૨. ઉપનન્દસક્યપુત્તત્થેરવત્થુ

અત્તાનમેવ પઠમન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉપનન્દં સક્યપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર થેરો ધમ્મકથં કથેતું છેકો. તસ્સ અપ્પિચ્છતાદિપટિસંયુત્તં ધમ્મકથં સુત્વા બહૂ ભિક્ખુ તં તિચીવરેહિ પૂજેત્વા ધુતઙ્ગાનિ સમાદિયિંસુ. તેહિ વિસ્સટ્ઠપરિક્ખારે સોયેવ ગણ્હિ. સો એકસ્મિં અન્તોવસ્સે ઉપકટ્ઠે જનપદં અગમાસિ. અથ નં એકસ્મિં વિહારે દહરસામણેરા ધમ્મકથિકપેમેન, ‘‘ભન્તે, ઇધ વસ્સં ઉપેથા’’તિ વદિંસુ. ‘‘ઇધ કિત્તકં વસ્સાવાસિકં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા તેહિ ‘‘એકેકો સાટકો’’તિ વુત્તે તત્થ ઉપાહના ઠપેત્વા અઞ્ઞં વિહારં અગમાસિ. દુતિયં વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇધ કિં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘દ્વે સાટકા’’તિ વુત્તે કત્તરયટ્ઠિં ઠપેસિ. તતિયં વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇધ કિં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તયો સાટકા’’તિ વુત્તે તત્થ ઉદકતુમ્બં ઠપેસિ. ચતુત્થં વિહારં ગન્ત્વા ‘‘ઇધ કિં લબ્ભતી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ચત્તારો સાટકા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ ઇધ વસિસ્સામી’’તિ તત્થ વસ્સં ઉપગન્ત્વા ગહટ્ઠાનઞ્ચેવ ભિક્ખૂનઞ્ચ ધમ્મકથં કથેસિ. તે નં બહૂહિ વત્થેહિ ચેવ ચીવરેહિ ચ પૂજેસું. સો વુટ્ઠવસ્સો ઇતરેસુપિ વિહારેસુ સાસનં પેસેત્વા ‘‘મયા પરિક્ખારસ્સ ઠપિતત્તા વસ્સાવાસિકં લદ્ધબ્બં, તં મે પહિણન્તૂ’’તિ સબ્બં આહરાપેત્વા યાનકં પૂરેત્વા પાયાસિ.

અથેકસ્મિં વિહારે દ્વે દહરભિક્ખૂ દ્વે સાટકે એકઞ્ચ કમ્બલં લભિત્વા ‘‘તુય્હં સાટકા હોન્તુ, મય્હં કમ્બલો’’તિ ભાજેતું અસક્કોન્તા મગ્ગસમીપે નિસીદિત્વા વિવદન્તિ. તે તં થેરં આગચ્છન્તં દિસ્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હે નો ભાજેત્વા દેથા’’તિ વદિંસુ. તુમ્હેયેવ ભાજેથાતિ. ન સક્કોમ, ભન્તે, તુમ્હેયેવ નો ભાજેત્વા દેથાતિ. તેન હિ મમ વચને ઠસ્સથાતિ. આમ, ઠસ્સામાતિ. ‘‘તેન હિ સાધૂ’’તિ તેસં દ્વે સાટકે દત્વા ‘‘અયં ધમ્મકથં કથેન્તાનં અમ્હાકં પારુપનારહો’’તિ મહગ્ઘં કમ્બલં આદાય પક્કામિ. દહરભિક્ખૂ વિપ્પટિસારિનો હુત્વા સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા તમત્થં આરોચેસું. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ તુમ્હાકં સન્તકં ગહેત્વા તુમ્હે વિપ્પટિસારિનો કરોતિ, પુબ્બેપિ અકાસિયેવા’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતસ્મિં અનુતીરચારી ચ ગમ્ભીરચારી ચાતિ દ્વે ઉદ્દા મહન્તં રોહિતમચ્છં લભિત્વા ‘‘મય્હં સીસં હોતુ, તવ નઙ્ગુટ્ઠ’’ન્તિ વિવાદાપન્ના ભાજેતું અસક્કોન્તા એકં સિઙ્ગાલં દિસ્વા આહંસુ – ‘‘માતુલ, ઇમં નો ભાજેત્વા દેહી’’તિ. અહં રઞ્ઞા વિનિચ્છયટ્ઠાને ઠપિતો, તત્થ ચિરં નિસીદિત્વા જઙ્ઘવિહારત્થાય આગતોમ્હિ, ઇદાનિ મે ઓકાસો નત્થીતિ. માતુલ, મા એવં કરોથ, ભાજેત્વા એવ નો દેથાતિ. મમ વચને ઠસ્સથાતિ. ઠસ્સામ, માતુલાતિ. ‘‘તેન હિ સાધૂ’’તિ સો સીસં છિન્દિત્વા એકમન્તે અકાસિ, નઙ્ગુટ્ઠં એકમન્તે. કત્વા ચ પન, ‘‘તાતા, યેન વો અનુતીરે ચરિતં, સો નઙ્ગુટ્ઠં ગણ્હાતુ. યેન ગમ્ભીરે ચરિતં, તસ્સ સીસં હોતુ. અયં પન મજ્ઝિમો ખણ્ડો મમ વિનિચ્છયધમ્મે ઠિતસ્સ ભવિસ્સતી’’તિ તે સઞ્ઞાપેન્તો –

‘‘અનુતીરચારિ નઙ્ગુટ્ઠં, સીસં ગમ્ભીરચારિનો;

અચ્ચાયં મજ્ઝિમો ખણ્ડો, ધમ્મટ્ઠસ્સ ભવિસ્સતી’’તિ. (જા. ૧.૭.૩૩) –

ઇમં ગાથં વત્વા મજ્ઝિમખણ્ડં આદાય પક્કામિ. તેપિ વિપ્પટિસારિનો તં ઓલોકેત્વા અટ્ઠંસુ.

સત્થા ઇમં અતીતં દસ્સેત્વા ‘‘એવમેસ અતીતેપિ તુમ્હે વિપ્પટિસારિનો અકાસિયેવા’’તિ તે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેત્વા ઉપનન્દં ગરહન્તો, ‘‘ભિક્ખવે, પરં ઓવદન્તેન નામ પઠમમેવ અત્તા પતિરૂપે પતિટ્ઠાપેતબ્બો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૮. ‘‘અત્તાનમેવ પઠમં, પતિરૂપે નિવેસયે;

અથઞ્ઞમનુસાસેય્ય, ન કિલિસ્સેય્ય પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ પતિરૂપે નિવેસયેતિ અનુચ્છવિકે ગુણે પતિટ્ઠાપેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો અપ્પિચ્છતાદિગુણેહિ વા અરિયવંસપટિપદાદીહિ વા પરં અનુસાસિતુકામો, સો અત્તાનમેવ પઠમં તસ્મિં ગુણે પતિટ્ઠાપેય્ય. એવં પતિટ્ઠાપેત્વા અથઞ્ઞં તેહિ ગુણેહિ અનુસાસેય્ય. અત્તાનઞ્હિ તત્થ અનિવેસેત્વા કેવલં પરમેવ અનુસાસમાનો પરતો નિન્દં લભિત્વા કિલિસ્સતિ નામ, તત્થ અત્તાનં નિવેસેત્વા અનુસાસમાનો પરતો પસંસં લભતિ, તસ્મા ન કિલિસ્સતિ નામ. એવં કરોન્તો પણ્ડિતો ન કિલિસ્સેય્યાતિ.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ઉપનન્દસક્યપુત્તત્થેરવત્થુ દુતિયં.