૫. જનપદકલ્યાણી રૂપનન્દાથેરીવત્થુ

અટ્ઠીનં નગરં કતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો જનપદકલ્યાણિં રૂપનન્દાથેરિં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર એકદિવસં ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં જેટ્ઠભાતિકો રજ્જસિરિં પહાય પબ્બજિત્વા લોકે અગ્ગપુગ્ગલો બુદ્ધો જાતો, પુત્તોપિસ્સ રાહુલકુમારો પબ્બજિતો, ભત્તાપિ મે પબ્બજિતો, માતાપિ મે પબ્બજિતા, અહમ્પિ એત્તકે ઞાતિજને પબ્બજિતે ગેહે કિં કરિસ્સામિ, પબ્બજિસ્સામા’’તિ. સા ભિક્ખુનુપસ્સયં ગન્ત્વા પબ્બજિ ઞાતિસિનેહેનેવ, નો સદ્ધાય, અભિરૂપતાય પન રૂપનન્દાતિ પઞ્ઞાયિ. ‘‘સત્થા કિર ‘રૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, વેદના… સઞ્ઞા… સઙ્ખારા… વિઞ્ઞાણં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા’તિ વદેતી’’તિ સુત્વા સા એવં દસ્સનીયે પાસાદિકે મમપિ રૂપે દોસં કથેય્યાતિ સત્થુ સમ્મુખીભાવં ન ગચ્છતિ. સાવત્થિવાસિનો પાતોવ દાનં દત્વા સમાદિન્નુપોસથા સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધમાલાદિહત્થા સાયન્હસમયે જેતવને સન્નિપતિત્વા ધમ્મં સુણન્તિ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ સત્થુ ધમ્મદેસનાય ઉપ્પન્નચ્છન્દો વિહારં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણાતિ. ધમ્મં સુત્વા નગરં પવિસન્તો સત્થુ ગુણકથં કથેન્તોવ પવિસતિ.

ચતુપ્પમાણિકે હિ લોકસન્નિવાસે અપ્પકાવ તે સત્તા, યેસં તથાગતં પસ્સન્તાનં પસાદો ન ઉપ્પજ્જતિ. રૂપપ્પમાણિકાપિ હિ તથાગતસ્સ લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપટિમણ્ડિતં સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં દિસ્વા પસીદન્તિ, ઘોસપ્પમાણિકાપિ અનેકાનિ જાતિસતાનિ નિસ્સાય પવત્તં સત્થુ ગુણઘોસઞ્ચેવ અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતં ધમ્મદેસનાઘોસઞ્ચ સુત્વા પસીદન્તિ, લૂખપ્પમાણિકાપિસ્સ ચીવરાદિલૂખતં પટિચ્ચ પસીદન્તિ, ધમ્મપ્પમાણિકાપિ ‘‘એવરૂપં દસબલસ્સ સીલં, એવરૂપો સમાધિ, એવરૂપા પઞ્ઞા, ભગવા સીલાદીહિ ગુણેહિ અસમો અપ્પટિપુગ્ગલો’’તિ પસીદન્તિ. તેસં તથાગતસ્સ ગુણં કથેન્તાનં મુખં નપ્પહોતિ. રૂપનન્દા ભિક્ખુનીનઞ્ચેવ ઉપાસિકાનઞ્ચ સન્તિકા તથાગતસ્સ ગુણકથં સુત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અતિવિય મે ભાતિકસ્સ વણ્ણં કથેન્તિયેવ. એકદિવસમ્પિ મે રૂપે દોસં કથેન્તો કિત્તકં કથેસ્સતિ. યંનૂનાહં ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં ગન્ત્વા અત્તાનં અદસ્સેત્વાવ તથાગતં પસ્સિત્વા ધમ્મમસ્સ સુણિત્વા આગચ્છેય્ય’’ન્તિ. સા ‘‘અહમ્પિ અજ્જ ધમ્મસ્સવનં ગમિસ્સામી’’તિ ભિક્ખુનીનં આરોચેસિ.

ભિક્ખુનિયો ‘‘ચિરસ્સં વત રૂપનન્દાય સત્થુ ઉપટ્ઠાનં ગન્તુકામતા ઉપ્પન્ના, અજ્જ સત્થા ઇમં નિસ્સાય વિચિત્રધમ્મદેસનં નાનાનયં દેસેસ્સતી’’તિ તુટ્ઠમાનસા તં આદાય નિક્ખમિંસુ. સા નિક્ખન્તકાલતો પટ્ઠાય ‘‘અહં અત્તાનં નેવ દસ્સેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સત્થા ‘‘અજ્જ રૂપનન્દા મય્હં ઉપટ્ઠાનં આગમિસ્સતિ, કીદિસી નુ ખો તસ્સા ધમ્મદેસના સપ્પાયા’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘રૂપગરુકા એસા અત્તભાવે બલવસિનેહા, કણ્ટકેન કણ્ટકુદ્ધરણં વિય રૂપેનેવસ્સા રૂપમદનિમ્મદનં સપ્પાય’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા તસ્સા વિહારં પવિસનસમયે એકં પન અભિરૂપં ઇત્થિં સોળસવસ્સુદ્દેસિકં રત્તવત્થનિવત્થં સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતં બીજનિં ગહેત્વા અત્તનો સન્તિકે ઠત્વા બીજયમાનં ઇદ્ધિબલેન અભિનિમ્મિનિ. તં ખો પન ઇત્થિં સત્થા ચેવ પસ્સતિ રૂપનન્દા ચ. સા ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં વિહારં પવિસિત્વા ભિક્ખુનીનં પિટ્ઠિપસ્સે ઠત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન સત્થારં વન્દિત્વા ભિક્ખુનીનં અન્તરે નિસિન્ના પાદન્તતો પટ્ઠાય સત્થારં ઓલોકેન્તી લક્ખણવિચિત્તં અનુબ્યઞ્જનસમુજ્જલં બ્યામપ્પભાપરિક્ખિત્તં સત્થુ સરીરં દિસ્વા પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકં મુખં ઓલોકેન્તી સમીપે ઠિતં ઇત્થિરૂપં અદ્દસ. સા તં ઓલોકેત્વા અત્તભાવં ઓલોકેન્તી સુવણ્ણરાજહંસિયા પુરતો કાકીસદિસં અત્તાનં અવમઞ્ઞિ. ઇદ્ધિમયરૂપં દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાયેવ હિ તસ્સા અક્ખીનિ ભમિંસુ. સા ‘‘અહો ઇમિસ્સા કેસા સોભના, અહો નલાટં સોભન’’ન્તિ સબ્બેસં સારીરપ્પદેસાનં રૂપસિરિયા સમાકડ્ઢિતચિત્તા તસ્મિં રૂપે બલવસિનેહા અહોસિ.

સત્થા તસ્સા તત્થ અભિરતિં ઞત્વા ધમ્મં દેસેન્તોવ તં રૂપં સોળસવસ્સુદ્દેસિકભાવં અતિક્કમિત્વા વીસતિવસ્સુદ્દેસિકં કત્વા દસ્સેસિ. રૂપનન્દા ઓલોકેત્વા ‘‘ન વતિદં રૂપં પુરિમસદિસ’’ન્તિ થોકં વિરત્તચિત્તા અહોસિ. સત્થા અનુક્કમેનેવ તસ્સા ઇત્થિયા સકિં વિજાતવણ્ણં મજ્ઝિમિત્થિવણ્ણં જરાજિણ્ણમહલ્લિકિત્થિવણ્ણઞ્ચ દસ્સેસિ. સાપિ અનુપુબ્બેનેવ ‘‘ઇદમ્પિ અન્તરહિતં, ઇદમ્પિ અન્તરહિત’’ન્તિ જરાજિણ્ણકાલે તં વિરજ્જમાના ખણ્ડદન્તિં પલિતસિરં ઓભગ્ગં ગોપાનસિવઙ્કં દણ્ડપરાયણં પવેધમાનં દિસ્વા અતિવિય વિરજ્જિ. અથ સત્થા તં બ્યાધિના અભિભૂતં કત્વા દસ્સેસિ. સા તઙ્ખણઞ્ઞેવ દણ્ડઞ્ચ તાલવણ્ટઞ્ચ છડ્ડેત્વા મહાવિરવં વિરવમાના ભૂમિયં પતિત્વા સકે મુત્તકરીસે નિમુગ્ગા અપરાપરં પરિવત્તિ. રૂપનન્દા તમ્પિ દિસ્વા અતિવિય વિરજ્જિ. સત્થાપિ તસ્સા ઇત્થિયા મરણં દસ્સેસિ. સા તઙ્ખણંયેવ ઉદ્ધુમાતકભાવં આપજ્જિ, નવહિ વણમુખેહિ પુબ્બવટ્ટિયો ચેવ પુળવા ચ પગ્ઘરિંસુ, કાકાદયો સન્નિપતિત્વા વિલુમ્પિંસુ. રૂપનન્દાપિ તં ઓલોકેત્વા ‘‘અયં ઇત્થી ઇમસ્મિંયેવ ઠાને જરં પત્તા, બ્યાધિં પત્તા, મરણં પત્તા, ઇમસ્સાપિ મે અત્તભાવસ્સ એવમેવ જરાબ્યાધિમરણાનિ આગમિસ્સન્તી’’તિ અત્તભાવં અનિચ્ચતો પસ્સિ. અનિચ્ચતો દિટ્ઠત્તા એવ પન દુક્ખતો અનત્તતો દિટ્ઠોયેવ હોતિ. અથસ્સા તયો ભવા આદિત્તા ગેહા વિય ગીવાય બદ્ધકુણપં વિય ચ ઉપટ્ઠહિંસુ, કમ્મટ્ઠાનાભિમુખં ચિત્તં પક્ખન્દિ. સત્થા તાય અનિચ્ચતો દિટ્ઠભાવં ઞત્વા ‘‘સક્ખિસ્સતિ નુ ખો સયમેવ અત્તનો પતિટ્ઠં કાતુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો ‘‘ન સક્ખિસ્સતિ, બહિદ્ધા પચ્ચયં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા તસ્સા સપ્પાયવસેન ધમ્મં દેસેન્તો આહ –

‘‘આતુરં અસુચિં પૂતિં, પસ્સ નન્દે સમુસ્સયં;

ઉગ્ઘરન્તં પગ્ઘરન્તં, બાલાનં અભિપત્થિતં.

‘‘યથા ઇદં તથા એતં, યથા એતં તથા ઇદં;

ધાતુતો સુઞ્ઞતો પસ્સ, મા લોકં પુનરાગમિ;

ભવે છન્દં વિરાજેત્વા, ઉપસન્તો ચરિસ્સતી’’તિ. –

ઇત્થં સુદં ભગવા નન્દં ભિક્ખુનિં આરબ્ભ ઇમા ગાથાયો અભાસિત્થાતિ. નન્દા દેસનાનુસારેન ઞાણં પેસેત્વા સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. અથસ્સા ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગફલાનં વિપસ્સનાપરિવાસત્થાય સુઞ્ઞતાકમ્મટ્ઠાનં કથેતું, ‘‘નન્દે, મા ‘ઇમસ્મિં સરીરે સારો અત્થી’તિ સઞ્ઞં કરિ. અપ્પમત્તકોપિ હિ એત્થ સારો નત્થિ, તીણિ અટ્ઠિસતાનિ ઉસ્સાપેત્વા કતં અટ્ઠિનગરમેત’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૫૦. ‘‘અટ્ઠીનં નગરં કતં, મંસલોહિતલેપનં;

યત્થ જરા ચ મચ્ચુ ચ, માનો મક્ખો ચ ઓહિતો’’તિ.

તસ્સત્થો – યથેવ હિ પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાદીનં ઓદહનત્થાય કટ્ઠાનિ ઉસ્સાપેત્વા વલ્લીહિ બન્ધિત્વા મત્તિકાય વિલિમ્પેત્વા નગરસઙ્ખાતં બહિદ્ધા ગેહં કરોન્તિ, એવમિદં અજ્ઝત્તિકમ્પિ તીણિ અટ્ઠિસતાનિ ઉસ્સાપેત્વા ન્હારુવિનદ્ધં મંસલોહિતલેપનં તચપટિચ્છન્નં જીરણલક્ખણાય જરાય મરણલક્ખણસ્સ મચ્ચુનો આરોહસમ્પદાદીનિ પટિચ્ચ મઞ્ઞનલક્ખણસ્સ માનસ્સ સુકતકારણવિનાસનલક્ખણસ્સ મક્ખસ્સ ચ ઓદહનત્થાય નગરં કતં. એવરૂપો એવ હિ એત્થ કાયિકચેતસિકો આબાધો ઓહિતો, ઇતો ઉદ્ધં કિઞ્ચિ ગય્હૂપગં નત્થીતિ.

દેસનાવસાને સા થેરી અરહત્તં પાપુણિ, મહાજનસ્સાપિ સાત્થિકા ધમ્મદેસના અહોસીતિ.

જનપદકલ્યાણી રૂપનન્દાથેરીવત્થુ પઞ્ચમં.