૬. મલ્લિકાદેવીવત્થુ

જીરન્તિ વેતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો મલ્લિકં દેવિં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર એકદિવસં ન્હાનકોટ્ઠકં પવિટ્ઠા મુખં ધોવિત્વા ઓનતસરીરા જઙ્ઘં ધોવિતું આરભિ. તાય ચ સદ્ધિંયેવ પવિટ્ઠો એકો વલ્લભસુનખો અત્થિ. સો તં તથા ઓનતં દિસ્વા અસદ્ધમ્મસન્થવં કાતું આરભિ. સા ફસ્સં સાદિયન્તી અટ્ઠાસિ. રાજાપિ ઉપરિપાસાદે વાતપાનેન ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા તતો આગતકાલે ‘‘નસ્સ, વસલિ, કસ્મા એવરૂપમકાસી’’તિ આહ. કિં મયા કતં, દેવાતિ. સુનખેન સદ્ધિં સન્થવોતિ. નત્થેતં, દેવાતિ. મયા સામં દિટ્ઠં, નાહં તવ સદ્દહિસ્સામિ, નસ્સ, વસલીતિ. ‘‘મહારાજ, યો કોચિ ઇમં કોટ્ઠકં પવિટ્ઠો ઇમિના વાતપાનેન ઓલોકેન્તસ્સ એકોવ દ્વિધા પઞ્ઞાયતી’’તિ અભૂતં કથેસિ. દેવ, સચે મે સદ્દહસિ, એતં કોટ્ઠકં પવિસ, અહં તં ઇમિના વાતપાનેન ઓલોકેસ્સામીતિ. રાજા મૂળ્હધાતુકો તસ્સા વચનં સદ્દહિત્વા કોટ્ઠકં પાવિસિ. સાપિ ખો દેવી વાતપાને ઠત્વા ઓલોકેન્તી ‘‘અન્ધબાલ, મહારાજ, કિં નામેતં, અજિકાય સદ્ધિં સન્થવં કરોસી’’તિ આહ. ‘‘નાહં, ભદ્દે, એવરૂપં કરોમી’’તિ ચ વુત્તેપિ ‘‘મયા સામં દિટ્ઠં, નાહં તવ સદ્દહિસ્સામી’’તિ આહ.

તં સુત્વા રાજા ‘‘અદ્ધા ઇમં કોટ્ઠકં પવિટ્ઠો એકોવ દ્વિધા પઞ્ઞાયતી’’તિ સદ્દહિ. મલ્લિકા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં રાજા અન્ધબાલતાય મયા વઞ્ચિતો, પાપં મે કતં, અયઞ્ચ મે અભૂતેન અબ્ભાચિક્ખિતો, ઇદં મે કમ્મં સત્થાપિ જાનિસ્સતિ, દ્વે અગ્ગસાવકાપિ અસીતિ મહાસાવકાપિ જાનિસ્સન્તિ, અહો વત મે ભારિયં કમ્મં કત’’ન્તિ. અયં કિર રઞ્ઞો અસદિસદાને સહાયિકા અહોસિ. તત્થ ચ એકદિવસં કતપરિચ્ચાગો ધનસ્સ ચુદ્દસકોટિઅગ્ઘનકો અહોસિ. તથાગતસ્સ સેતચ્છત્તં નિસીદનપલ્લઙ્કો આધારકો પાદપીઠન્તિ ઇમાનિ પન ચત્તારિ અનગ્ઘાનેવ અહેસું. સા મરણકાલે એવરૂપં મહાપરિચ્ચાગં નાનુસ્સરિત્વા તદેવ પાપકમ્મં અનુસ્સરન્તી કાલં કત્વા અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તિ. રઞ્ઞો પન સા અતિવિય પિયા અહોસિ. સો બલવસોકાભિભૂતો તસ્સા સરીરકિચ્ચં કારેત્વા ‘‘નિબ્બત્તટ્ઠાનમસ્સા પુચ્છિસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકં અગમાસિ. સત્થા યથા સો આગતકારણં ન સરતિ, તથા અકાસિ. સો સત્થુ સન્તિકે સારણીયધમ્મકથં સુત્વા ગેહં પવિટ્ઠકાલે સરિત્વા ‘‘અહં ભણે મલ્લિકાય નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છિસ્સામીતિ સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પમુટ્ઠો, સ્વે પુન પુચ્છિસ્સામી’’તિ પુનદિવસેપિ અગમાસિ. સત્થાપિ પટિપાટિયા સત્ત દિવસાનિ યથા સો ન સરતિ, તથા અકાસિ. સાપિ સત્તાહમેવ નિરયે પચ્ચિત્વા અટ્ઠમે દિવસે તતો ચુતા તુસિતભવને નિબ્બત્તિ. કસ્મા પનસ્સ સત્થા અસરણભાવં અકાસીતિ? સા કિર તસ્સ અતિવિય પિયા અહોસિ મનાપા, તસ્મા તસ્સા નિરયે નિબ્બત્તભાવં સુત્વા ‘‘સચે એવરૂપા સદ્ધાસમ્પન્ના નિરયે નિબ્બત્તા, દાનં દત્વા કિં કરિસ્સામી’’તિ મિચ્છાદિટ્ઠિં ગહેત્વા પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં ગેહે પવત્તં નિચ્ચભત્તં હરાપેત્વા નિરયે નિબ્બત્તેય્ય, તેનસ્સ સત્થા સત્તાહં અસરણભાવં કત્વા અટ્ઠમે દિવસે પિણ્ડાય ચરન્તો સયમેવ રાજકુલદ્વારં અગમાસિ.

રાજા ‘‘સત્થા આગતો’’તિ સુત્વા નિક્ખમિત્વા પત્તં આદાય પાસાદં અભિરુહિતું આરભિ. સત્થા પન રથસાલાય નિસીદિતું આકારં દસ્સેસિ. રાજા સત્થારં તત્થેવ નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકેન પટિમાનેત્વા વન્દિત્વા નિસિન્નોવ અહં, ભન્તે, મલ્લિકાય દેવિયા નિબ્બત્તટ્ઠાનં પુચ્છિસ્સામીતિ ગન્ત્વા પમુટ્ઠો, કત્થ નુ ખો સા, ભન્તે, નિબ્બત્તાતિ. તુસિતભવને, મહારાજાતિ, ભન્તે, તાય તુસિતભવને અનિબ્બત્તન્તિયા કો અઞ્ઞો નિબ્બત્તિસ્સતિ, ભન્તે, નત્થિ તાય સદિસા ઇત્થી. તસ્સા હિ નિસિન્નટ્ઠાનાદીસુ ‘‘સ્વે તથાગતસ્સ ઇદં દસ્સામિ, ઇદં કરિસ્સામી’’તિ દાનસંવિધાનં ઠપેત્વા અઞ્ઞં કિચ્ચમેવ નત્થિ, ભન્તે, તસ્સા પરલોકં ગતકાલતો પટ્ઠાય સરીરં મે ન વહતીતિ. અથ નં સત્થા ‘‘મા ચિન્તયિ, મહારાજ, સબ્બેસં ધુવધમ્મો અય’’ન્તિ વત્વા ‘‘અયં, મહારાજ, રથો કસ્સા’’તિ પુચ્છિ. તં સુત્વા રાજા સિરસ્મિં અઞ્જલિં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘પિતામહસ્સ મે, ભન્તે’’તિ આહ. ‘‘અયં કસ્સા’’તિ? ‘‘પિતુ મે, ભન્તે’’તિ. ‘‘અયં પન રથો કસ્સા’’તિ? ‘‘મમ, ભન્તે’’તિ. એવં વુત્તે સત્થા, ‘‘મહારાજ, તવ પિતામહસ્સ રથો તેનેવાકારેન તવ પિતુ રથં ન પાપુણિ, તવ પિતુ રથો તવ રથં ન પાપુણિ, એવરૂપસ્સ નામ કટ્ઠકલિઙ્ગરસ્સાપિ જરા આગચ્છતિ, કિમઙ્ગં પન અત્તભાવસ્સ. મહારાજ, સપ્પુરિસધમ્મસ્સેવ હિ જરા નત્થિ, સત્તા પન અજીરકા નામ નત્થી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૧. ‘‘જીરન્તિ વે રાજરથા સુચિત્તા,

અથો સરીરમ્પિ જરં ઉપેતિ;

સતઞ્ચ ધમ્મો ન જરં ઉપેતિ,

સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિ.

તત્થ વેતિ નિપાતો. સુચિત્તાતિ સત્તહિ રતનેહિ અપરેહિ ચ રથાલઙ્કારેહિ સુટ્ઠુ ચિત્તિતા રાજૂનં રથાપિ જીરન્તિ. સરીરમ્પીતિ ન કેવલં રથા એવ, ઇદં સુપ્પટિજગ્ગિતં સરીરમ્પિ ખણ્ડિચ્ચાદીનિ પાપુણન્તં જરં ઉપેતિ. સતઞ્ચાતિ બુદ્ધાદીનં પન સન્તાનં નવવિધો લોકુત્તરધમ્મો ચ કિઞ્ચિ ઉપઘાતં ન ઉપેતીતિ ન જરં ઉપેતિ નામ. પવેદયન્તીતિ એવં સન્તો બુદ્ધાદયો સબ્ભિ પણ્ડિતેહિ સદ્ધિં કથેન્તીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મલ્લિકાદેવીવત્થુ છટ્ઠં.