૭. લાળુદાયિત્થેરવત્થુ

અપ્પસ્સુતાયન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાળુદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર મઙ્ગલં કરોન્તાનં ગેહં ગન્ત્વા ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિઆદિના (ખુ. પા. ૭.૧; પે. વ. ૧૪) નયેન અવમઙ્ગલં કથેતિ, અવમઙ્ગલં કરોન્તાનં ગેહં ગન્ત્વા તિરોકુટ્ટાદીસુ કથેતબ્બેસુ ‘‘દાનઞ્ચ ધમ્મચરિયા ચા’’તિઆદિના (ખુ. પા. ૫.૭; સુ. નિ. ૨૬૬) નયેન મઙ્ગલગાથા વા ‘‘યં કિઞ્ચિ વિત્તં ઇધ વા હુરં વા’’તિ રતનસુત્તં (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬) વા કથેતિ. એવં તેસુ તેસુ ઠાનેસુ ‘‘અઞ્ઞં કથેસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં કથેન્તોપિ ‘‘અઞ્ઞં કથેમી’’તિ ન જાનાતિ. ભિક્ખૂ તસ્સ કથં સુત્વા સત્થુ આરોચેસું – ‘‘કિં, ભન્તે, લાળુદાયિસ્સ મઙ્ગલામઙ્ગલટ્ઠાનેસુ ગમનેન, અઞ્ઞસ્મિં કથેતબ્બે અઞ્ઞમેવ કથેતી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ એવં કથેતિ, પુબ્બેપિ અઞ્ઞસ્મિં કથેતબ્બે અઞ્ઞમેવ કથેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે કિર બારાણસિયં અગ્ગિદત્તસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો સોમદત્તકુમારો નામ રાજાનં ઉપટ્ઠહિ. સો રઞ્ઞા પિયો અહોસિ મનાપો. બ્રાહ્મણો પન કસિકમ્મં નિસ્સાય જીવતિ. તસ્સ દ્વેયેવ ગોણા અહેસું. તેસુ એકો મતો. બ્રાહ્મણો પુત્તં આહ – ‘‘તાત, સોમદત્ત, રાજાનં મે યાચિત્વા એકં ગોણં આહરા’’તિ. સોમદત્તો ‘‘સચાહં રાજાનં યાચિસ્સામિ, લહુભાવો મે પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તુમ્હેયેવ, તાત, રાજાનં યાચથા’’તિ વત્વા ‘‘તેન હિ, તાત, મં ગહેત્વા યાહી’’તિ વુત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો દન્ધપઞ્ઞો અભિક્કમાદિવચનમત્તમ્પિ ન જાનાતિ, અઞ્ઞસ્મિં વત્તબ્બે અઞ્ઞમેવ વદતિ, સિક્ખાપેત્વા પન નં નેસ્સામી’’તિ. સો તં આદાય બીરણત્થમ્ભકં નામ સુસાનં ગન્ત્વા તિણકલાપે બન્ધિત્વા ‘‘અયં રાજા, અયં ઉપરાજા, અયં સેનાપતી’’તિ નામાનિ કત્વા પટિપાટિયા પિતુ દસ્સેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ રાજકુલં ગન્ત્વા એવં અભિક્કમિતબ્બં, એવં પટિક્કમિતબ્બં, એવં નામ રાજા વત્તબ્બો, એવં નામ ઉપરાજા, રાજાનં પન ઉપસઙ્કમિત્વા ‘જયતુ ભવં, મહારાજા’તિ વત્વા એવં ઠત્વા ઇમં ગાથં વત્વા ગોણં યાચેય્યાથા’’તિ ગાથં ઉગ્ગણ્હાપેસિ –

‘‘દ્વે મે ગોણા મહારાજ, યેહિ ખેત્તં કસામસે;

તેસુ એકો મતો દેવ, દુતિયં દેહિ ખત્તિયા’’તિ.

સો હિ સંવચ્છરમત્તેન તં ગાથં પગુણં કત્વા પગુણભાવં પુત્તસ્સ આરોચેત્વા ‘‘તેન હિ, તાત, કઞ્ચિદેવ પણ્ણાકારં આદાય આગચ્છથ, અહં પુરિમતરં ગન્ત્વા રઞ્ઞો સન્તિકે ઠસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ પણ્ણાકારં ગહેત્વા સોમદત્તસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકે ઠિતકાલે ઉસ્સાહપ્પત્તો રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા તુટ્ઠચિત્તેન કતપટિસમ્મોદનો, ‘‘તાત, ચિરસ્સં વત આગતત્થ, ઇદમાસનં નિસીદિત્વા વદથ, યેનત્થો’’તિ વુત્તે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘દ્વે મે ગોણા મહારાજ, યેહિ ખેત્તં કસામસે;

તેસુ એકો મતો દેવ, દુતિયં ગણ્હ ખત્તિયા’’તિ.

રઞ્ઞા ‘‘કિં વદેસિ, તાત, પુન વદેહી’’તિ વુત્તેપિ તમેવ ગાથં આહ. રાજા તેન વિરજ્ઝિત્વા કથિતભાવં ઞત્વા સિતં કત્વા, ‘‘સોમદત્ત, તુમ્હાકં ગેહે બહૂ મઞ્ઞે ગોણા’’તિ વત્વા ‘‘તુમ્હેહિ દિન્ના બહૂ ભવિસ્સન્તિ, દેવા’’તિ વુત્તે બોધિસત્તસ્સ તુસ્સિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ સોળસ ગોણે અલઙ્કારભણ્ડકં નિવાસગામઞ્ચસ્સ બ્રહ્મદેય્યં દત્વા મહન્તેન યસેન બ્રાહ્મણં ઉય્યોજેસીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, બ્રાહ્મણો લાળુદાયી, સોમદત્તો પન અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ અત્તનો અપ્પસ્સુતતાય અઞ્ઞસ્મિં વત્તબ્બે અઞ્ઞમેવ વદતિ. અપ્પસ્સુતપુરિસો હિ બલિબદ્દસદિસો નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૨. ‘‘અપ્પસ્સુતાયં પુરિસો, બલિબદ્દોવ જીરતિ;

મંસાનિ તસ્સ વડ્ઢન્તિ, પઞ્ઞા તસ્સ ન વડ્ઢતી’’તિ.

તત્થ અપ્પસ્સુતાયન્તિ એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા પણ્ણાસકાનં. અથ વા પન વગ્ગાનં સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા સુત્તન્તાનં વાપિ અભાવેન અપ્પસ્સુતો અયં. કમ્મટ્ઠાનં પન ઉગ્ગહેત્વા અનુયુઞ્જન્તો બહુસ્સુતોવ. બલિબદ્દોવ જીરતીતિ યથા હિ બલિબદ્દો જીરમાનો વડ્ઢમાનો નેવ માતુ, ન પિતુ, ન સેસઞાતકાનં અત્થાય વડ્ઢતિ, અથ ખો નિરત્થકમેવ જીરતિ, એવમેવં અયમ્પિ ન ઉપજ્ઝાયવત્તં કરોતિ, ન આચરિયવત્તં, ન આગન્તુકવત્તાદીનિ, ન ભાવનારામતં અનુયુઞ્જતિ, નિરત્થકમેવ જીરતિ, મંસાનિ તસ્સ વડ્ઢન્તીતિ યથા બલિબદ્દસ્સ ‘‘યુગનઙ્ગલાદીનિ વહિતું અસમત્થો એસો’’તિ અરઞ્ઞે વિસ્સટ્ઠસ્સ તત્થેવ વિચરન્તસ્સ ખાદન્તસ્સ પિવન્તસ્સ મંસાનિ વડ્ઢન્તિ, એવમેવ ઇમસ્સાપિ ઉપજ્ઝાયાદીહિ વિસ્સટ્ઠસ્સ સઙ્ઘં નિસ્સાય ચત્તારો પચ્ચયે લભિત્વા ઉદ્ધવિરેચનાદીનિ કત્વા કાયં પોસેન્તસ્સ મંસાનિ વડ્ઢન્તિ, થૂલસરીરો હુત્વા વિચરતિ. પઞ્ઞા તસ્સાતિ લોકિયલોકુત્તરા પનસ્સ પઞ્ઞા એકઙ્ગુલમત્તાપિ ન વડ્ઢતિ, અરઞ્ઞે પન ગચ્છલતાદીનિ વિય છ દ્વારાનિ નિસ્સાય તણ્હા ચેવ નવવિધમાનો ચ વડ્ઢતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને મહાજનો સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણીતિ.

લાળુદાયિત્થેરવત્થુ સત્તમં.