૧. વિસાખાય સહાયિકાનં વત્થુ

કો નુ હાસો કિમાનન્દોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો વિસાખાય સહાયિકાયો આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર પઞ્ચસતા કુલપુત્તા ‘‘એવં ઇમા અપ્પમાદવિહારિનિયો ભવિસ્સન્તી’’તિ અત્તનો અત્તનો ભરિયાયો વિસાખં મહાઉપાસિકં સમ્પટિચ્છાપેસું. તા ઉય્યાનં વા વિહારં વા ગચ્છન્તિયો તાય સદ્ધિંયેવ ગચ્છન્તિ. તા એકસ્મિં કાલે ‘‘સત્તાહં સુરાછણો ભવિસ્સતી’’તિ છણે સઙ્ઘુટ્ઠે અત્તનો અત્તનો સામિકાનં સુરં પટિયાદેસું. તે સત્તાહં સુરાછણં કીળિત્વા અટ્ઠમે દિવસે કમ્મન્તભેરિયા નિક્ખન્તાય કમ્મન્તે અગમંસુ. તાપિ ઇત્થિયો ‘‘મયં સામિકાનં સમ્મુખા સુરં પાતું ન લભિમ્હા, અવસેસા સુરા ચ અત્થિ, ઇદં યથા તે ન જાનન્તિ, તથા પિવિસ્સામા’’તિ વિસાખાય સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ઇચ્છામ, અય્યે, ઉય્યાનં દટ્ઠુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘સાધુ, અમ્મા, તેન હિ કત્તબ્બકિચ્ચાનિ કત્વા નિક્ખમથા’’તિ વુત્તે તાય સદ્ધિં ગન્ત્વા પટિચ્છન્નાકારેન સુરં નીહરાપેત્વા ઉય્યાને પિવિત્વા મત્તા વિચરિંસુ. વિસાખાપિ ‘‘અયુત્તં ઇમાહિ કતં, ઇદાનિ મં ‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સાવિકા વિસાખા સુરં પિવિત્વા વિચરતી’તિ તિત્થિયાપિ ગરહિસ્સન્તી’’તિ ચિન્તેત્વા તા ઇત્થિયો આહ – ‘‘અમ્મા અયુત્તં વો કતં, મમપિ અયસો ઉપ્પાદિતો, સામિકાપિ વો કુજ્ઝિસ્સન્તિ, ઇદાનિ કિં કરિસ્સથા’’તિ. ગિલાનાલયં દસ્સયિસ્સામ, અય્યેતિ. તેન હિ પઞ્ઞાયિસ્સથ સકેન કમ્મેનાતિ. તા ગેહં ગન્ત્વા ગિલાનાલયં કરિંસુ. અથ તાસં સામિકા ‘‘ઇત્થન્નામા ચ ઇત્થન્નામા ચ કહ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ગિલાના’’તિ સુત્વા ‘‘અદ્ધા એતાહિ અવસેસસુરા પીતા ભવિસ્સન્તી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા તા પોથેત્વા અનયબ્યસનં પાપેસું. તા અપરસ્મિમ્પિ છણવારે તથેવ સુરં પિવિતુકામા વિસાખં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘અય્યે, ઉય્યાનં નો નેહી’’તિ વત્વા ‘‘પુબ્બેપિ મે તુમ્હેહિ અયસો ઉપ્પાદિતો, ગચ્છથ, ન વો અહં નેસ્સામી’’તિ તાય પટિક્ખિત્તા ‘‘ઇદાનિ એવં ન કરિસ્સામા’’તિ સમ્મન્તયિત્વા પુન તં ઉપસઙ્કમિત્વા આહંસુ, ‘‘અય્યે, બુદ્ધપૂજં કાતુકામામ્હા, વિહારં નો નેહી’’તિ. ઇદાનિ અમ્મા યુજ્જતિ, ગચ્છથ, પરિવચ્છં કરોથાતિ. તા ચઙ્કોટકેહિ ગન્ધમાલાદીનિ ગાહાપેત્વા સુરાપુણ્ણે મુટ્ઠિવારકે હત્થેહિ ઓલમ્બેત્વા મહાપટે પારુપિત્વા વિસાખં ઉપસઙ્કમિત્વા તાય સદ્ધિં વિહારં પવિસમાના એકમન્તં ગન્ત્વા મુટ્ઠિવારકેહેવ સુરં પિવિત્વા વારકે છડ્ડેત્વા ધમ્મસભાયં સત્થુ પુરતો નિસીદિંસુ.

વિસાખા ‘‘ઇમાસં, ભન્તે, ધમ્મં કથેથા’’તિ આહ. તાપિ મદવેગેન કમ્પમાનસરીરા ‘‘ઇચ્ચામ, ગાયામા’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેસું. અથેકા મારકાયિકા દેવતા ‘‘ઇમાસં સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા સમણસ્સ ગોતમસ્સ પુરતો વિપ્પકારં દસ્સેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા તાસં સરીરે અધિમુચ્ચિ. તાસુ એકચ્ચા સત્થુ પુરતો પાણિં પહરિત્વા હસિતું, એકચ્ચા નચ્ચિતું આરભિંસુ. સત્થા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આવજ્જેન્તો તં કારણં ઞત્વા ‘‘ન ઇદાનિ મારકાયિકાનં ઓતારં લભિતું દસ્સામિ. ન હિ મયા એત્તકં કાલં પારમિયો પૂરેન્તેન મારકાયિકાનં ઓતારલાભત્થાય પૂરિતા’’તિ તા સંવેજેતું ભમુકલોમતો રસ્મિયો વિસ્સજ્જેસિ, તાવદેવ અન્ધકારતિમિસા અહોસિ. તા ભીતા અહેસું મરણભયતજ્જિતા. તેન તાસં કુચ્છિયં સુરા જીરિ. સત્થા નિસિન્નપલ્લઙ્કે અન્તરહિતો સિનેરુમુદ્ધનિ ઠત્વા ઉણ્ણાલોમતો રસ્મિં વિસ્સજ્જેસિ, તઙ્ખણંયેવ ચન્દસહસ્સુગ્ગમનં વિય અહોસિ. અથ સત્થા તા ઇત્થિયો આમન્તેત્વા ‘‘તુમ્હેહિ મમ સન્તિકં આગચ્છમાનાહિ પમત્તાહિ આગન્તું ન વટ્ટતિ. તુમ્હાકઞ્હિ પમાદેનેવ મારકાયિકા દેવતા ઓતારં લભિત્વા તુમ્હે હસાદીનં અકરણટ્ઠાને હસાદીનિ કારાપેસિ, ઇદાનિ તુમ્હેહિ રાગાદીનં અગ્ગીનં નિબ્બાપનત્થાય ઉસ્સાહં કાતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૬. ‘‘કો નુ હાસો કિમાનન્દો, નિચ્ચં પજ્જલિતે સતિ;

અન્ધકારેન ઓનદ્ધા, પદીપં ન ગવેસથા’’તિ.

તત્થ આનન્દોતિ તુટ્ઠિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ઇમસ્મિં લોકસન્નિવાસે રાગાદીહિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ નિચ્ચં પજ્જલિતે સતિ કો નુ તુમ્હાકં હાસો વા તુટ્ઠિ વા? નનુ એસ અકત્તબ્બરૂપોયેવ. અટ્ઠવત્થુકેન હિ અવિજ્જાન્ધકારેન ઓનદ્ધા તુમ્હે તસ્સેવ અન્ધકારસ્સ વિધમનત્થાય કિં કારણા ઞાણપ્પદીપં ન ગવેસથ ન કરોથાતિ.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ તા ઇત્થિયો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ.

સત્થા તાસં અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠિતભાવં ઞત્વા સિનેરુમત્થકા ઓતરિત્વા બુદ્ધાસને નિસીદિ. અથ નં વિસાખા આહ – ‘‘ભન્તે, સુરા નામેસા પાપિકા. એવરૂપા હિ નામ ઇમા ઇત્થિયો તુમ્હાદિસસ્સ બુદ્ધસ્સ પુરતો નિસીદિત્વા ઇરિયાપથમત્તમ્પિ સણ્ઠાપેતું અસક્કોન્તિયો ઉટ્ઠાય પાણિં પહરિત્વા હસનગીતનચ્ચાદીનિ આરભિંસૂ’’તિ. સત્થા ‘‘આમ, વિસાખે, પાપિકા એવ એસા સુરા નામ. એતઞ્હિ નિસ્સાય અનેકે સત્તા અનયબ્યસનં પત્તા’’તિ વત્વા ‘‘કદા પનેસા, ભન્તે, ઉપ્પન્ના’’તિ વુત્તે તસ્સા ઉપ્પત્તિં વિત્થારેન કથેતું અતીતં આહરિત્વા કુમ્ભજાતકં (જા. ૧.૧૬.૩૩ આદયો) કથેસીતિ.

વિસાખાય સહાયિકાનં વત્થુ પઠમં.