૧. બોધિરાજકુમારવત્થુ

અત્તાનઞ્ચેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ભેસકળાવને વિહરન્તો બોધિરાજકુમારં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર પથવીતલે અઞ્ઞેહિ પાસાદેહિ અસદિસરૂપં આકાસે ઉપ્પતમાનં વિય કોકનુદં નામ પાસાદં કારેત્વા વડ્ઢકિં પુચ્છિ – ‘‘કિં તયા અઞ્ઞત્થાપિ એવરૂપો પાસાદો કતપુબ્બો, ઉદાહુ પઠમસિપ્પમેવ તે ઇદ’’ન્તિ. ‘‘પઠમસિપ્પમેવ, દેવા’’તિ ચ વુત્તે ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અયં અઞ્ઞસ્સપિ એવરૂપં પાસાદં કરિસ્સતિ, અયં પાસાદો અનચ્છરિયો ભવિસ્સતિ. ઇમં મયા મારેતું વા હત્થપાદે વાસ્સ છિન્દિતું અક્ખીનિ વા ઉપ્પાટેતું વટ્ટતિ, એવં અઞ્ઞસ્સ પાસાદં ન કરિસ્સતી’’તિ. સો તમત્થં અત્તનો પિયસહાયકસ્સ સઞ્જીવકપુત્તસ્સ નામ માણવકસ્સ કથેસિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘નિસ્સંસયં એસ વડ્ઢકિં નાસેસ્સતિ, અનગ્ઘો સિપ્પી, સો મયિ પસ્સન્તે મા નસ્સતુ, સઞ્ઞમસ્સ દસ્સામી’’તિ. સો તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘પાસાદે તે કમ્મં નિટ્ઠિતં, નો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘નિટ્ઠિત’’ન્તિ વુત્તે ‘‘રાજકુમારો તં નાસેતુકામો અત્તાનં રક્ખેય્યાસી’’તિ આહ. વડ્ઢકીપિ ‘‘ભદ્દકં તે, સામિ, કતં મમ આરોચેન્તેન, અહમેત્થ કત્તબ્બં જાનિસ્સામી’’તિ વત્વા ‘‘કિં, સમ્મ, અમ્હાકં પાસાદે કમ્મં નિટ્ઠિત’’ન્તિ રાજકુમારેન પુટ્ઠો ‘‘ન તાવ, દેવ, નિટ્ઠિતં, બહુ અવસિટ્ઠ’’ન્તિ આહ. કિં કમ્મં નામ અવસિટ્ઠન્તિ? પચ્છા, દેવ, આચિક્ખિસ્સામિ, દારૂનિ તાવ આહરાપેથાતિ. કિં દારૂનિ નામાતિ? નિસ્સારાનિ સુક્ખદારૂનિ, દેવાતિ. સો આહરાપેત્વા અદાસિ. અથ નં આહ – ‘‘દેવ, તે ઇતો પટ્ઠાય મમ સન્તિકં નાગન્તબ્બં. કિં કારણા? સુખુમકમ્મં કરોન્તસ્સ હિ અઞ્ઞેહિ સદ્ધિં સલ્લપન્તસ્સ મે કમ્મવિક્ખેપો હોતિ, આહારવેલાયં પન મે ભરિયાવ આહારં આહરિસ્સતી’’તિ. રાજકુમારોપિ ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિ. સોપિ એકસ્મિં ગબ્ભે નિસીદિત્વા તાનિ દારૂનિ તચ્છેત્વા અત્તનો પુત્તદારસ્સ અન્તો નિસીદનયોગ્ગં ગરુળસકુણં કત્વા આહારવેલાય પન ભરિયં આહ – ‘‘ગેહે વિજ્જમાનકં સબ્બં વિક્કિણિત્વા હિરઞ્ઞસુવણ્ણં ગણ્હાહી’’તિ. રાજકુમારોપિ વડ્ઢકિસ્સ અનિક્ખમનત્થાય ગેહં પરિક્ખિપિત્વા આરક્ખં ઠપેસિ. વડ્ઢકીપિ સકુણસ્સ નિટ્ઠિતકાલે ‘‘અજ્જ સબ્બેપિ દારકે ગહેત્વા આગચ્છેય્યાસી’’તિ ભરિયં વત્વા ભુત્તપાતરાસો પુત્તદારં સકુણસ્સ કુચ્છિયં નિસીદાપેત્વા વાતપાનેન નિક્ખમિત્વા પલાયિ. સો તેસં, ‘‘દેવ, વડ્ઢકી પલાયતી’’તિ કન્દન્તાનંયેવ ગન્ત્વા હિમવન્તે ઓતરિત્વા એકં નગરં માપેત્વા કટ્ઠવાહનરાજા નામ જાતો.

રાજકુમારોપિ ‘‘પાસાદમહં કરિસ્સામી’’તિ સત્થારં નિમન્તેત્વા પાસાદે ચતુજ્જાતિયગન્ધેહિ પરિભણ્ડિકં કત્વા પઠમઉમ્મારતો પટ્ઠાય ચેલપટિકં પત્થરિ. સો કિર અપુત્તકો, તસ્મા ‘‘સચાહં પુત્તં વા ધીતરં વા લચ્છામિ, સત્થા ઇમં અક્કમિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા પત્થરિ. સો સત્થરિ આગતે સત્થારં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પત્તં ગહેત્વા ‘‘પવિસથ, ભન્તે’’તિ આહ. સત્થા ન પાવિસિ, સો દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ યાચિ. સત્થા અપવિસિત્વાવ આનન્દત્થેરં ઓલોકેસિ. થેરો ઓલોકિતસઞ્ઞાયેવ વત્થાનં અનક્કમનભાવં ઞત્વા તં ‘‘સંહરતુ, રાજકુમાર, દુસ્સાનિ, ન ભગવા ચેલપટિકં અક્કમિસ્સતિ, પચ્છિમજનતં તથાગતો ઓલોકેતી’’તિ દુસ્સાનિ સંહરાપેસિ. સો દુસ્સાનિ સંહરિત્વા સત્થારં અન્તોનિવેસનં પવેસત્વા યાગુખજ્જકેન સમ્માનેત્વા એકમન્તં નિસિન્નો વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, અહં તુમ્હાકં ઉપકારકો તિક્ખત્તું સરણં ગતો, કુચ્છિગતો ચ કિરમ્હિ એકવારં સરણં ગતો, દુતિયં તરુણદારકકાલે, તતિયં વિઞ્ઞુભાવં પત્તકાલે. તસ્સ મે કસ્મા ચેલપટિકં ન અક્કમિત્થા’’તિ? ‘‘કિં પન ત્વં, કુમાર, ચિન્તેત્વા ચેલાનિ અત્થરી’’તિ? ‘‘સચે પુત્તં વા ધીતરં વા લચ્છામિ, સત્થા મે ચેલપટિકં અક્કમિસ્સતી’’તિ ઇદં ચિન્તેત્વા, ભન્તેતિ. તેનેવાહં તં ન અક્કમિન્તિ. ‘‘કિં પનાહં, ભન્તે, પુત્તં વા ધીતરં વા નેવ લચ્છામી’’તિ? ‘‘આમ, કુમારા’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘પુરિમકઅત્તભાવે જાયાય સદ્ધિં પમાદં આપન્નત્તા’’તિ. ‘‘કસ્મિં કાલે, ભન્તે’’તિ? અથસ્સ સત્થા અતીતં આહરિત્વા દસ્સેસિ –

અતીતે કિર અનેકસતા મનુસ્સા મહતિયા નાવાય સમુદ્દં પક્ખન્દિંસુ. નાવા સમુદ્દમજ્ઝે ભિજ્જિ. દ્વે જયમ્પતિકા એકં ફલકં ગહેત્વા અન્તરદીપકં પવિસિંસુ, સેસા સબ્બે તત્થેવ મરિંસુ. તસ્મિં ખો પન દીપકે મહાસકુણસઙ્ઘો વસતિ. તે અઞ્ઞં ખાદિતબ્બકં અદિસ્વા છાતજ્ઝત્તા સકુણઅણ્ડાનિ અઙ્ગારેસુ પચિત્વા ખાદિંસુ, તેસુ અપ્પહોન્તેસુ સકુણચ્છાપે ગહેત્વા ખાદિંસુ. એવં પઠમવયેપિ મજ્ઝિમવયેપિ પચ્છિમવયેપિ ખાદિંસુયેવ. એકસ્મિમ્પિ વયે અપ્પમાદં નાપજ્જિંસુ, એકોપિ ચ નેસં અપ્પમાદં નાપજ્જિ.

સત્થા ઇદં તસ્સ પુબ્બકમ્મં દસ્સેત્વા ‘‘સચે હિ ત્વં, કુમાર, તદા એકસ્મિમ્પિ વયે ભરિયાય સદ્ધિં અપ્પમાદં આપજ્જિસ્સ, એકસ્મિમ્પિ વયે પુત્તો વા ધીતા વા ઉપ્પજ્જેય્ય. સચે પન વો એકોપિ અપ્પમત્તો અભવિસ્સ, તં પટિચ્ચ પુત્તો વા ધીતા વા ઉપ્પજ્જિસ્સ. કુમાર, અત્તાનઞ્હિ પિયં મઞ્ઞમાનેન તીસુપિ વયેસુ અપ્પમત્તેન અત્તા રક્ખિતબ્બો, એવં અસક્કોન્તેન એકવયેપિ રક્ખિતબ્બોયેવા’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૭. ‘‘અત્તાનઞ્ચે પિયં જઞ્ઞા, રક્ખેય્ય નં સુરક્ખિતં;

તિણ્ણં અઞ્ઞતરં યામં, પટિજગ્ગેય્ય પણ્ડિતો’’તિ.

તત્થ યામન્તિ સત્થા અત્તનો ધમ્મિસ્સરતાય દેસનાકુસલતાય ચ ઇધ તિણ્ણં વયાનં અઞ્ઞતરં વયં યામન્તિ કત્વા દેસેસિ, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સચે અત્તાનં પિયં જાનેય્ય, રક્ખેય્ય નં સુરક્ખિતન્તિ યથા સો સુરક્ખિતો હોતિ, એવં નં રક્ખેય્ય. તત્થ સચે ગીહી સમાનો ‘‘અત્તાનં રક્ખિસ્સામી’’તિ ઉપરિપાસાદતલે સુસંવુતં ગબ્ભં પવિસિત્વા સમ્પન્નારક્ખો હુત્વા વસન્તોપિ, પબ્બજિતો હુત્વા સુસંવુતે પિહિતદ્વારવાતપાને લેણે વિહરન્તોપિ અત્તાનં ન રક્ખતિયેવ. ગિહી પન સમાનો યથાબલં દાનસીલાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો, પબ્બજિતો વા પન વત્તપટિવત્તપરિયત્તિમનસિકારેસુ ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તો અત્તાનં રક્ખતિ નામ. એવં તીસુ વયેસુ અસક્કોન્તો અઞ્ઞતરસ્મિમ્પિ વયે પણ્ડિતપુરિસો અત્તાનં પટિજગ્ગતિયેવ. સચે હિ ગિહિભૂતો પઠમવયે ખિડ્ડાપસુતતાય કુસલં કાતું ન સક્કોતિ, મજ્ઝિમવયે અપ્પમત્તેન હુત્વા કુસલં કાતબ્બં. સચે મજ્ઝિમવયે પુત્તદારં પોસેન્તો કુસલં કાતું ન સક્કોતિ, પચ્છિમવયે કાતબ્બમેવ. એવમ્પિ કરોન્તેન અત્તા પટિજગ્ગિતોવ હોતિ. એવં અકરોન્તસ્સ પન અત્તા પિયો નામ ન હોતિ, અપાયપરાયણમેવ નં કરોતિ. સચે પન પબ્બજિતો પઠમવયે સજ્ઝાયં કરોન્તો ધારેન્તો વાચેન્તો વત્તપટિવત્તં કરોન્તો પમાદં આપજ્જતિ, મજ્ઝિમવયે અપ્પમત્તેન સમણધમ્મો કાતબ્બો. સચે પઠમવયે ઉગ્ગહિતપરિયત્તિયા અટ્ઠકથં વિનિચ્છયં કારણાકારણઞ્ચ પુચ્છન્તો મજ્ઝિમવયે પમાદં આપજ્જતિ, પચ્છિમવયે અપ્પમત્તેન સમણધમ્મો કાતબ્બોયેવ. એવમ્પિ કરોન્તેન અત્તા પટિજગ્ગિતોવ હોતિ. એવં અકરોન્તસ્સ પન અત્તા પિયો નામ ન હોતિ, પચ્છાનુતાપેનેવ નં તાપેતીતિ.

દેસનાવસાને બોધિરાજકુમારો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ, સમ્પત્તપરિસાયપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

બોધિરાજકુમારવત્થુ પઠમં.