાલિત્થેરં આણાપેસિ – ‘‘ગચ્છ, ઇમિસ્સા દહરાય ભિક્ખુનિયા ચતુપરિસમજ્ઝે કમ્મં પરિસોધેહી’’તિ. થેરો રઞ્ઞો પુરતો વિસાખં પક્કોસાપેત્વા તં અધિકરણં પટિચ્છાપેસિ. સા સાણિપાકારં પરિક્ખિપાપેત્વા અન્તોસાણિયં તસ્સા હત્થપાદનાભિઉદરપરિયોસાનાનિ ઓલોકેત્વા માસદિવસે સમાનેત્વા ‘‘ગિહિભાવે ઇમાય ગબ્ભો લદ્ધો’’તિ ઞત્વા થેરસ્સ તમત્થં આરોચેસિ. અથસ્સા થેરો પરિસમજ્ઝે પરિસુદ્ધભાવં પતિટ્ઠાપેસિ. સા અપરેન સમયેન પદુમુત્તરબુદ્ધસ્સ પાદમૂલે પત્થિતપત્થનં મહાનુભાવં પુત્તં વિજાયિ.

અથેકદિવસં રાજા ભિક્ખુનુપસ્સયસમીપેન ગચ્છન્તો દારકસદ્દં સુત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘દેવ, એકિસ્સા ભિક્ખુનિયા પુત્તો જાતો, તસ્સેસ સદ્દો’’તિ વુત્તે તં કુમારં અત્તનો ઘરં નેત્વા ધાતીનં અદાસિ. નામગ્ગહણદિવસે ચસ્સ કસ્સપોતિ નામં કત્વા કુમારપરિહારેન વડ્ઢિતત્તા કુમારકસ્સપોતિ સઞ્જાનિંસુ. સો કીળામણ્ડલે દારકે પહરિત્વા ‘‘નિમ્માતાપિતિકેનમ્હા પહટા’’તિ વુત્તે રાજાનં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘દેવ, મં ‘નિમ્માતાપિતિકો’તિ વદન્તિ, માતરં મે આચિક્ખથા’’તિ પુચ્છિત્વા રઞ્ઞા ધાતિયો દસ્સેત્વા ‘‘ઇમા તે માતરો’’તિ વુત્તે ‘‘ન એત્તિકા મે માતરો, એકાય મે માતરા ભવિતબ્બં, તં મે આચિક્ખથા’’તિ આહ. રાજા ‘‘ન સક્કા ઇમં વઞ્ચેતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, તાત, તવ માતા ભિક્ખુની, ત્વં મયા ભિક્ખુનુપસ્સયા આનીતોતિ. સો તાવતકેનેવ સમુપ્પન્નસંવેગો હુત્વા, ‘‘તાત, પબ્બાજેથ મ’’ન્તિ આહ. રાજા ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ તં મહન્તેન સક્કારેન સત્થુ સન્તિકે પબ્બાજેસિ. સો લદ્ધૂપસમ્પદો કુમારકસ્સપત્થેરોતિ પઞ્ઞાયિ. સો સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વાયમિત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તો ‘‘પુન કમ્મટ્ઠાનં વિસેસેત્વા ગહેસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા અન્ધવને વિહાસિ.

અથ નં કસ્સપબુદ્ધકાલે એકતો સમણધમ્મં કત્વા અનાગામિફલં પત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તભિક્ખુ બ્રહ્મલોકતો આગન્ત્વા પન્નરસ પઞ્હે પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમે પઞ્હે ઠપેત્વા સત્થારં અઞ્ઞો બ્યાકાતું સમત્થો નામ નત્થિ, ગચ્છ, સત્થુ સન્તિકે ઇમેસં અત્થં ઉગ્ગણ્હા’’તિ ઉય્યોજેસિ. સો તથા કત્વા પઞ્હવિસ્સજ્જનાવસાને અરહત્તં પાપુણિ. તસ્સ પન નિક્ખન્તદિવસતો પટ્ઠાય દ્વાદસ વસ્સાનિ માતુભિક્ખુનિયા અક્ખીહિ અસ્સૂનિ પવત્તિંસુ. સા પુત્તવિયોગદુક્ખિતા અસ્સુતિન્તેનેવ મુખેન ભિક્ખાય ચરમાના અન્તરવીથિયં થેરં દિસ્વાવ, ‘‘પુત્ત, પુત્તા’’તિ વિરવન્તી તં ગણ્હિતું ઉપધાવમાના પરિવત્તિત્વા પતિ. સા થનેહિ ખીરં મુઞ્ચન્તેહિ ઉટ્ઠહિત્વા અલ્લચીવરા ગન્ત્વા થેરં ગણ્હિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચાયં મમ સન્તિકા મધુરવચનં લભિસ્સતિ, વિનસ્સિસ્સતિ. થદ્ધમેવ કત્વા ઇમાય સદ્ધિં સલ્લપિસ્સામી’’તિ. અથ નં આહ – ‘‘કિં કરોન્તી વિચરસિ, સિનેહમત્તમ્પિ છિન્દિતું ન સક્કોસી’’તિ. સા ‘‘અહો કક્ખળા થેરસ્સ કથા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘કિં વદેસિ, તાતા’’તિ વત્વા પુનપિ તેન તથેવ વુત્તા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇમસ્સ કારણા દ્વાદસ વસ્સાનિ અસ્સૂનિ સન્ધારેતું ન સક્કોમિ, અયં પનેવં થદ્ધહદયો, કિં મે ઇમિના’’તિ પુત્તસિનેહં છિન્દિત્વા તંદિવસમેવ અરહત્તં પાપુણિ.

અપરેન સમયેન ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, દેવદત્તેન એવં ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો કુમારકસ્સપો ચ થેરી ચ નાસિતા, સત્થા પન તેસં પતિટ્ઠા જાતો, અહો બુદ્ધા નામ લોકાનુકમ્પકા’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ અહં ઇમેસં પચ્ચયો પતિટ્ઠા જાતો, પુબ્બેપિ નેસં અહં પતિટ્ઠા અહોસિંયેવા’’તિ વત્વા –

‘‘નિગ્રોધમેવ સેવેય્ય, ન સાખમુપસંવસે;

નિગ્રોધસ્મિં મતં સેય્યો, યઞ્ચે સાખસ્મિ જીવિત’’ન્તિ. (જા. ૧.૧.૧૨; ૧.૧૦.૮૧) –

ઇમં નિગ્રોધજાતકં વિત્થારેન કથેત્વા ‘‘તદા સાખમિગો દેવદત્તો અહોસિ, પરિસાપિસ્સ દેવદત્તપરિસા, વારપ્પત્તા મિગધેનુ થેરી અહોસિ, પુત્તો કુમારકસ્સપો, ગબ્ભિનીમિગિયા જીવિતં પરિચ્ચજિત્વા ગતો નિગ્રોધમિગરાજા પન અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા પુત્તસિનેહં છિન્દિત્વા થેરિયા અત્તનાવ અત્તનો પતિટ્ઠાનકતભાવં પકાસેન્તો, ‘‘ભિક્ખવે, યસ્મા પરસ્સ અત્તનિ ઠિતેન સગ્ગપરાયણેન વા મગ્ગપરાયણેન વા ભવિતું ન સક્કા, તસ્મા અત્તાવ અત્તનો નાથો, પરો કિં કરિસ્સતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૦. ‘‘અત્તા હિ અત્તનો નાથો, કો હિ નાથો પરો સિયા;

અત્તના હિ સુદન્તેન, નાથં લભતિ દુલ્લભ’’ન્તિ.

તત્થ નાથોતિ પતિટ્ઠા. ઇદં વુત્તં હોતિ – યસ્મા અત્તનિ ઠિતેન અત્તસમ્પન્નેન કુસલં કત્વા સગ્ગં વા પાપુણિતું, મગ્ગં વા ભાવેતું, ફલં વા સચ્છિકાતું સક્કા. તસ્મા હિ અત્તાવ અત્તનો પતિટ્ઠા હોતિ, પરો કો નામ કસ્સ પતિટ્ઠા સિયા. અત્તના એવ હિ સુદન્તેન નિબ્બિસેવનેન અરહત્તફલસઙ્ખાતં દુલ્લભં નાથં લભતિ. અરહત્તઞ્હિ સન્ધાય ઇધ ‘‘નાથં લભતિ દુલ્લભ’’ન્તિ વુત્તં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

કુમારકસ્સપમાતુથેરીવત્થુ ચતુત્થં.

૫. મહાકાલઉપાસકવત્થુ

અત્તના હિ કતં પાપન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો એકં મહાકાલં નામ સોતાપન્નઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર માસસ્સ અટ્ઠદિવસેસુ ઉપોસથિકો હુત્વા વિહારે સબ્બરત્તિં ધમ્મકથં સુણાતિ. અથ રત્તિં ચોરા એકસ્મિં ગેહે સન્ધિં છિન્દિત્વા ભણ્ડકં ગહેત્વા લોહભાજનસદ્દેન પબુદ્ધેહિ સામિકેહિ અનુબદ્ધા ગહિતભણ્ડં છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ. સામિકાપિ તે અનુબન્ધિંસુયેવ, તે દિસા પક્ખન્દિંસુ. એકો પન વિહારમગ્ગં ગહેત્વા મહાકાલસ્સ રત્તિં ધમ્મકથં સુત્વા પાતોવ પોક્ખરણિતીરે મુખં ધોવન્તસ્સ પુરતો ભણ્ડિકં છડ્ડેત્વા પલાયિ. ચોરે અનુબન્ધિત્વા આગતમનુસ્સા ભણ્ડિકં દિસ્વા ‘‘ત્વં નો ગેહસન્ધિં છિન્દિત્વા ભણ્ડિકં હરિત્વા ધમ્મં સુણન્તો વિય વિચરસી’’તિ તં ગહેત્વા પોથેત્વા મારેત્વા છડ્ડેત્વા અગમિંસુ. અથ નં પાતોવ પાનીયઘટં આદાય ગતા દહરસામણેરા દિસ્વા ‘‘વિહારે ધમ્મકથં સુત્વા સયિતઉપાસકો અયુત્તં મરણં લભતી’’તિ વત્વા સત્થુ આરોચેસું. સત્થા ‘‘આમ, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં અત્તભાવે કાલેન અપ્પતિરૂપં મરણં લદ્ધં, પુબ્બે કતકમ્મસ્સ પન તેન યુત્તમેવ લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા તેહિ યાચિતો તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેસિ –

અતીતે કિર બારાણસિરઞ્ઞો વિજિતે એકસ્સ પચ્ચન્તગામસ્સ અટવિમુખે ચોરા પહરન્તિ. રાજા અટવિમુખે એકં રાજભટં ઠપેસિ, સો ભતિં ગહેત્વા મનુસ્સે ઓરતો પારં નેતિ, પારતો ઓરં આનેતિ. અથેકો મનુસ્સો અભિરૂપં અત્તનો ભરિયં ચૂળયાનકં આરોપેત્વા તં ઠાનં અગમાસિ. રાજભટો તં ઇત્થિં દિસ્વાવ સઞ્જાતસિનેહો તેન ‘‘અટવિં નો, સામિ, અતિક્કામેહી’’તિ વુત્તેપિ ‘‘ઇદાનિ વિકાલો, પાતોવ અતિક્કામેસ્સામી’’તિ આહ. સો સકાલો, સામિ, ઇદાનેવ નો નેહીતિ. નિવત્ત, ભો, અમ્હાકંયેવ ગેહે આહારો ચ નિવાસો ચ ભવિસ્સતીતિ. સો નેવ નિવત્તિતું ઇચ્છિ. ઇતરો પુરિસાનં સઞ્ઞં દત્વા યાનકં નિવત્તાપેત્વા અનિચ્છન્તસ્સેવ દ્વારકોટ્ઠકે નિવાસં દત્વા આહારં પટિયાદાપેસિ. તસ્સ પન ગેહે એકં મણિરતનં અત્થિ. સો તં તસ્સ યાનકન્તરે પક્ખિપાપેત્વા પચ્ચૂસકાલે ચોરાનં પવિટ્ઠસદ્દં કારેસિ. અથસ્સ પુરિસા ‘‘મણિરતનં, સામિ, ચોરેહિ હટ’’ન્તિ આરોચેસું. સો ગામદ્વારેસુ આરક્ખં ઠપેત્વા ‘‘અન્તોગામતો નિક્ખમન્તે વિચિનથા’’તિ આહ. ઇતરોપિ પાતોવ યાનકં યોજેત્વા પાયાસિ. અથસ્સ યાનકં સોધેન્તા અત્તના ઠપિતં મણિરતનં દિસ્વા સન્તજ્જેત્વા ‘‘ત્વં મણિં ગહેત્વા પલાયસી’’તિ પોથેત્વા ‘‘ગહિતો નો, સામિ, ચોરો’’તિ ગામભોજકસ્સ દસ્સેસું. સો ‘‘ભતકસ્સ વત મે ગેહે નિવાસં દત્વા ભત્તં દિન્નં, મણિં ગહેત્વા ગતો, ગણ્હથ નં પાપપુરિસ’’ન્તિ પોથાપેત્વા મારેત્વા છડ્ડાપેસિ. ઇદં તસ્સ પુબ્બકમ્મં. સો તતો ચુતો અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા તત્થ દીઘરત્તં પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે તથેવ પોથિતો મરણં પાપુણિ.

એવં સત્થા મહાકાલસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, એવં ઇમે સત્તે અત્તના કતપાપકમ્મમેવ ચતૂસુ અપાયેસુ અભિમત્થતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૧. ‘‘અત્તના હિ કતં પાપં, અત્તજં અત્તસમ્ભવં;

અભિમત્થતિ દુમ્મેધં, વજિરંવસ્મમયં મણિ’’ન્તિ.

તત્થ વજિરંવસ્મમયં મણિન્તિ વજિરંવ અસ્મમયં મણિં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા પાસાણમયં પાસાણસમ્ભવં વજિરં તમેવ અસ્મમયં મણિં અત્તનો ઉટ્ઠાનટ્ઠાનસઙ્ખાતં પાસાણમણિં ખાદિત્વા છિદ્દં છિદ્દં ખણ્ડં ખણ્ડં કત્વા અપરિભોગં કરોતિ, એવમેવ અત્તના કતં અત્તનિ જાતં અત્તસમ્ભવં પાપં દુમ્મેધં નિપ્પઞ્ઞં પુગ્ગલં ચતૂસુ અપાયેસુ અભિમત્થતિ કન્તતિ વિદ્ધંસેતીતિ.

દેસનાવસાને સમ્પત્તભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહાકાલઉપાસકવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. દેવદત્તવત્થુ

યસ્સ અચ્ચન્તદુસ્સીલ્યન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો દેવદત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ દિવસે ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘આવુસો, દેવદત્તો દુસ્સીલો પાપધમ્મો દુસ્સીલ્યકારણેન વડ્ઢિતાય તણ્હાય અજાતસત્તું સઙ્ગણ્હિત્વા મહન્તં લાભસક્કારં નિબ્બત્તેત્વા અજાતસત્તું પિતુવધે સમાદપેત્વા તેન સદ્ધિં એકતો હુત્વા નાનપ્પકારેન તથાગતસ્સ વધાય પરિસક્કતી’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપિ દેવદત્તો નાનપ્પકારેન મય્હં વધાય પરિસક્કતી’’તિ વત્વા કુરુઙ્ગમિગજાતકાદીનિ (જા. ૧.૨.૧૧૧-૨) કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, અચ્ચન્તદુસ્સીલપુગ્ગલં નામ દુસ્સીલ્યકારણા ઉપ્પન્ના તણ્હા માલુવા વિય સાલં પરિયોનન્ધિત્વા સમ્ભઞ્જમાના નિરયાદીસુ પક્ખિપતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથામાહ –

૧૬૨. ‘‘યસ્સ અચ્ચન્તદુસ્સીલ્યં, માલુવા સાલમિવોત્થતં;

કરોતિ સો તથત્તાનં, યથા નં ઇચ્છતી દિસો’’તિ.

તત્થ અચ્ચન્તદુસ્સીલ્યન્તિ એકન્તદુસ્સીલભાવો. ગિહી વા જાતિતો પટ્ઠાય દસ અકુસલકમ્મપથે કરોન્તો, પબ્બજિતો વા ઉપસમ્પન્નદિવસતો પટ્ઠાય ગરુકાપત્તિં આપજ્જમાનો અચ્ચન્તદુસ્સીલો નામ. ઇધ પન યો દ્વીસુ તીસુ અત્તભાવેસુ દુસ્સીલો, એતસ્સ ગતિયા આગતં દુસ્સીલભાવં સન્ધાયેતં વુત્તં. દુસ્સીલભાવોતિ ચેત્થ દુસ્સીલસ્સ છ દ્વારાનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્ના તણ્હા વેદિતબ્બા. માલુવા સાલમિવોત્થતન્તિ યસ્સ પુગ્ગલસ્સ તં તણ્હાસઙ્ખાતં દુસ્સીલ્યં યથા નામ માલુવા સાલં ઓત્થરન્તી દેવે વસ્સન્તે પત્તેહિ ઉદકં સમ્પટિચ્છિત્વા સમ્ભઞ્જનવસેન સબ્બત્થકમેવ પરિયોનન્ધતિ, એવં અત્તભાવં ઓત્થતં પરિયોનન્ધિત્વા ઠિતં. સો માલુવાય સમ્ભઞ્જિત્વા ભૂમિયં પાતિયમાનો રુક્ખો વિય તાય દુસ્સીલ્યસઙ્ખાતાય તણ્હાય સમ્ભઞ્જિત્વા અપાયેસુ પાતિયમાનો, યથા નં અનત્થકામો દિસો ઇચ્છતિ, તથા અત્તાનં કરોતિ નામાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

દેવદત્તવત્થુ છટ્ઠં.

૭. સઙ્ઘભેદપરિસક્કનવત્થુ

સુકરાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સઙ્ઘભેદપરિસક્કનં આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ દેવદત્તો સઙ્ઘભેદાય પરિસક્કન્તો આયસ્મન્તં આનન્દં પિણ્ડાય ચરન્તં દિસ્વા અત્તનો અધિપ્પાયં આરોચેસિ. તં સુત્વા થેરો સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – ‘‘ઇધાહં, ભન્તે, પુબ્બણ્હસમયં નિવાસેત્વા પત્તચીવરમાદાય રાજગહં પિણ્ડાય પાવિસિં. અદ્દસા ખો મં, ભન્તે, દેવદત્તો રાજગહે પિણ્ડાય ચરન્તં. દિસ્વા યેનાહં તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા મં એતદવોચ – ‘અજ્જતગ્ગે દાનાહં, આવુસો આનન્દ, અઞ્ઞત્રેવ ભગવતા અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસઙ્ઘેન ઉપોસથં કરિસ્સામિ સઙ્ઘકમ્મઞ્ચા’તિ. અજ્જ ભગવા દેવદત્તો સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સતિ, ઉપોસથઞ્ચ કરિસ્સતિ સઙ્ઘકમ્માનિ ચા’’તિ. એવં વુત્તે સત્થા –

‘‘સુકરં સાધુના સાધુ, સાધુ પાપેન દુક્કરં;

પાપં પાપેન સુકરં, પાપમરિયેહિ દુક્કર’’ન્તિ. (ઉદા. ૪૮) –

ઇમં ઉદાનં ઉદાનેત્વા, ‘‘આનન્દ, અત્તનો અહિતકમ્મં નામ સુકરં, હિતકમ્મમેવ દુક્કર’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૩. ‘‘સુકરાનિ અસાધૂનિ, અત્તનો અહિતાનિ ચ;

યં વે હિતઞ્ચ સાધુઞ્ચ, તં વે પરમદુક્કર’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – યાનિ કમ્માનિ અસાધૂનિ સાવજ્જાનિ અપાયસંવત્તનિકત્તાયેવ અત્તનો અહિતાનિ ચ હોન્તિ, તાનિ સુકરાનિ. યં પન સુગતિસંવત્તનિકત્તા અત્તનો હિતઞ્ચ અનવજ્જત્થેન સાધુઞ્ચ સુગતિસંવત્તનિકઞ્ચેવ નિબ્બાનસંવત્તનિકઞ્ચ કમ્મં, તં પાચીનનિન્નાય ગઙ્ગાય ઉબ્બત્તેત્વા પચ્છામુખકરણં વિય અતિદુક્કરન્તિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સઙ્ઘભેદપરિસક્કનવત્થુ સત્તમં.

૮. કાલત્થેરવત્થુ

યો સાસનન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કાલત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિરેકા ઇત્થી માતુટ્ઠાને ઠત્વા તં થેરં ઉપટ્ઠહિ. તસ્સા પટિવિસ્સકગેહે મનુસ્સા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા આગન્ત્વા ‘‘અહો બુદ્ધા નામ અચ્છરિયા, અહો ધમ્મદેસના મધુરા’’તિ પસંસન્તિ. સા ઇત્થી તેસં કથં સુત્વા, ‘‘ભન્તે, અહમ્પિ સત્થુ ધમ્મદેસનં સોતુકામા’’તિ તસ્સ આરોચેસિ. સો ‘‘તત્થ મા ગમી’’તિ તં નિવારેસિ. સા પુનદિવસે પુનદિવસેપીતિ યાવતતિયં તેન નિવારિયમાનાપિ સોતુકામાવ અહોસિ. કસ્મા સો પનેતં નિવારેસીતિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા મયિ ભિજ્જિસ્સતી’’તિ. સા એકદિવસં પાતોવ ભુત્તપાતરાસા ઉપોસથં સમાદિયિત્વા, ‘‘અમ્મ, સાધુકં અય્યં પરિવિસેય્યાસી’’તિ ધીતરં આણાપેત્વા વિહારં અગમાસિ. ધીતાપિસ્સા તં ભિક્ખું આગતકાલે પરિવિસિત્વા ‘‘કુહિં મહાઉપાસિકા’’તિ વુત્તા ‘‘ધમ્મસ્સવનાય વિહારં ગતા’’તિ આહ. સો તં સુત્વાવ કુચ્છિયં ઉટ્ઠિતેન ડાહેન સન્તપ્પમાનો ‘‘ઇદાનિ સા મયિ ભિન્ના’’તિ વેગેન ગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણમાનં દિસ્વા સત્થારં આહ, ‘‘ભન્તે, અયં ઇત્થી દન્ધા સુખુમં ધમ્મકથં ન જાનાતિ, ઇમિસ્સા ખન્ધાદિપટિસંયુત્તં સુખુમં ધમ્મકથં અકથેત્વા દાનકથં વા સીલકથં વા કથેતું વટ્ટતી’’તિ. સત્થા તસ્સજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘ત્વં દુપ્પઞ્ઞો પાપિકં દિટ્ઠિં નિસ્સાય બુદ્ધાનં સાસનં પટિક્કોસસિ. અત્તઘાતાયેવ વાયમસી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૪. ‘‘યો સાસનં અરહતં, અરિયાનં ધમ્મજીવિનં;

પટિક્કોસતિ દુમ્મેધો, દિટ્ઠિં નિસ્સાય પાપિકં;

ફલાનિ કટ્ઠકસ્સેવ, અત્તઘાતાય ફલ્લતી’’તિ.

તસ્સત્થો – યો દુમ્મેધો પુગ્ગલો અત્તનો સક્કારહાનિભયેન પાપિકં દિટ્ઠિં નિસ્સાય ‘‘ધમ્મં વા સોસ્સામ, દાનં વા દસ્સામા’’તિ વદન્તે પટિક્કોસન્તો અરહતં અરિયાનં ધમ્મજીવિનં બુદ્ધાનં સાસનં પટિક્કોસતિ, તસ્સ તં પટિક્કોસનં સા ચ પાપિકા દિટ્ઠિ વેળુસઙ્ખાતસ્સ કટ્ઠકસ્સ ફલાનિ વિય હોતિ. તસ્મા યથા કટ્ઠકો ફલાનિ ગણ્હન્તો અત્તઘાતાય ફલ્લતિ, અત્તનો ઘાતત્થમેવ ફલતિ, એવં સોપિ અત્તઘાતાય ફલ્લતીતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘ફલં વે કદલિં હન્તિ, ફલં વેળું ફલં નળં;

સક્કારો કાપુરિસં હન્તિ, ગબ્ભો અસ્સતરિં યથા’’તિ. (ચૂળવ. ૩૩૫; અ. નિ. ૪.૬૮);

દેસનાવસાને ઉપાસિકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

કાલત્થેરવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. ચૂળકાલઉપાસકવત્થુ

અત્તના હિ કતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ચૂળકાલં ઉપાસકં આરબ્ભ કથેસિ.

એકદિવસઞ્હિ મહાકાલવત્થુસ્મિં વુત્તનયેનેવ ઉમઙ્ગચોરા સામિકેહિ અનુબદ્ધા રત્તિં વિહારે ધમ્મકથં સુત્વા પાતોવ વિહારા નિક્ખમિત્વા સાવત્થિં આગચ્છન્તસ્સ તસ્સ ઉપાસકસ્સ પુરતો ભણ્ડિકં છડ્ડેત્વા પલાયિંસુ. મનુસ્સા તં દિસ્વા ‘‘અયં રત્તિં ચોરકમ્મં કત્વા ધમ્મં સુણન્તો વિય ચરતિ, ગણ્હથ ન’’ન્તિ તં પોથયિંસુ. કુમ્ભદાસિયો ઉદકતિત્થં ગચ્છમાના તં દિસ્વા ‘‘અપેથ, સામિ, નાયં એવરૂપં કરોતી’’તિ તં મોચેસું. સો વિહારં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, અહમ્હિ મનુસ્સેહિ નાસિતો, કુમ્ભદાસિયો મે નિસ્સાય જીવિતં લદ્ધ’’ન્તિ ભિક્ખૂનં આરોચેસિ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ તમત્થં આરોચેસું. સત્થા તેસં કથં સુત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ચૂળકાલઉપાસકો કુમ્ભદાસિયો ચેવ નિસ્સાય, અત્તનો ચ અકરણભાવેન જીવિતં લભિ. ઇમે હિ નામ સત્તા અત્તના પાપકમ્મં કત્વા નિરયાદીસુ અત્તનાવ કિલિસ્સન્તિ, કુસલં કત્વા પન સુગતિઞ્ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ ગચ્છન્તા અત્તનાવ વિસુજ્ઝન્તી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૫. ‘‘અત્તના હિ કતં પાપં, અત્તના સંકિલિસ્સતિ;

અત્તના અકતં પાપં, અત્તનાવ વિસુજ્ઝતિ;

સુદ્ધી અસુદ્ધિ પચ્ચત્તં, નાઞ્ઞો અઞ્ઞં વિસોધયે’’તિ.

તસ્સત્થો – યેન અત્તના અકુસલકમ્મં કતં હોતિ, સો ચતૂસુ અપાયેસુ દુક્ખં અનુભવન્તો અત્તનાવ સંકિલિસ્સતિ. યેન પન અત્તના અકતં પાપં, સો સુગતિઞ્ચેવ નિબ્બાનઞ્ચ ગચ્છન્તો અત્તનાવ વિસુજ્ઝતિ. કુસલકમ્મસઙ્ખાતા સુદ્ધિ અકુસલકમ્મસઙ્ખાતા ચ અસુદ્ધિ પચ્ચત્તં કારકસત્તાનં અત્તનિયેવ વિપચ્ચતિ. અઞ્ઞો પુગ્ગલો અઞ્ઞં પુગ્ગલં ન વિસોધયે નેવ વિસોધેતિ, ન કિલેસેતીતિ વુત્તં હોતિ.

દેસનાવસાને ચૂળકાલો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ચૂળકાલઉપાસકવત્થુ નવમં.

૧૦. અત્તદત્થત્થેરવત્થુ

અત્તદત્થન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો અત્તદત્થત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સત્થારા હિ પરિનિબ્બાનકાલે, ‘‘ભિક્ખવે, અહં ઇતો ચતુમાસચ્ચયેન પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ વુત્તે ઉપ્પન્નસંવેગા સત્તસતા પુથુજ્જના ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકં અવિજહિત્વા ‘‘કિં નુ ખો, આવુસો, કરિસ્સામા’’તિ સમ્મન્તયમાના વિચરન્તિ. અત્તદત્થત્થેરો પન ચિન્તેસિ – ‘‘સત્થા કિર ચતુમાસચ્ચયેન પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અહઞ્ચમ્હિ અવીતરાગો, સત્થરિ ધરમાનેયેવ અરહત્તત્થાય વાયમિસ્સામી’’તિ. સો ભિક્ખૂનં સન્તિકં ન ગચ્છતિ. અથ નં ભિક્ખૂ ‘‘કસ્મા, આવુસો, ત્વં નેવ અમ્હાકં સન્તિકં આગચ્છસિ, ન કિઞ્ચિ મન્તેસી’’તિ વત્વા સત્થુ સન્તિકં નેત્વા ‘‘અયં, ભન્તે, એવં નામ કરોતી’’તિ આરોચયિંસુ. સો સત્થારાપિ ‘‘કસ્મા એવં કરોસી’’તિ વુત્તે ‘‘તુમ્હે કિર, ભન્તે, ચતુમાસચ્ચયેન પરિનિબ્બાયિસ્સથ, અહં તુમ્હેસુ ધરન્તેસુયેવ અરહત્તપ્પત્તિયા વાયમિસ્સામી’’તિ. સત્થા તસ્સ સાધુકારં દત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, યસ્સ મયિ સિનેહો અત્થિ, તેન અત્તદત્થેન વિય ભવિતું વટ્ટતિ. ન હિ ગન્ધાદીહિ પૂજેન્તા મં પૂજેન્તિ, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તિયા પન મં પૂજેન્તિ. તસ્મા અઞ્ઞેનપિ અત્તદત્થસદિસેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૬૬. ‘‘અત્તદત્થં પરત્થેન, બહુનાપિ ન હાપયે;

અત્તદત્થમભિઞ્ઞાય, સદત્થપસુતો સિયા’’તિ.

તસ્સત્થો – ગિહિભૂતા તાવ કાકણિકમત્તમ્પિ અત્તનો અત્થં સહસ્સમત્તેનાપિ પરસ્સ અત્થેન ન હાપયે. કાકણિકમત્તેનાપિ હિસ્સ અત્તદત્થોવ ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા નિપ્ફાદેય્ય, ન પરત્થો. ઇદં પન એવં અકથેત્વા કમ્મટ્ઠાનસીસેન કથિતં, તસ્મા ‘‘અત્તદત્થં ન હાપેમી’’તિ ભિક્ખુના નામ સઙ્ઘસ્સ ઉપ્પન્નં ચેતિયપટિસઙ્ખરણાદિકિચ્ચં વા ઉપજ્ઝાયાદિવત્તં વા ન હાપેતબ્બં. આભિસમાચારિકવત્તઞ્હિ પૂરેન્તોયેવ અરિયફલાદીનિ સચ્છિકરોતિ, તસ્મા અયમ્પિ અત્તદત્થોવ. યો પન અચ્ચારદ્ધવિપસ્સકો ‘‘અજ્જ વા સુવે વા’’તિ પટિવેધં પત્થયમાનો વિચરતિ, તેન ઉપજ્ઝાયવત્તાદીનિપિ હાપેત્વા અત્તનો કિચ્ચમેવ કાતબ્બં. એવરૂપઞ્હિ અત્તદત્થમભિઞ્ઞાય ‘‘અયં મે અત્તનો અત્થો’’તિ સલ્લક્ખેત્વા, સદત્થપસુતો સિયાતિ તસ્મિં સકે અત્થે ઉય્યુત્તપયુત્તો ભવેય્યાતિ.

દેસનાવસાને સો થેરો અરહત્તે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તભિક્ખૂનમ્પિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

અત્તદત્થત્થેરવત્થુ દસમં.

અત્તવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વાદસમો વગ્ગો.