૧૧. જરાવગ્ગો

૧. વિસાખાય સહાયિકાનં વત્થુ

કો નુ હાસો કિમાનન્દોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વિસાખાય સહાયિકાયો આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર પઞ્ચસતા કુલપુત્તા ‘‘એવં ઇમા અપ્પમાદવિહારિનિયો ભવિસ્સન્તી’’તિ અત્તનો અત્તનો ભરિયાયો વિસાખં મહાઉપાસિકં સમ્પટિચ્છાપેસું. તા ઉય્યાનં વા વિહારં વા ગચ્છન્તિયો તાય સદ્ધિંયેવ ગચ્છન્તિ. તા એકસ્મિં કાલે ‘‘સત્તાહં સુરાછણો ભવિસ્સતી’’તિ છણે સઙ્ઘુટ્ઠે અત્તનો અત્તનો સામિકાનં સુરં પટિયાદેસું. તે સત્તાહં સુરાછણં કીળિત્વા અટ્ઠમે દિવસે કમ્મન્તભેરિયા નિક્ખન્તાય કમ્મન્તે અગમંસુ. તાપિ ઇત્થિયો ‘‘મયં સામિકાનં સમ્મુખા સુરં પાતું ન લભિમ્હા, અવસેસા સુરા ચ અત્થિ, ઇદં યથા તે ન જાનન્તિ, તથા પિવિસ્સામા’’તિ વિસાખાય સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ઇચ્છામ, અય્યે, ઉય્યાનં દટ્ઠુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘સાધુ, અમ્મા, તેન હિ કત્તબ્બકિચ્ચાનિ કત્વા નિક્ખમથા’’તિ વુત્તે તાય સદ્ધિં ગન્ત્વા પટિચ્છન્નાકારેન સુરં નીહરાપેત્વા ઉય્યાને પિવિત્વા મત્તા વિચરિંસુ. વિસાખાપિ ‘‘અયુત્તં ઇમાહિ કતં, ઇદાનિ મં ‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવિકા વિસાખા સુરં પિવિત્વા વિચરતી’તિ તિત્થિયાપિ ગરહિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા તા ઇત્થિયો આહ – ‘‘અમ્મા અયુત્તં વો કતં, મમપિ અયસો ઉપ્પાદિતો, સામિકાપિ વો કુજ્ઝિસ્સન્તિ, ઇદાનિ કિં કરિસ્સથા’’તિ. ગિલાનાલયં દસ્સયિસ્સામ, અય્યેતિ. તેન હિ પઞ્ઞાયિસ્સથ સકેન કમ્મેનાતિ. તા ગેહં ગન્ત્વા ગિલાનાલયં કરિંસુ. અથ તાસં સામિકા ‘‘ઇત્થન્નામા ચ ઇત્થન્નામા ચ કહ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ગિલાના’’તિ સુત્વા ‘‘અદ્ધા એતાહિ અવસેસસુરા પીતા ભવિસ્સન્તી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા તા પોથેત્વા અનયબ્યસનં પાપેસું. તા અપરસ્મિમ્પિ છણવારે તથેવ સુરં પિવિતુકામા વિસાખં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘અય્યે, ઉય્યાનં નો નેહી’’તિ વત્વા ‘‘પુબ્બેપિ મે તુમ્હેહિ અયસો ઉપ્પાદિતો, ગચ્છથ, ન વો અહં નેસ્સામી’’તિ તાય પટિક્ખિત્તા ‘‘ઇદાનિ એવં ન કરિસ્સામા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા પુન તં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ, ‘‘અય્યે, બુદ્ધપૂજં કાતુકામામ્હા, વિહારં નો નેહી’’તિ. ઇદાનિ અમ્મા યુજ્જતિ, ગચ્છથ, પરિવચ્છં કરોથાતિ. તા ચઙ્કોટકેહિ ગન્ધમાલાદીનિ ગાહાપેત્વા સુરાપુણ્ણે મુટ્ઠિવારકે હત્થેહિ ઓલમ્બેત્વા મહાપટે પારુપિત્વા વિસાખં ઉપસઙ્કમિત્વા તાય સદ્ધિં વિહારં પવિસમાના એકમન્તં ગન્ત્વા મુટ્ઠિવારકેહેવ સુરં પિવિત્વા વારકે છડ્ડેત્વા ધમ્મસભાયં સત્થુ પુરતો નિસીદિંસુ.

વિસાખા ‘‘ઇમાસં, ભન્તે, ધમ્મં કથેથા’’તિ આહ. તાપિ મદવેગેન કમ્પમાનસરીરા ‘‘ઇચ્ચામ, ગાયામા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસું. અથેકા મારકાયિકા દેવતા ‘‘ઇમાસં સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ પુરતો વિપ્પકારં દસ્સેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાસં સરીરે અધિમુચ્ચિ. તાસુ એકચ્ચા સત્થુ પુરતો પાણિં પહરિત્વા હસિતું, એકચ્ચા નચ્ચિતું આરભિંસુ. સત્થા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ન ઇદાનિ મારકાયિકાનં ઓતારં લભિતું દસ્સામિ. ન હિ મયા એત્તકં કાલં પારમિયો પૂરેન્તેન મારકાયિકાનં ઓતારલાભત્થાય પૂરિતા’’તિ તા સંવેજેતું ભમુકલોમતો રસ્મિયો વિસ્સજ્જેસિ, તાવદેવ અન્ધકારતિમિસા અહોસિ. તા ભીતા અહેસું મરણભયતજ્જિતા. તેન તાસં કુચ્છિયં સુરા જીરિ. સત્થા નિસિન્નપલ્લઙ્કે અન્તરહિતો સિનેરુમુદ્ધનિ ઠત્વા ઉણ્ણાલોમતો રસ્મિં વિસ્સજ્જેસિ, તઙ્ખણંયેવ ચન્દસહસ્સુગ્ગમનં વિય અહોસિ. અથ સત્થા તા ઇત્થિયો આમન્તેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ મમ સન્તિકં આગચ્છમાનાહિ પમત્તાહિ આગન્તું ન વટ્ટતિ. તુમ્હાકઞ્હિ પમાદેનેવ મારકાયિકા દેવતા ઓતારં લભિત્વા તુમ્હે હસાદીનં અકરણટ્ઠાને હસાદીનિ કારાપેસિ, ઇદાનિ તુમ્હેહિ રાગાદીનં અગ્ગીનં નિબ્બાપનત્થાય ઉસ્સાહં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૬. ‘‘કો નુ હાસો કિમાનન્દો, નિચ્ચં પજ્જલિતે સતિ;

અન્ધકારેન ઓનદ્ધા, પદીપં ન ગવેસથા’’તિ.

તત્થ આનન્દોતિ તુટ્ઠિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમસ્મિં લોકસન્નિવાસે રાગાદીહિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ નિચ્ચં પજ્જલિતે સતિ કો નુ તુમ્હાકં હાસો વા તુટ્ઠિ વા? નનુ એસ અકત્તબ્બરૂપોયેવ. અટ્ઠવત્થુકેન હિ અવિજ્જાન્ધકારેન ઓનદ્ધા તુમ્હે તસ્સેવ અન્ધકારસ્સ વિધમનત્થાય કિં કારણા ઞાણપ્પદીપં ન ગવેસથ ન કરોથાતિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ તા ઇત્થિયો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

સત્થા તાસં અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા સિનેરુમત્થકા ઓતરિત્વા બુદ્ધાસને નિસીદિ. અથ નં વિસાખા આહ – ‘‘ભન્તે, સુરા નામેસા પાપિકા. એવરૂપા હિ નામ ઇમા ઇત્થિયો તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ પુરતો નિસીદિત્વા ઇરિયાપથમત્તમ્પિ સણ્ઠાપેતું અસક્કોન્તિયો ઉટ્ઠાય પાણિં પહરિત્વા હસનગીતનચ્ચાદીનિ આરભિંસૂ’’તિ. સત્થા ‘‘આમ, વિસાખે, પાપિકા એવ એસા સુરા નામ. એતઞ્હિ નિસ્સાય અનેકે સત્તા અનયબ્યસનં પત્તા’’તિ વત્વા ‘‘કદા પનેસા, ભન્તે, ઉપ્પન્ના’’તિ વુત્તે તસ્સા ઉપ્પત્તિં વિત્થારેન કથેતું અતીતં આહરિત્વા કુમ્ભજાતકં (જા. ૧.૧૬.૩૩ આદયો) કથેસીતિ.

વિસાખાય સહાયિકાનં વત્થુ પઠમં.

૨. સિરિમાવત્થુ

પસ્સ ચિત્તકતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સિરિમં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર રાજગહે અભિરૂપા ગણિકા. એકસ્મિં પન અન્તોવસ્સે સુમનસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ભરિયાય પુણ્ણકસેટ્ઠિસ્સ ધીતાય ઉત્તરાય નામ ઉપાસિકાય અપરજ્ઝિત્વા તં પસાદેતુકામા તસ્સા ગેહે ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં કતભત્તકિચ્ચં સત્થારં ખમાપેત્વા તં દિવસં દસબલસ્સ ભત્તાનુમોદનં સુત્વા –

‘‘અક્કોધેન જિને કોધં, અસાધું સાધુના જિને;

જિને કદરિયં દાનેન, સચ્ચેનાલિકવાદિન’’ન્તિ. (જા. ૧.૨.૨; ધ. પ. ૨૨૩) –

ગાથાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારકથા પન કોધવગ્ગે અનુમોદનગાથાવણ્ણનાયમેવ આવિભવિસ્સતિ. એવં સોતાપત્તિફલં પત્તા પન સિરિમા દસબલં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે મહાદાનં દત્વા સઙ્ઘસ્સ અટ્ઠકભત્તં નિબદ્ધં દાપેસિ. આદિતો પટ્ઠાય નિબદ્ધં અટ્ઠ ભિક્ખૂ ગેહં ગચ્છન્તિ. ‘‘સપ્પિં ગણ્હથ, ખીરં ગણ્હથા’’તિઆદીનિ વત્વા તેસં પત્તે પૂરેતિ. એકેન લદ્ધં તિણ્ણમ્પિ ચતુન્નમ્પિ પહોતિ. દેવસિકં સોળસકહાપણપરિબ્બયેન પિણ્ડપાતો દીયતિ. અથેકદિવસં એકો ભિક્ખુ તસ્સા ગેહે અટ્ઠકભત્તં ભુઞ્જિત્વા તિયોજનમત્થકે એકં વિહારં અગમાસિ. અથ નં સાયં થેરુપટ્ઠાને નિસિન્નં પુચ્છિંસુ – ‘‘આવુસો, કહં ભિક્ખં ગહેત્વા આગતોસી’’તિ. સિરિમાય અટ્ઠકભત્તં મે ભુત્તન્તિ. મનાપં કત્વા દેતિ, આવુસોતિ. ‘‘ન સક્કા તસ્સા ભત્તં વણ્ણેતું, અતિવિય પણીતં કત્વા દેતિ, એકેન લદ્ધં તિણ્ણમ્પિ ચતુન્નમ્પિ પહોતિ, તસ્સા પન દેય્યધમ્મતોપિ દસ્સનમેવ ઉત્તરિતરં. સા હિ ઇત્થી એવરૂપા ચ એવરૂપા ચા’’તિ તસ્સા ગુણે વણ્ણેસિ.

અથેકો ભિક્ખુ તસ્સા ગુણકથં સુત્વા અદસ્સનેનેવ સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘મયા ગન્ત્વા તં દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ અત્તનો વસ્સગ્ગં કથેત્વા તં ભિક્ખું ઠિતિકં પુચ્છિત્વા ‘‘સ્વે, આવુસો, તસ્મિં ગેહે ત્વં સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા અટ્ઠકભત્તં લભિસ્સસી’’તિ સુત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ પત્તચીવરં આદાય પક્કન્તોપિ પાતોવ અરુણે ઉગ્ગતે સલાકગ્ગં પવિસિત્વા ઠિતો સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા તસ્સા ગેહે અટ્ઠકભત્તં લભિ. યો પન ભિક્ખુ હિય્યો ભુઞ્જિત્વા પક્કામિ, તસ્સ ગતવેલાયમેવ અસ્સા સરીરે રોગો ઉપ્પજ્જિ. તસ્મા સા આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા નિપજ્જિ. અથસ્સા દાસિયો અટ્ઠકભત્તં લભિત્વા આગતે ભિક્ખૂ દિસ્વા આરોચેસું. સા સહત્થા પત્તે ગહેત્વા નિસીદાપેતું વા પરિવિસિતું વા અસક્કોન્તી દાસિયો આણાપેસિ – ‘‘અમ્મા પત્તે ગહેત્વા, અય્યે, નિસીદાપેત્વા યાગું પાયેત્વા ખજ્જકં દત્વા ભત્તવેલાય પત્તે પૂરેત્વા દેથા’’તિ. તા ‘‘સાધુ, અય્યે’’તિ ભિક્ખૂ પવેસેત્વા યાગું પાયેત્વા ખજ્જકં દત્વા ભત્તવેલાય ભત્તસ્સ પત્તે પૂરેત્વા તસ્સા આરોચયિંસુ. સા ‘‘મં પરિગ્ગહેત્વા નેથ, અય્યે, વન્દિસ્સામી’’તિ વત્વા તાહિ પરિગ્ગહેત્વા ભિક્ખૂનં સન્તિકં નીતા વેધમાનેન સરીરેન ભિક્ખૂ વન્દિ. સો ભિક્ખુ તં ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ગિલાનાય તાવ એવરૂપા અયં એતિસ્સા રૂપસોભા, અરોગકાલે પન સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતાય ઇમિસ્સા કીદિસી રૂપસમ્પત્તી’’તિ. અથસ્સ અનેકવસ્સકોટિસન્નિચિતો કિલેસો સમુદાચરિ, સો અઞ્ઞાણી હુત્વા ભત્તં ભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો પત્તમાદાય વિહારં ગન્ત્વા પત્તં પિધાય એકમન્તે ઠપેત્વા ચીવરં પત્થરિત્વા નિપજ્જિ.

અથ નં એકો સહાયકો ભિક્ખુ યાચન્તોપિ ભોજેતું નાસક્ખિ. સો છિન્નભત્તો અહોસિ. તં દિવસમેવ સાયન્હસમયે સિરિમા કાલમકાસિ. રાજા સત્થુ સાસનં પેસેસિ – ‘‘ભન્તે, જીવકસ્સ કનિટ્ઠભગિની, સિરિમા, કાલમકાસી’’તિ. સત્થા તં સુત્વા રઞ્ઞો સાસનં પહિણિ ‘‘સિરિમાય ઝાપનકિચ્ચં નત્થિ, આમકસુસાને તં યથા કાકસુનખાદયો ન ખાદન્તિ, તથા નિપજ્જાપેત્વા રક્ખાપેથા’’તિ. રાજાપિ તથા અકાસિ. પટિપાટિયા તયો દિવસા અતિક્કન્તા, ચતુત્થે દિવસે સરીરં ઉદ્ધુમાયિ, નવહિ વણમુખેહિ પુળવા પગ્ઘરિંસુ, સકલસરીરં ભિન્નં સાલિભત્તચાટિ વિય અહોસિ. રાજા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘ઠપેત્વા ગેહરક્ખકે દારકે સિરિમાય દસ્સનત્થં અનાગચ્છન્તાનં અટ્ઠ કહાપણાનિ દણ્ડો’’તિ. સત્થુ સન્તિ કઞ્ચ પેસેસિ – ‘‘બુદ્ધપ્પમુખો કિર ભિક્ખુસઙ્ઘો સિરિમાય દસ્સનત્થં આગચ્છતૂ’’તિ. સત્થા ભિક્ખૂનં આરોચેસિ – ‘‘સિરિમાય દસ્સનત્થં ગમિસ્સામા’’તિ. સોપિ દહરભિક્ખુ ચત્તારો દિવસે કસ્સચિ વચનં અગ્ગહેત્વા છિન્નભત્તોવ નિપજ્જિ. પત્તે ભત્તં પૂતિકં જાતં, પત્તે મલં ઉટ્ઠહિ. અથ નં સો સહાયકો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘આવુસો, સત્થા સિરિમાય દસ્સનત્થં ગચ્છતી’’તિ આહ. સો તથા છાતજ્ઝત્તોપિ ‘‘સિરિમા’’તિ વુત્તપદેયેવ સહસા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘કિં ભણસી’’તિ આહ. ‘‘સત્થા સિરિમં દટ્ઠું ગચ્છતિ, ત્વમ્પિ ગમિસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ગમિસ્સામી’’તિ ભત્તં છડ્ડેત્વા પત્તં ધોવિત્વા થવિકાય પક્ખિપિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં અગમાસિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો એકપસ્સે અટ્ઠાસિ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ રાજપરિસાપિ ઉપાસકપરિસાપિ ઉપાસિકાપરિસાપિ એકેકપસ્સે અટ્ઠંસુ.

સત્થા રાજાનં પુચ્છિ – ‘‘કા એસા, મહારાજો’’તિ. ભન્તે, જીવકસ્સ ભગિની, સિરિમા, નામાતિ. સિરિમા, એસાતિ. આમ, ભન્તેતિ. તેન હિ નગરે ભેરિં ચરાપેહિ ‘‘સહસ્સં દત્વા સિરિમં ગણ્હન્તૂ’’તિ. રાજા તથા કારેસિ. એકોપિ ‘હ’ન્તિ વા ‘હુ’ન્તિ વા વદન્તો નામ નાહોસિ. રાજા સત્થુ આરોચેસિ – ‘‘ન ગણ્હન્તિ, ભન્તે’’તિ. તેન હિ, મહારાજ, અગ્ઘં ઓહારેહીતિ. રાજા ‘‘પઞ્ચસતાનિ દત્વા ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા કઞ્ચિ ગણ્હનકં અદિસ્વા ‘‘અડ્ઢતેય્યાનિ સતાનિ, દ્વે સતાનિ, સતં, પણ્ણાસં, પઞ્ચવીસતિ કહાપણે, દસ કહાપણે, પઞ્ચ કહાપણે, એકં કહાપણં અડ્ઢં, પાદં, માસકં, કાકણિકં દત્વા સિરિમં ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. કોચિ તં ન ઇચ્છિ. ‘‘મુધાપિ ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. ‘હ’ન્તિ વા ‘હુ’ન્તિ વા વદન્તો નામ નાહોસિ. રાજા ‘‘મુધાપિ, ભન્તે, ગણ્હન્તો નામ નત્થી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, મહાજનસ્સ પિયં માતુગામં, ઇમસ્મિંયેવ નગરે સહસ્સં દત્વા પુબ્બે એકદિવસં લભિંસુ, ઇદાનિ મુધા ગણ્હન્તોપિ નત્થિ, એવરૂપં નામ રૂપં ખયવયપ્પત્તં, પસ્સથ, ભિક્ખવે, આતુરં અત્તભાવ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૭. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતી’’તિ.

તત્થ ચિત્તકતન્તિ કતચિત્તં, વત્થાભરણમાલાલત્તકાદીહિ વિચિત્તન્તિ અત્થો. બિમ્બન્તિ દીઘાદિયુત્તટ્ઠાનેસુ દીઘાદીહિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ સણ્ઠિતં અત્તભાવં. અરુકાયન્તિ નવન્નં વણમુખાનં વસેન અરુભૂતં કાયં. સમુસ્સિતન્તિ તીહિ અટ્ઠિસતેહિ સમુસ્સિતં. આતુરન્તિ સબ્બકાલં ઇરિયાપથાદીહિ પરિહરિતબ્બતાય નિચ્ચગિલાનં. બહુસઙ્કપ્પન્તિ મહાજનેન બહુધા સઙ્કપ્પિતં. યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતીતિ યસ્સ ધુવભાવો વા ઠિતિભાવો વા નત્થિ, એકન્તેન ભેદનવિકિરણવિદ્ધંસનધમ્મમેવેતં, ઇમં પસ્સથાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, સોપિ ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

સિરિમાવત્થુ દુતિયં.

૩. ઉત્તરાથેરીવત્થુ

પરિજિણ્ણમિદન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો ઉત્તરાથેરિં નામ ભિક્ખુનિં આરબ્ભ કથેસિ.

થેરી કિર વીસવસ્સસતિકા જાતિયા પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધપિણ્ડપાતા અન્તરવીથિયં એકં ભિક્ખું દિસ્વા પિણ્ડપાતેન આપુચ્છિત્વા તસ્સ અપટિક્ખિપિત્વા ગણ્હન્તસ્સ સબ્બં દત્વા નિરાહારા અહોસિ. એવં દુતિયેપિ તતિયેપિ દિવસે તસ્સેવ ભિક્ખુનો તસ્મિંયેવ ઠાને ભત્તં દત્વા નિરાહારા અહોસિ, ચતુત્થે દિવસે પન પિણ્ડાય ચરન્તી એકસ્મિં સમ્બાધટ્ઠાને સત્થારં દિસ્વા પટિક્કમન્તી ઓલમ્બન્તં અત્તનો ચીવરકણ્ણં અક્કમિત્વા સણ્ઠાતું અસક્કોન્તી પરિવત્તિત્વા પતિ. સત્થા તસ્સા સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘ભગિનિ, પરિજિણ્ણો તે અત્તભાવો ન ચિરસ્સેવ ભિજ્જિસ્સતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૮. ‘‘પરિજિણ્ણમિદં રૂપં, રોગનીળં પભઙ્ગુરં;

ભિજ્જતિ પૂતિસન્દેહો, મરણન્તઞ્હિ જીવિત’’ન્તિ.

તસ્સત્થો – ભગિનિ ઇદં તવ સરીરસઙ્ખાતં રૂપં મહલ્લકભાવેન પરિજિણ્ણં, તઞ્ચ ખો સબ્બરોગાનં નિવાસટ્ઠાનટ્ઠેન રોગનીળં, યથા ખો પન તરુણોપિ સિઙ્ગાલો ‘‘જરસિઙ્ગાલો’’તિ વુચ્ચતિ, તરુણાપિ ગળોચીલતા ‘‘પૂતિલતા’’તિ વુચ્ચતિ, એવં તદહુજાતં સુવણ્ણવણ્ણમ્પિ સમાનં નિચ્ચં પગ્ઘરણટ્ઠેન પૂતિતાય પભઙ્ગુરં, સો એસ પૂતિકો સમાનો તવ દેહો ભિજ્જતિ, ન ચિરસ્સેવ ભિજ્જિસ્સતીતિ વેદિતબ્બો. કિં કારણા? મરણન્તઞ્હિ જીવિતં યસ્મા સબ્બસત્તાનં જીવિતં મરણપરિયોસાનમેવાતિ વુત્તં હોતિ.

દેસનાવસાને સા થેરી સોતાપત્તિફલં પત્તા, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

ઉત્તરાથેરીવત્થુ તતિયં.

૪. સમ્બહુલઅધિમાનિકભિક્ખુવત્થુ

યાનિમાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે અધિમાનિકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

પઞ્ચસતા કિર ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ઘટેન્તા વાયમન્તા ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા ‘‘કિલેસાનં અસમુદાચારેન પબ્બજિતકિચ્ચં નો નિપ્ફન્નં, અત્તના પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેસ્સામા’’તિ આગમિંસુ. સત્થા તેસં બહિદ્વારકોટ્ઠકં પત્તકાલેયેવ આનન્દત્થેરં આહ – ‘‘આનન્દ, એતેસં ભિક્ખૂનં પવિસિત્વા મયા દિટ્ઠેન કમ્મં નત્થિ, આમકસુસાનં ગન્ત્વા તતો આગન્ત્વા મં પસ્સન્તૂ’’તિ. થેરો ગન્ત્વા તેસં તમત્થં આરોચેસિ. તે ‘‘કિં અમ્હાકં આમકસુસાનેના’’તિ અવત્વાવ ‘‘દીઘદસ્સિના બુદ્ધેન કારણં દિટ્ઠં ભવિસ્સતી’’તિ આમકસુસાનં ગન્ત્વા તત્થ કુણપાનિ પસ્સન્તા એકાહદ્વીહપતિતેસુ કુણપેસુ આઘાતં પટિલભિત્વા તં ખણં પતિતેસુ અલ્લસરીરેસુ રાગં ઉપ્પાદયિંસુ, તસ્મિં ખણે અત્તનો સકિલેસભાવં જાનિંસુ. સત્થા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ ઓભાસં ફરિત્વા તેસં ભિક્ખૂનં સમ્મુખે કથેન્તો વિય ‘‘નપ્પતિરૂપં નુ ખો, ભિક્ખવે, તુમ્હાકં એવરૂપં અટ્ઠિસઙ્ઘાતં દિસ્વા રાગરતિં ઉપ્પાદેતુ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૯. ‘‘યાનિમાનિ અપત્થાનિ, અલાબૂનેવ સારદે;

કાપોતકાનિ અટ્ઠીનિ, તાનિ દિસ્વાન કા રતી’’તિ.

તત્થ અપત્થાનીતિ છડ્ડિતાનિ. સારદેતિ સરદકાલે વાતાતપપહતાનિ તત્થ તત્થ વિપ્પકિણ્ણઅલાબૂનિ વિય. કાપોતકાનીતિ કપોતકવણ્ણાનિ. તાનિ દિસ્વાનાતિ તાનિ એવરૂપાનિ અટ્ઠીનિ દિસ્વા તુમ્હાકં કા રતિ, નનુ અપ્પમત્તકમ્પિ કામરતિં કાતું ન વટ્ટતિયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને તે ભિક્ખૂ યથાઠિતાવ અરહત્તં પત્વા ભગવન્તં અભિત્થવમાના આગન્ત્વા વન્દિંસૂતિ.

સમ્બહુલઅધિમાનિકભિક્ખુવત્થુ ચતુત્થં.

૫. જનપદકલ્યાણી રૂપનન્દાથેરીવત્થુ

અટ્ઠીનં નગરં કતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો જનપદકલ્યાણિં રૂપનન્દાથેરિં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર એકદિવસં ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં જેટ્ઠભાતિકો રજ્જસિરિં પહાય પબ્બજિત્વા લોકે અગ્ગપુગ્ગલો બુદ્ધો જાતો, પુત્તોપિસ્સ રાહુલકુમારો પબ્બજિતો, ભત્તાપિ મે પબ્બજિતો, માતાપિ મે પબ્બજિતા, અહમ્પિ એત્તકે ઞાતિજને પબ્બજિતે ગેહે કિં કરિસ્સામિ, પબ્બજિસ્સામા’’તિ. સા ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિ ઞાતિસિનેહેનેવ, નો સદ્ધાય, અભિરૂપતાય પન રૂપનન્દાતિ પઞ્ઞાયિ. ‘‘સત્થા કિર ‘રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’તિ વદેતી’’તિ સુત્વા સા એવં દસ્સનીયે પાસાદિકે મમપિ રૂપે દોસં કથેય્યાતિ સત્થુ સમ્મુખીભાવં ન ગચ્છતિ. સાવત્થિવાસિનો પાતોવ દાનં દત્વા સમાદિન્નુપોસથા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધમાલાદિહત્થા સાયન્હસમયે જેતવને સન્નિપતિત્વા ધમ્મં સુણન્તિ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ સત્થુ ધમ્મદેસનાય ઉપ્પન્નચ્છન્દો વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણાતિ. ધમ્મં સુત્વા નગરં પવિસન્તો સત્થુ ગુણકથં કથેન્તોવ પવિસતિ.

ચતુપ્પમાણિકે હિ લોકસન્નિવાસે અપ્પકાવ તે સત્તા, યેસં તથાગતં પસ્સન્તાનં પસાદો ન ઉપ્પજ્જતિ. રૂપપ્પમાણિકાપિ હિ તથાગતસ્સ લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતં સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં દિસ્વા પસીદન્તિ, ઘોસપ્પમાણિકાપિ અનેકાનિ જાતિસતાનિ નિસ્સાય પવત્તં સત્થુ ગુણઘોસઞ્ચેવ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ધમ્મદેસનાઘોસઞ્ચ સુત્વા પસીદન્તિ, લૂખપ્પમાણિકાપિસ્સ ચીવરાદિલૂખતં પટિચ્ચ પસીદન્તિ, ધમ્મપ્પમાણિકાપિ ‘‘એવરૂપં દસબલસ્સ સીલં, એવરૂપો સમાધિ, એવરૂપા પઞ્ઞા, ભગવા સીલાદીહિ ગુણેહિ અસમો અપ્પટિપુગ્ગલો’’તિ પસીદન્તિ. તેસં તથાગતસ્સ ગુણં કથેન્તાનં મુખં નપ્પહોતિ. રૂપનન્દા ભિક્ખુનીનઞ્ચેવ ઉપાસિકાનઞ્ચ સન્તિકા તથાગતસ્સ ગુણકથં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અતિવિય મે ભાતિકસ્સ વણ્ણં કથેન્તિયેવ. એકદિવસમ્પિ મે રૂપે દોસં કથેન્તો કિત્તકં કથેસ્સતિ. યંનૂનાહં ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા અત્તાનં અદસ્સેત્વાવ તથાગતં પસ્સિત્વા ધમ્મમસ્સ સુણિત્વા આગચ્છેય્ય’’ન્તિ. સા ‘‘અહમ્પિ અજ્જ ધમ્મસ્સવનં ગમિસ્સામી’’તિ ભિક્ખુનીનં આરોચેસિ.

ભિક્ખુનિયો ‘‘ચિરસ્સં વત રૂપનન્દાય સત્થુ ઉપટ્ઠાનં ગન્તુકામતા ઉપ્પન્ના, અજ્જ સત્થા ઇમં નિસ્સાય વિચિત્રધમ્મદેસનં નાનાનયં દેસેસ્સતી’’તિ તુટ્ઠમાનસા તં આદાય નિક્ખમિંસુ. સા નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય ‘‘અહં અત્તાનં નેવ દસ્સેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા ‘‘અજ્જ રૂપનન્દા મય્હં ઉપટ્ઠાનં આગમિસ્સતિ, કીદિસી નુ ખો તસ્સા ધમ્મદેસના સપ્પાયા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘રૂપગરુકા એસા અત્તભાવે બલવસિનેહા, કણ્ટકેન કણ્ટકુદ્ધરણં વિય રૂપેનેવસ્સા રૂપમદનિમ્મદનં સપ્પાય’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તસ્સા વિહારં પવિસનસમયે એકં પન અભિરૂપં ઇત્થિં સોળસવસ્સુદ્દેસિકં રત્તવત્થનિવત્થં સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતં બીજનિં ગહેત્વા અત્તનો સન્તિકે ઠત્વા બીજયમાનં ઇદ્ધિબલેન અભિનિમ્મિનિ. તં ખો પન ઇત્થિં સત્થા ચેવ પસ્સતિ રૂપનન્દા ચ. સા ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહારં પવિસિત્વા ભિક્ખુનીનં પિટ્ઠિપસ્સે ઠત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન સત્થારં વન્દિત્વા ભિક્ખુનીનં અન્તરે નિસિન્ના પાદન્તતો પટ્ઠાય સત્થારં ઓલોકેન્તી લક્ખણવિચિત્તં અનુબ્યઞ્જનસમુજ્જલં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તં સત્થુ સરીરં દિસ્વા પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકં મુખં ઓલોકેન્તી સમીપે ઠિતં ઇત્થિરૂપં અદ્દસ. સા તં ઓલોકેત્વા અત્તભાવં ઓલોકેન્તી સુવણ્ણરાજહંસિયા પુરતો કાકીસદિસં અત્તાનં અવમઞ્ઞિ. ઇદ્ધિમયરૂપં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાયેવ હિ તસ્સા અક્ખીનિ ભમિંસુ. સા ‘‘અહો ઇમિસ્સા કેસા સોભના, અહો નલાટં સોભન’’ન્તિ સબ્બેસં સારીરપ્પદેસાનં રૂપસિરિયા સમાકડ્ઢિતચિત્તા તસ્મિં રૂપે બલવસિનેહા અહોસિ.

સત્થા તસ્સા તત્થ અભિરતિં ઞત્વા ધમ્મં દેસેન્તોવ તં રૂપં સોળસવસ્સુદ્દેસિકભાવં અતિક્કમિત્વા વીસતિવસ્સુદ્દેસિકં કત્વા દસ્સેસિ. રૂપનન્દા ઓલોકેત્વા ‘‘ન વતિદં રૂપં પુરિમસદિસ’’ન્તિ થોકં વિરત્તચિત્તા અહોસિ. સત્થા અનુક્કમેનેવ તસ્સા ઇત્થિયા સકિં વિજાતવણ્ણં મજ્ઝિમિત્થિવણ્ણં જરાજિણ્ણમહલ્લિકિત્થિવણ્ણઞ્ચ દસ્સેસિ. સાપિ અનુપુબ્બેનેવ ‘‘ઇદમ્પિ અન્તરહિતં, ઇદમ્પિ અન્તરહિત’’ન્તિ જરાજિણ્ણકાલે તં વિરજ્જમાના ખણ્ડદન્તિં પલિતસિરં ઓભગ્ગં ગોપાનસિવઙ્કં દણ્ડપરાયણં પવેધમાનં દિસ્વા અતિવિય વિરજ્જિ. અથ સત્થા તં બ્યાધિના અભિભૂતં કત્વા દસ્સેસિ. સા તઙ્ખણઞ્ઞેવ દણ્ડઞ્ચ તાલવણ્ટઞ્ચ છડ્ડેત્વા મહાવિરવં વિરવમાના ભૂમિયં પતિત્વા સકે મુત્તકરીસે નિમુગ્ગા અપરાપરં પરિવત્તિ. રૂપનન્દા તમ્પિ દિસ્વા અતિવિય વિરજ્જિ. સત્થાપિ તસ્સા ઇત્થિયા મરણં દસ્સેસિ. સા તઙ્ખણંયેવ ઉદ્ધુમાતકભાવં આપજ્જિ, નવહિ વણમુખેહિ પુબ્બવટ્ટિયો ચેવ પુળવા ચ પગ્ઘરિંસુ, કાકાદયો સન્નિપતિત્વા વિલુમ્પિંસુ. રૂપનન્દાપિ તં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં ઇત્થી ઇમસ્મિંયેવ ઠાને જરં પત્તા, બ્યાધિં પત્તા, મરણં પત્તા, ઇમસ્સાપિ મે અત્તભાવસ્સ એવમેવ જરાબ્યાધિમરણાનિ આગમિસ્સન્તી’’તિ અત્તભાવં અનિચ્ચતો પસ્સિ. અનિચ્ચતો દિટ્ઠત્તા એવ પન દુક્ખતો અનત્તતો દિટ્ઠોયેવ હોતિ. અથસ્સા તયો ભવા આદિત્તા ગેહા વિય ગીવાય બદ્ધકુણપં વિય ચ ઉપટ્ઠહિંસુ, કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં ચિત્તં પક્ખન્દિ. સત્થા તાય અનિચ્ચતો દિટ્ઠભાવં ઞત્વા ‘‘સક્ખિસ્સતિ નુ ખો સયમેવ અત્તનો પતિટ્ઠં કાતુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘ન સક્ખિસ્સતિ, બહિદ્ધા પચ્ચયં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સા સપ્પાયવસેન ધમ્મં દેસેન્તો આહ –

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિપત્થિતં.

‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

ધાતુતો સુઞ્ઞતો પસ્સ, મા લોકં પુનરાગમિ;

ભવે છન્દં વિરાજેત્વા, ઉપસન્તો ચરિસ્સતી’’તિ. –

ઇત્થં સુદં ભગવા નન્દં ભિક્ખુનિં આરબ્ભ ઇમા ગાથાયો અભાસિત્થાતિ. નન્દા દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. અથસ્સા ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગફલાનં વિપસ્સનાપરિવાસત્થાય સુઞ્ઞતાકમ્મટ્ઠાનં કથેતું, ‘‘નન્દે, મા ‘ઇમસ્મિં સરીરે સારો અત્થી’તિ સઞ્ઞં કરિ. અપ્પમત્તકોપિ હિ એત્થ સારો નત્થિ, તીણિ અટ્ઠિસતાનિ ઉસ્સાપેત્વા કતં અટ્ઠિનગરમેત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૦. ‘‘અટ્ઠીનં નગરં કતં, મંસલોહિતલેપનં;

યત્થ જરા ચ મચ્ચુ ચ, માનો મક્ખો ચ ઓહિતો’’તિ.

તસ્સત્થો – યથેવ હિ પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાદીનં ઓદહનત્થાય કટ્ઠાનિ ઉસ્સાપેત્વા વલ્લીહિ બન્ધિત્વા મત્તિકાય વિલિમ્પેત્વા નગરસઙ્ખાતં બહિદ્ધા ગેહં કરોન્તિ, એવમિદં અજ્ઝત્તિકમ્પિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ ઉસ્સાપેત્વા ન્હારુવિનદ્ધં મંસલોહિતલેપનં તચપટિચ્છન્નં જીરણલક્ખણાય જરાય મરણલક્ખણસ્સ મચ્ચુનો આરોહસમ્પદાદીનિ પટિચ્ચ મઞ્ઞનલક્ખણસ્સ માનસ્સ સુકતકારણવિનાસનલક્ખણસ્સ મક્ખસ્સ ચ ઓદહનત્થાય નગરં કતં. એવરૂપો એવ હિ એત્થ કાયિકચેતસિકો આબાધો ઓહિતો, ઇતો ઉદ્ધં કિઞ્ચિ ગય્હૂપગં નત્થીતિ.

દેસનાવસાને સા થેરી અરહત્તં પાપુણિ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

જનપદકલ્યાણી રૂપનન્દાથેરીવત્થુ પઞ્ચમં.

૬. મલ્લિકાદેવીવત્થુ

જીરન્તિ વેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મલ્લિકં દેવિં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર એકદિવસં ન્હાનકોટ્ઠકં પવિટ્ઠા મુખં ધોવિત્વા ઓનતસરીરા જઙ્ઘં ધોવિતું આરભિ. તાય ચ સદ્ધિંયેવ પવિટ્ઠો એકો વલ્લભસુનખો અત્થિ. સો તં તથા ઓનતં દિસ્વા અસદ્ધમ્મસન્થવં કાતું આરભિ. સા ફસ્સં સાદિયન્તી અટ્ઠાસિ. રાજાપિ ઉપરિપાસાદે વાતપાનેન ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા તતો આગતકાલે ‘‘નસ્સ, વસલિ, કસ્મા એવરૂપમકાસી’’તિ આહ. કિં મયા કતં, દેવાતિ. સુનખેન સદ્ધિં સન્થવોતિ. નત્થેતં, દેવાતિ. મયા સામં દિટ્ઠં, નાહં તવ સદ્દહિસ્સામિ, નસ્સ, વસલીતિ. ‘‘મહારાજ, યો કોચિ ઇમં કોટ્ઠકં પવિટ્ઠો ઇમિના વાતપાનેન ઓલોકેન્તસ્સ એકોવ દ્વિધા પઞ્ઞાયતી’’તિ અભૂતં કથેસિ. દેવ, સચે મે સદ્દહસિ, એતં કોટ્ઠકં પવિસ, અહં તં ઇમિના વાતપાનેન ઓલોકેસ્સામીતિ. રાજા મૂળ્હધાતુકો તસ્સા વચનં સદ્દહિત્વા કોટ્ઠકં પાવિસિ. સાપિ ખો દેવી વાતપાને ઠત્વા ઓલોકેન્તી ‘‘અન્ધબાલ, મહારાજ, કિં નામેતં, અજિકાય સદ્ધિં સન્થવં કરોસી’’તિ આહ. ‘‘નાહં, ભદ્દે, એવરૂપં કરોમી’’તિ ચ વુત્તેપિ ‘‘મયા સામં દિટ્ઠં, નાહં તવ સદ્દહિસ્સામી’’તિ આહ.

તં સુત્વા રાજા ‘‘અદ્ધા ઇમં કોટ્ઠકં પવિટ્ઠો એકોવ દ્વિધા પઞ્ઞાયતી’’તિ સદ્દહિ. મલ્લિકા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા અન્ધબાલતાય મયા વઞ્ચિતો, પાપં મે કતં, અયઞ્ચ મે અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખિતો, ઇદં મે કમ્મં સત્થાપિ જાનિસ્સતિ, દ્વે અગ્ગસાવકાપિ અસીતિ મહાસાવકાપિ જાનિસ્સન્તિ, અહો વત મે ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ. અયં કિર રઞ્ઞો અસદિસદાને સહાયિકા અહોસિ. તત્થ ચ એકદિવસં કતપરિચ્ચાગો ધનસ્સ ચુદ્દસકોટિઅગ્ઘનકો અહોસિ. તથાગતસ્સ સેતચ્છત્તં નિસીદનપલ્લઙ્કો આધારકો પાદપીઠન્તિ ઇમાનિ પન ચત્તારિ અનગ્ઘાનેવ અહેસું. સા મરણકાલે એવરૂપં મહાપરિચ્ચાગં નાનુસ્સરિત્વા તદેવ પાપકમ્મં અનુસ્સરન્તી કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ. રઞ્ઞો પન સા અતિવિય પિયા અહોસિ. સો બલવસોકાભિભૂતો તસ્સા સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ‘‘નિબ્બત્તટ્ઠાનમસ્સા પુચ્છિસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા યથા સો આગતકારણં ન સરતિ, તથા અકાસિ. સો સત્થુ સન્તિકે સારણીયધમ્મકથં સુત્વા ગેહં પવિટ્ઠકાલે સરિત્વા ‘‘અહં ભણે મલ્લિકાય નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છિસ્સામીતિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પમુટ્ઠો, સ્વે પુન પુચ્છિસ્સામી’’તિ પુનદિવસેપિ અગમાસિ. સત્થાપિ પટિપાટિયા સત્ત દિવસાનિ યથા સો ન સરતિ, તથા અકાસિ. સાપિ સત્તાહમેવ નિરયે પચ્ચિત્વા અટ્ઠમે દિવસે તતો ચુતા તુસિતભવને નિબ્બત્તિ. કસ્મા પનસ્સ સત્થા અસરણભાવં અકાસીતિ? સા કિર તસ્સ અતિવિય પિયા અહોસિ મનાપા, તસ્મા તસ્સા નિરયે નિબ્બત્તભાવં સુત્વા ‘‘સચે એવરૂપા સદ્ધાસમ્પન્ના નિરયે નિબ્બત્તા, દાનં દત્વા કિં કરિસ્સામી’’તિ મિચ્છાદિટ્ઠિં ગહેત્વા પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ગેહે પવત્તં નિચ્ચભત્તં હરાપેત્વા નિરયે નિબ્બત્તેય્ય, તેનસ્સ સત્થા સત્તાહં અસરણભાવં કત્વા અટ્ઠમે દિવસે પિણ્ડાય ચરન્તો સયમેવ રાજકુલદ્વારં અગમાસિ.

રાજા ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા નિક્ખમિત્વા પત્તં આદાય પાસાદં અભિરુહિતું આરભિ. સત્થા પન રથસાલાય નિસીદિતું આકારં દસ્સેસિ. રાજા સત્થારં તત્થેવ નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકેન પટિમાનેત્વા વન્દિત્વા નિસિન્નોવ અહં, ભન્તે, મલ્લિકાય દેવિયા નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છિસ્સામીતિ ગન્ત્વા પમુટ્ઠો, કત્થ નુ ખો સા, ભન્તે, નિબ્બત્તાતિ. તુસિતભવને, મહારાજાતિ, ભન્તે, તાય તુસિતભવને અનિબ્બત્તન્તિયા કો અઞ્ઞો નિબ્બત્તિસ્સતિ, ભન્તે, નત્થિ તાય સદિસા ઇત્થી. તસ્સા હિ નિસિન્નટ્ઠાનાદીસુ ‘‘સ્વે તથાગતસ્સ ઇદં દસ્સામિ, ઇદં કરિસ્સામી’’તિ દાનસંવિધાનં ઠપેત્વા અઞ્ઞં કિચ્ચમેવ નત્થિ, ભન્તે, તસ્સા પરલોકં ગતકાલતો પટ્ઠાય સરીરં મે ન વહતીતિ. અથ નં સત્થા ‘‘મા ચિન્તયિ, મહારાજ, સબ્બેસં ધુવધમ્મો અય’’ન્તિ વત્વા ‘‘અયં, મહારાજ, રથો કસ્સા’’તિ પુચ્છિ. તં સુત્વા રાજા સિરસ્મિં અઞ્જલિં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘પિતામહસ્સ મે, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘અયં કસ્સા’’તિ? ‘‘પિતુ મે, ભન્તે’’તિ. ‘‘અયં પન રથો કસ્સા’’તિ? ‘‘મમ, ભન્તે’’તિ. એવં વુત્તે સત્થા, ‘‘મહારાજ, તવ પિતામહસ્સ રથો તેનેવાકારેન તવ પિતુ રથં ન પાપુણિ, તવ પિતુ રથો તવ રથં ન પાપુણિ, એવરૂપસ્સ નામ કટ્ઠકલિઙ્ગરસ્સાપિ જરા આગચ્છતિ, કિમઙ્ગં પન અત્તભાવસ્સ. મહારાજ, સપ્પુરિસધમ્મસ્સેવ હિ જરા નત્થિ, સત્તા પન અજીરકા નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૧. ‘‘જીરન્તિ વે રાજરથા સુચિત્તા,

અથો સરીરમ્પિ જરં ઉપેતિ;

સતઞ્ચ ધમ્મો ન જરં ઉપેતિ,

સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિ.

તત્થ વેતિ નિપાતો. સુચિત્તાતિ સત્તહિ રતનેહિ અપરેહિ ચ રથાલઙ્કારેહિ સુટ્ઠુ ચિત્તિતા રાજૂનં રથાપિ જીરન્તિ. સરીરમ્પીતિ ન કેવલં રથા એવ, ઇદં સુપ્પટિજગ્ગિતં સરીરમ્પિ ખણ્ડિચ્ચાદીનિ પાપુણન્તં જરં ઉપેતિ. સતઞ્ચાતિ બુદ્ધાદીનં પન સન્તાનં નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો ચ કિઞ્ચિ ઉપઘાતં ન ઉપેતીતિ ન જરં ઉપેતિ નામ. પવેદયન્તીતિ એવં સન્તો બુદ્ધાદયો સબ્ભિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં કથેન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મલ્લિકાદેવીવત્થુ છટ્ઠં.

૭. લાળુદાયિત્થેરવત્થુ

અપ્પસ્સુતાયન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો લાળુદાયિત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર મઙ્ગલં કરોન્તાનં ગેહં ગન્ત્વા ‘‘તિરોકુટ્ટેસુ તિટ્ઠન્તી’’તિઆદિના (ખુ. પા. ૭.૧; પે. વ. ૧૪) નયેન અવમઙ્ગલં કથેતિ, અવમઙ્ગલં કરોન્તાનં ગેહં ગન્ત્વા તિરોકુટ્ટાદીસુ કથેતબ્બેસુ ‘‘દાનઞ્ચ ધમ્મચરિયા ચા’’તિઆદિના (ખુ. પા. ૫.૭; સુ. નિ. ૨૬૬) નયેન મઙ્ગલગાથા વા ‘‘યં કિઞ્ચિ વિત્તં ઇધ વા હુરં વા’’તિ રતનસુત્તં (ખુ. પા. ૬.૩; સુ. નિ. ૨૨૬) વા કથેતિ. એવં તેસુ તેસુ ઠાનેસુ ‘‘અઞ્ઞં કથેસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં કથેન્તોપિ ‘‘અઞ્ઞં કથેમી’’તિ ન જાનાતિ. ભિક્ખૂ તસ્સ કથં સુત્વા સત્થુ આરોચેસું – ‘‘કિં, ભન્તે, લાળુદાયિસ્સ મઙ્ગલામઙ્ગલટ્ઠાનેસુ ગમનેન, અઞ્ઞસ્મિં કથેતબ્બે અઞ્ઞમેવ કથેતી’’તિ. સત્થા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવેસ એવં કથેતિ, પુબ્બેપિ અઞ્ઞસ્મિં કથેતબ્બે અઞ્ઞમેવ કથેસી’’તિ વત્વા અતીતં આહરિ –

અતીતે કિર બારાણસિયં અગ્ગિદત્તસ્સ નામ બ્રાહ્મણસ્સ પુત્તો સોમદત્તકુમારો નામ રાજાનં ઉપટ્ઠહિ. સો રઞ્ઞા પિયો અહોસિ મનાપો. બ્રાહ્મણો પન કસિકમ્મં નિસ્સાય જીવતિ. તસ્સ દ્વેયેવ ગોણા અહેસું. તેસુ એકો મતો. બ્રાહ્મણો પુત્તં આહ – ‘‘તાત, સોમદત્ત, રાજાનં મે યાચિત્વા એકં ગોણં આહરા’’તિ. સોમદત્તો ‘‘સચાહં રાજાનં યાચિસ્સામિ, લહુભાવો મે પઞ્ઞાયિસ્સતી’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘તુમ્હેયેવ, તાત, રાજાનં યાચથા’’તિ વત્વા ‘‘તેન હિ, તાત, મં ગહેત્વા યાહી’’તિ વુત્તો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં બ્રાહ્મણો દન્ધપઞ્ઞો અભિક્કમાદિવચનમત્તમ્પિ ન જાનાતિ, અઞ્ઞસ્મિં વત્તબ્બે અઞ્ઞમેવ વદતિ, સિક્ખાપેત્વા પન નં નેસ્સામી’’તિ. સો તં આદાય બીરણત્થમ્ભકં નામ સુસાનં ગન્ત્વા તિણકલાપે બન્ધિત્વા ‘‘અયં રાજા, અયં ઉપરાજા, અયં સેનાપતી’’તિ નામાનિ કત્વા પટિપાટિયા પિતુ દસ્સેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ રાજકુલં ગન્ત્વા એવં અભિક્કમિતબ્બં, એવં પટિક્કમિતબ્બં, એવં નામ રાજા વત્તબ્બો, એવં નામ ઉપરાજા, રાજાનં પન ઉપસઙ્કમિત્વા ‘જયતુ ભવં, મહારાજા’તિ વત્વા એવં ઠત્વા ઇમં ગાથં વત્વા ગોણં યાચેય્યાથા’’તિ ગાથં ઉગ્ગણ્હાપેસિ –

‘‘દ્વે મે ગોણા મહારાજ, યેહિ ખેત્તં કસામસે;

તેસુ એકો મતો દેવ, દુતિયં દેહિ ખત્તિયા’’તિ.

સો હિ સંવચ્છરમત્તેન તં ગાથં પગુણં કત્વા પગુણભાવં પુત્તસ્સ આરોચેત્વા ‘‘તેન હિ, તાત, કઞ્ચિદેવ પણ્ણાકારં આદાય આગચ્છથ, અહં પુરિમતરં ગન્ત્વા રઞ્ઞો સન્તિકે ઠસ્સામી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, તાતા’’તિ પણ્ણાકારં ગહેત્વા સોમદત્તસ્સ રઞ્ઞો સન્તિકે ઠિતકાલે ઉસ્સાહપ્પત્તો રાજકુલં ગન્ત્વા રઞ્ઞા તુટ્ઠચિત્તેન કતપટિસમ્મોદનો, ‘‘તાત, ચિરસ્સં વત આગતત્થ, ઇદમાસનં નિસીદિત્વા વદથ, યેનત્થો’’તિ વુત્તે ઇમં ગાથમાહ –

‘‘દ્વે મે ગોણા મહારાજ, યેહિ ખેત્તં કસામસે;

તેસુ એકો મતો દેવ, દુતિયં ગણ્હ ખત્તિયા’’તિ.

રઞ્ઞા ‘‘કિં વદેસિ, તાત, પુન વદેહી’’તિ વુત્તેપિ તમેવ ગાથં આહ. રાજા તેન વિરજ્ઝિત્વા કથિતભાવં ઞત્વા સિતં કત્વા, ‘‘સોમદત્ત, તુમ્હાકં ગેહે બહૂ મઞ્ઞે ગોણા’’તિ વત્વા ‘‘તુમ્હેહિ દિન્ના બહૂ ભવિસ્સન્તિ, દેવા’’તિ વુત્તે બોધિસત્તસ્સ તુસ્સિત્વા બ્રાહ્મણસ્સ સોળસ ગોણે અલઙ્કારભણ્ડકં નિવાસગામઞ્ચસ્સ બ્રહ્મદેય્યં દત્વા મહન્તેન યસેન બ્રાહ્મણં ઉય્યોજેસીતિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા ‘‘તદા રાજા આનન્દો અહોસિ, બ્રાહ્મણો લાળુદાયી, સોમદત્તો પન અહમેવા’’તિ જાતકં સમોધાનેત્વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇદાનેવ, પુબ્બેપેસ અત્તનો અપ્પસ્સુતતાય અઞ્ઞસ્મિં વત્તબ્બે અઞ્ઞમેવ વદતિ. અપ્પસ્સુતપુરિસો હિ બલિબદ્દસદિસો નામ હોતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૨. ‘‘અપ્પસ્સુતાયં પુરિસો, બલિબદ્દોવ જીરતિ;

મંસાનિ તસ્સ વડ્ઢન્તિ, પઞ્ઞા તસ્સ ન વડ્ઢતી’’તિ.

તત્થ અપ્પસ્સુતાયન્તિ એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા પણ્ણાસકાનં. અથ વા પન વગ્ગાનં સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા સુત્તન્તાનં વાપિ અભાવેન અપ્પસ્સુતો અયં. કમ્મટ્ઠાનં પન ઉગ્ગહેત્વા અનુયુઞ્જન્તો બહુસ્સુતોવ. બલિબદ્દોવ જીરતીતિ યથા હિ બલિબદ્દો જીરમાનો વડ્ઢમાનો નેવ માતુ, ન પિતુ, ન સેસઞાતકાનં અત્થાય વડ્ઢતિ, અથ ખો નિરત્થકમેવ જીરતિ, એવમેવં અયમ્પિ ન ઉપજ્ઝાયવત્તં કરોતિ, ન આચરિયવત્તં, ન આગન્તુકવત્તાદીનિ, ન ભાવનારામતં અનુયુઞ્જતિ, નિરત્થકમેવ જીરતિ, મંસાનિ તસ્સ વડ્ઢન્તીતિ યથા બલિબદ્દસ્સ ‘‘યુગનઙ્ગલાદીનિ વહિતું અસમત્થો એસો’’તિ અરઞ્ઞે વિસ્સટ્ઠસ્સ તત્થેવ વિચરન્તસ્સ ખાદન્તસ્સ પિવન્તસ્સ મંસાનિ વડ્ઢન્તિ, એવમેવ ઇમસ્સાપિ ઉપજ્ઝાયાદીહિ વિસ્સટ્ઠસ્સ સઙ્ઘં નિસ્સાય ચત્તારો પચ્ચયે લભિત્વા ઉદ્ધવિરેચનાદીનિ કત્વા કાયં પોસેન્તસ્સ મંસાનિ વડ્ઢન્તિ, થૂલસરીરો હુત્વા વિચરતિ. પઞ્ઞા તસ્સાતિ લોકિયલોકુત્તરા પનસ્સ પઞ્ઞા એકઙ્ગુલમત્તાપિ ન વડ્ઢતિ, અરઞ્ઞે પન ગચ્છલતાદીનિ વિય છ દ્વારાનિ નિસ્સાય તણ્હા ચેવ નવવિધમાનો ચ વડ્ઢતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને મહાજનો સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણીતિ.

લાળુદાયિત્થેરવત્થુ સત્તમં.

૮. ઉદાનવત્થુ

અનેકજાતિસંસારન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા બોધિરુક્ખમૂલે નિસિન્નો ઉદાનવસેન ઉદાનેત્વા અપરભાગે આનન્દત્થેરેન પુટ્ઠો કથેસિ.

સો હિ બોધિરુક્ખમૂલે નિસિન્નો સૂરિયે અનત્થઙ્ગતેયેવ મારબલં વિદ્ધંસેત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસપટિચ્છાદકં તમં પદાલેત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેત્વા પચ્છિમયામે સત્તેસુ કારુઞ્ઞતં પટિચ્ચ પચ્ચયાકારે ઞાણં ઓતારેત્વા તં અનુલોમપટિલોમવસેન સમ્મસન્તો અરુણુગ્ગમનવેલાય સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુજ્ઝિત્વા અનેકેહિ બુદ્ધસતસહસ્સેહિ અવિજહિતં ઉદાનં ઉદાનેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૫૩. ‘‘અનેકજાતિસંસારં, સન્ધાવિસ્સં અનિબ્બિસં;

ગહકારં ગવેસન્તો, દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનં.

૧૫૪. ‘‘ગહકારક દિટ્ઠોસિ, પુન ગેહં ન કાહસિ;

સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગા, ગહકૂટં વિસઙ્ખતં;

વિસઙ્ખારગતં ચિત્તં, તણ્હાનં ખયમજ્ઝગા’’તિ.

તત્થ ગહકારં ગવેસન્તોતિ અહં ઇમસ્સ અત્તભાવસઙ્ખાતસ્સ ગેહસ્સ કારકં તણ્હાવડ્ઢકિં ગવેસન્તો યેન ઞાણેન સક્કા તં દટ્ઠું, તસ્સ બોધિઞાણસ્સત્થાય દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારો એત્તકં કાલં અનેકજાતિસંસારં અનેકજાતિસતસહસ્સસઙ્ખાતં ઇમં સંસારવટ્ટં અનિબ્બિસં તં ઞાણં અવિન્દન્તો અલભન્તોયેવ સન્ધાવિસ્સં સંસરિં, અપરાપરં અનુવિચરિન્તિ અત્થો. દુક્ખા જાતિ પુનપ્પુનન્તિ ઇદં ગહકારકગવેસનસ્સ કારણવચનં. યસ્મા જરાબ્યાધિમરણમિસ્સિતાય જાતિ નામેસા પુનપ્પુનં ઉપગન્તું દુક્ખા, ન ચ સા તસ્મિં અદિટ્ઠે નિવત્તતિ. તસ્મા તં ગવેસન્તો સન્ધાવિસ્સન્તિ અત્થો. દિટ્ઠોસીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝન્તેન મયા ઇદાનિ દિટ્ઠોસિ. પુન ગેહન્તિ પુન ઇમસ્મિં સંસારવટ્ટે અત્તભાવસઙ્ખાતં મમ ગેહં ન કાહસિ. સબ્બા તે ફાસુકા ભગ્ગાતિ તવ સબ્બા અવસેસા કિલેસફાસુકા મયા ભગ્ગા. ગહકૂટં વિસઙ્ખતન્તિ ઇમસ્સ તયા કતસ્સ અત્તભાવગેહસ્સ અવિજ્જાસઙ્ખાતં કણ્ણિકમણ્ડલમ્પિ મયા વિદ્ધંસિતં. વિસઙ્ખારગતં ચિત્તન્તિ ઇદાનિ મમ ચિત્તં વિસઙ્ખારં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેન ગતં અનુપવિટ્ઠં. તણ્હાનં ખયમજ્ઝગાતિ તણ્હાનં ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં અધિગતોસ્મીતિ.

ઉદાનવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. મહાધનસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ

અચરિત્વાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા ઇસિપતને મિગદાયે વિહરન્તો મહાધનસેટ્ઠિપુત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સો કિર બારાણસિયં અસીતિકોટિવિભવે કુલે નિબ્બત્તિ. અથસ્સ માતાપિતરો ચિન્તેસું – ‘‘અમ્હાકં કુલે મહાભોગક્ખન્ધો, પુત્તસ્સ નો હત્થે ઠપેત્વા યથાસુખં પરિભોગં કરિસ્સામ, અઞ્ઞેન કમ્મેન કિચ્ચં નત્થી’’તિ. તં નચ્ચગીતવાદિતમત્તમેવ સિક્ખાપેસું. તસ્મિંયેવ નગરે અઞ્ઞસ્મિં અસીતિકોટિવિભવે કુલે એકા ધીતાપિ નિબ્બત્તિ. તસ્સાપિ માતાપિતરો તથેવ ચિન્તેત્વા તં નચ્ચગીતવાદિતમત્તમેવ સિક્ખાપેસું. તેસં વયપ્પત્તાનં આવાહવિવાહો અહોસિ. અથ નેસં અપરભાગે માતાપિતરો કાલમકંસુ. દ્વેઅસીતિકોટિધનં એકસ્મિંયેવ ગેહે અહોસિ. સેટ્ઠિપુત્તો દિવસસ્સ તિક્ખત્તું રઞ્ઞો ઉપટ્ઠાનં ગચ્છતિ. અથ તસ્મિં નગરે ધુત્તા ચિન્તેસું – ‘‘સચાયં સેટ્ઠિપુત્તો સુરાસોણ્ડો ભવિસ્સતિ, અમ્હાકં ફાસુકં ભવિસ્સતિ, ઉગ્ગણ્હાપેમ નં સુરાસોણ્ડભાવ’’ન્તિ. તે સુરં આદાય ખજ્જકમંસે ચેવ લોણસક્ખરા ચ દુસ્સન્તે બન્ધિત્વા મૂલકન્દે ગહેત્વા તસ્સ રાજકુલતો આગચ્છન્તસ્સ મગ્ગં ઓલોકયમાના નિસીદિત્વા તં આગચ્છન્તં દિસ્વા સુરં પિવિત્વા લોણસક્ખરં મુખે ખિપિત્વા મૂલકન્દં ડંસિત્વા ‘‘વસ્સસતં જીવ સામિ, સેટ્ઠિપુત્ત, તં નિસ્સાય મયં ખાદનપિવનસમત્થા ભવેય્યામા’’તિ આહંસુ. સો તેસં વચનં સુત્વા પચ્છતો આગચ્છન્તં ચૂળૂપટ્ઠાકં પુચ્છિ – ‘‘કિં એતે પિવન્તી’’તિ. એકં પાનકં, સામીતિ. મનાપજાતિકં એતન્તિ. સામિ, ઇમસ્મિં જીવલોકે ઇમિના સદિસં પાતબ્બયુત્તકં નામ નત્થીતિ. સો ‘‘એવં સન્તે મયાપિ પાતું વટ્ટતી’’તિ થોકં થોકં આહરાપેત્વા પિવતિ. અથસ્સ નચિરસ્સેવ તે ધુત્તા પિવનભાવં ઞત્વા તં પરિવારયિંસુ. ગચ્છન્તે કાલે પરિવારો મહા અહોસિ. સો સતેનપિ સતદ્વયેનપિ સુરં આહરાપેત્વા પિવન્તો ઇમિના અનુક્કમેનેવ નિસિન્નટ્ઠાનાદીસુ કહાપણરાસિં ઠપેત્વા સુરં પિવન્તો ‘‘ઇમિના માલા આહરથ, ઇમિના ગન્ધે, અયં જનો જુતે છેકો, અયં નચ્ચે, અયં ગીતે, અયં વાદિતે. ઇમસ્સ સહસ્સં દેથ, ઇમસ્સ દ્વે સહસ્સાની’’તિ એવં વિકિરન્તો નચિરસ્સેવ અત્તનો સન્તકં અસીતિકોટિધનં ખેપેત્વા ‘‘ખીણં તે, સામિ, ધન’’ન્તિ વુત્તે કિં ભરિયાય મે સન્તકં નત્થીતિ. અત્થિ, સામીતિ. તેન હિ તં આહરથાતિ. તમ્પિ તથેવ ખેપેત્વા અનુપુબ્બેન ખેત્તઆરામુય્યાનયોગ્ગાદિકમ્પિ અન્તમસો ભાજનભણ્ડકમ્પિ અત્થરણપાવુરણનિસીદનમ્પિ સબ્બં અત્તનો સન્તકં વિક્કિણિત્વા ખાદિ. અથ નં મહલ્લકકાલે યેહિસ્સ કુલસન્તકં ગેહં વિક્કિણિત્વા ગહિતં, તે તં ગેહા નીહરિંસુ. સો ભરિયં આદાય પરજનસ્સ ગેહભિત્તિં નિસ્સાય વસન્તો કપાલખણ્ડં આદાય ભિક્ખાય ચરિત્વા જનસ્સ ઉચ્છિટ્ઠકં ભુઞ્જિતું આરભિ.

અથ નં એકદિવસં આસનસાલાય દ્વારે ઠત્વા દહરસામણેરેહિ દિય્યમાનં ઉચ્છિટ્ઠકભોજનં પટિગ્ગણ્હન્તં દિસ્વા સત્થા સિતં પાત્વાકાસિ. અથ નં આનન્દત્થેરો સિતકારણં પુચ્છિ. સત્થા સિતકારણં કથેન્તો ‘‘પસ્સાનન્દ, ઇમં મહાધનસેટ્ઠિપુત્તં ઇમસ્મિં નગરે દ્વેઅસીતિકોટિધનં ખેપેત્વા ભરિયં આદાય ભિક્ખાય ચરન્તં. સચે હિ અયં પઠમવયે ભોગે અખેપેત્વા કમ્મન્તે પયોજયિસ્સ, ઇમસ્મિંયેવ નગરે અગ્ગસેટ્ઠિ અભવિસ્સ. સચે પન નિક્ખમિત્વા પબ્બજિસ્સ, અરહત્તં પાપુણિસ્સ, ભરિયાપિસ્સ અનાગામિફલે પતિટ્ઠહિસ્સ. સચે મજ્ઝિમવયે ભોગે અખેપેત્વા કમ્મન્તે પયોજયિસ્સ, દુતિયસેટ્ઠિ અભવિસ્સ, નિક્ખમિત્વા પબ્બજન્તો અનાગામી અભવિસ્સ. ભરિયાપિસ્સ સકદાગામિફલે પતિટ્ઠહિસ્સ. સચે પચ્છિમવયે ભોગે અખેપેત્વા કમ્મન્તે પયોજયિસ્સ, તતિયસેટ્ઠિ અભવિસ્સ, નિક્ખમિત્વા પબ્બજન્તોપિ સકદાગામી અભવિસ્સ, ભરિયાપિસ્સ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિસ્સ. ઇદાનિ પનેસ ગિહિભોગતોપિ પરિહીનો સામઞ્ઞતોપિ. પરિહાયિત્વા ચ પન સુક્ખપલ્લલે કોઞ્ચસકુણો વિય જાતો’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૫૫. ‘‘અચરિત્વા બ્રહ્મચરિયં, અલદ્ધા યોબ્બને ધનં;

જિણ્ણકોઞ્ચાવ ઝાયન્તિ, ખીણમચ્છેવ પલ્લલે.

૧૫૬. ‘‘અચરિત્વા બ્રહ્મચરિયં, અલદ્ધા યોબ્બને ધનં;

સેન્તિ ચાપાતિખીણાવ, પુરાણાનિ અનુત્થુન’’ન્તિ.

તત્થ અચરિત્વાતિ બ્રહ્મચરિયવાસં અવસિત્વા. યોબ્બનેતિ અનુપ્પન્ને વા ભોગે ઉપ્પાદેતું ઉપ્પન્ને વા ભોગે રક્ખિતું સમત્થકાલે ધનમ્પિ અલભિત્વા. ખીણમચ્છેતિ તે એવરૂપા બાલા ઉદકસ્સ અભાવા ખીણમચ્છે પલ્લલે પરિક્ખીણપત્તા જિણ્ણકોઞ્ચા વિય અવઝાયન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – પલ્લલે ઉદકસ્સ અભાવો વિય હિ ઇમેસં વસનટ્ઠાનસ્સ અભાવો, મચ્છાનં ખીણભાવો વિય ઇમેસં ભોગાનં અભાવો, ખીણપત્તાનં કોઞ્ચાનં ઉપ્પતિત્વા ગમનાભાવો વિય ઇમેસં ઇદાનિ જલથલપથાદીહિ ભોગે સણ્ઠાપેતું અસમત્થભાવો. તસ્મા તે ખીણપત્તા કોઞ્ચા વિય એત્થેવ બજ્ઝિત્વા અવઝાયન્તીતિ. ચાપાતિખીણાવાતિ ચાપતો અતિખીણા, ચાપા વિનિમુત્તાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ચાપા વિનિમુત્તા સરા યથાવેગં ગન્ત્વા પતિતા, તં ગહેત્વા ઉક્ખિપન્તે અસતિ તત્થેવ ઉપચિકાનં ભત્તં હોન્તિ, એવં ઇમેપિ તયો વયે અતિક્કન્તા ઇદાનિ અત્તાનં ઉદ્ધરિતું અસમત્થતાય મરણં ઉપગમિસ્સન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘સેન્તિ ચાપાતિખીણાવા’’તિ. પુરાણાનિ અનુત્થુનન્તિ ‘‘ઇતિ અમ્હેહિ ખાદિતં ઇતિ પીત’’ન્તિ પુબ્બે કતાનિ ખાદિતપિવિતનચ્ચગીતવાદિતાદીનિ અનુત્થુનન્તા સોચન્તા અનુસોચન્તા સેન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહાધનસેટ્ઠિપુત્તવત્થુ નવમં.

જરાવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકાદસમો વગ્ગો.