૨. સિરિમાવત્થુ

પસ્સ ચિત્તકતન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો સિરિમં આરબ્ભ કથેસિ.

સા કિર રાજગહે અભિરૂપા ગણિકા. એકસ્મિં પન અન્તોવસ્સે સુમનસેટ્ઠિપુત્તસ્સ ભરિયાય પુણ્ણકસેટ્ઠિસ્સ ધીતાય ઉત્તરાય નામ ઉપાસિકાય અપરજ્ઝિત્વા તં પસાદેતુકામા તસ્સા ગેહે ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં કતભત્તકિચ્ચં સત્થારં ખમાપેત્વા તં દિવસં દસબલસ્સ ભત્તાનુમોદનં સુત્વા –

‘‘અક્કોધેન જિને કોધં, અસાધું સાધુના જિને;

જિને કદરિયં દાનેન, સચ્ચેનાલિકવાદિન’’ન્તિ. (જા. ૧.૨.૨; ધ. પ. ૨૨૩) –

ગાથાપરિયોસાને સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારકથા પન કોધવગ્ગે અનુમોદનગાથાવણ્ણનાયમેવ આવિભવિસ્સતિ. એવં સોતાપત્તિફલં પત્તા પન સિરિમા દસબલં નિમન્તેત્વા પુનદિવસે મહાદાનં દત્વા સઙ્ઘસ્સ અટ્ઠકભત્તં નિબદ્ધં દાપેસિ. આદિતો પટ્ઠાય નિબદ્ધં અટ્ઠ ભિક્ખૂ ગેહં ગચ્છન્તિ. ‘‘સપ્પિં ગણ્હથ, ખીરં ગણ્હથા’’તિઆદીનિ વત્વા તેસં પત્તે પૂરેતિ. એકેન લદ્ધં તિણ્ણમ્પિ ચતુન્નમ્પિ પહોતિ. દેવસિકં સોળસકહાપણપરિબ્બયેન પિણ્ડપાતો દીયતિ. અથેકદિવસં એકો ભિક્ખુ તસ્સા ગેહે અટ્ઠકભત્તં ભુઞ્જિત્વા તિયોજનમત્થકે એકં વિહારં અગમાસિ. અથ નં સાયં થેરુપટ્ઠાને નિસિન્નં પુચ્છિંસુ – ‘‘આવુસો, કહં ભિક્ખં ગહેત્વા આગતોસી’’તિ. સિરિમાય અટ્ઠકભત્તં મે ભુત્તન્તિ. મનાપં કત્વા દેતિ, આવુસોતિ. ‘‘ન સક્કા તસ્સા ભત્તં વણ્ણેતું, અતિવિય પણીતં કત્વા દેતિ, એકેન લદ્ધં તિણ્ણમ્પિ ચતુન્નમ્પિ પહોતિ, તસ્સા પન દેય્યધમ્મતોપિ દસ્સનમેવ ઉત્તરિતરં. સા હિ ઇત્થી એવરૂપા ચ એવરૂપા ચા’’તિ તસ્સા ગુણે વણ્ણેસિ.

અથેકો ભિક્ખુ તસ્સા ગુણકથં સુત્વા અદસ્સનેનેવ સિનેહં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘મયા ગન્ત્વા તં દટ્ઠું વટ્ટતી’’તિ અત્તનો વસ્સગ્ગં કથેત્વા તં ભિક્ખું ઠિતિકં પુચ્છિત્વા ‘‘સ્વે, આવુસો, તસ્મિં ગેહે ત્વં સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા અટ્ઠકભત્તં લભિસ્સસી’’તિ સુત્વા તઙ્ખણઞ્ઞેવ પત્તચીવરં આદાય પક્કન્તોપિ પાતોવ અરુણે ઉગ્ગતે સલાકગ્ગં પવિસિત્વા ઠિતો સઙ્ઘત્થેરો હુત્વા તસ્સા ગેહે અટ્ઠકભત્તં લભિ. યો પન ભિક્ખુ હિય્યો ભુઞ્જિત્વા પક્કામિ, તસ્સ ગતવેલાયમેવ અસ્સા સરીરે રોગો ઉપ્પજ્જિ. તસ્મા સા આભરણાનિ ઓમુઞ્ચિત્વા નિપજ્જિ. અથસ્સા દાસિયો અટ્ઠકભત્તં લભિત્વા આગતે ભિક્ખૂ દિસ્વા આરોચેસું. સા સહત્થા પત્તે ગહેત્વા નિસીદાપેતું વા પરિવિસિતું વા અસક્કોન્તી દાસિયો આણાપેસિ – ‘‘અમ્મા પત્તે ગહેત્વા, અય્યે, નિસીદાપેત્વા યાગું પાયેત્વા ખજ્જકં દત્વા ભત્તવેલાય પત્તે પૂરેત્વા દેથા’’તિ. તા ‘‘સાધુ, અય્યે’’તિ ભિક્ખૂ પવેસેત્વા યાગું પાયેત્વા ખજ્જકં દત્વા ભત્તવેલાય ભત્તસ્સ પત્તે પૂરેત્વા તસ્સા આરોચયિંસુ. સા ‘‘મં પરિગ્ગહેત્વા નેથ, અય્યે, વન્દિસ્સામી’’તિ વત્વા તાહિ પરિગ્ગહેત્વા ભિક્ખૂનં સન્તિકં નીતા વેધમાનેન સરીરેન ભિક્ખૂ વન્દિ. સો ભિક્ખુ તં ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘ગિલાનાય તાવ એવરૂપા અયં એતિસ્સા રૂપસોભા, અરોગકાલે પન સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતાય ઇમિસ્સા કીદિસી રૂપસમ્પત્તી’’તિ. અથસ્સ અનેકવસ્સકોટિસન્નિચિતો કિલેસો સમુદાચરિ, સો અઞ્ઞાણી હુત્વા ભત્તં ભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો પત્તમાદાય વિહારં ગન્ત્વા પત્તં પિધાય એકમન્તે ઠપેત્વા ચીવરં પત્થરિત્વા નિપજ્જિ.

અથ નં એકો સહાયકો ભિક્ખુ યાચન્તોપિ ભોજેતું નાસક્ખિ. સો છિન્નભત્તો અહોસિ. તં દિવસમેવ સાયન્હસમયે સિરિમા કાલમકાસિ. રાજા સત્થુ સાસનં પેસેસિ – ‘‘ભન્તે, જીવકસ્સ કનિટ્ઠભગિની, સિરિમા, કાલમકાસી’’તિ. સત્થા તં સુત્વા રઞ્ઞો સાસનં પહિણિ ‘‘સિરિમાય ઝાપનકિચ્ચં નત્થિ, આમકસુસાને તં યથા કાકસુનખાદયો ન ખાદન્તિ, તથા નિપજ્જાપેત્વા રક્ખાપેથા’’તિ. રાજાપિ તથા અકાસિ. પટિપાટિયા તયો દિવસા અતિક્કન્તા, ચતુત્થે દિવસે સરીરં ઉદ્ધુમાયિ, નવહિ વણમુખેહિ પુળવા પગ્ઘરિંસુ, સકલસરીરં ભિન્નં સાલિભત્તચાટિ વિય અહોસિ. રાજા નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘ઠપેત્વા ગેહરક્ખકે દારકે સિરિમાય દસ્સનત્થં અનાગચ્છન્તાનં અટ્ઠ કહાપણાનિ દણ્ડો’’તિ. સત્થુ સન્તિ કઞ્ચ પેસેસિ – ‘‘બુદ્ધપ્પમુખો કિર ભિક્ખુસઙ્ઘો સિરિમાય દસ્સનત્થં આગચ્છતૂ’’તિ. સત્થા ભિક્ખૂનં આરોચેસિ – ‘‘સિરિમાય દસ્સનત્થં ગમિસ્સામા’’તિ. સોપિ દહરભિક્ખુ ચત્તારો દિવસે કસ્સચિ વચનં અગ્ગહેત્વા છિન્નભત્તોવ નિપજ્જિ. પત્તે ભત્તં પૂતિકં જાતં, પત્તે મલં ઉટ્ઠહિ. અથ નં સો સહાયકો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘આવુસો, સત્થા સિરિમાય દસ્સનત્થં ગચ્છતી’’તિ આહ. સો તથા છાતજ્ઝત્તોપિ ‘‘સિરિમા’’તિ વુત્તપદેયેવ સહસા ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘કિં ભણસી’’તિ આહ. ‘‘સત્થા સિરિમં દટ્ઠું ગચ્છતિ, ત્વમ્પિ ગમિસ્સસી’’તિ વુત્તે, ‘‘આમ, ગમિસ્સામી’’તિ ભત્તં છડ્ડેત્વા પત્તં ધોવિત્વા થવિકાય પક્ખિપિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં અગમાસિ. સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો એકપસ્સે અટ્ઠાસિ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘોપિ રાજપરિસાપિ ઉપાસકપરિસાપિ ઉપાસિકાપરિસાપિ એકેકપસ્સે અટ્ઠંસુ.

સત્થા રાજાનં પુચ્છિ – ‘‘કા એસા, મહારાજો’’તિ. ભન્તે, જીવકસ્સ ભગિની, સિરિમા, નામાતિ. સિરિમા, એસાતિ. આમ, ભન્તેતિ. તેન હિ નગરે ભેરિં ચરાપેહિ ‘‘સહસ્સં દત્વા સિરિમં ગણ્હન્તૂ’’તિ. રાજા તથા કારેસિ. એકોપિ ‘હ’ન્તિ વા ‘હુ’ન્તિ વા વદન્તો નામ નાહોસિ. રાજા સત્થુ આરોચેસિ – ‘‘ન ગણ્હન્તિ, ભન્તે’’તિ. તેન હિ, મહારાજ, અગ્ઘં ઓહારેહીતિ. રાજા ‘‘પઞ્ચસતાનિ દત્વા ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા કઞ્ચિ ગણ્હનકં અદિસ્વા ‘‘અડ્ઢતેય્યાનિ સતાનિ, દ્વે સતાનિ, સતં, પણ્ણાસં, પઞ્ચવીસતિ કહાપણે, દસ કહાપણે, પઞ્ચ કહાપણે, એકં કહાપણં અડ્ઢં, પાદં, માસકં, કાકણિકં દત્વા સિરિમં ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. કોચિ તં ન ઇચ્છિ. ‘‘મુધાપિ ગણ્હન્તૂ’’તિ ભેરિં ચરાપેસિ. ‘હ’ન્તિ વા ‘હુ’ન્તિ વા વદન્તો નામ નાહોસિ. રાજા ‘‘મુધાપિ, ભન્તે, ગણ્હન્તો નામ નત્થી’’તિ આહ. સત્થા ‘‘પસ્સથ, ભિક્ખવે, મહાજનસ્સ પિયં માતુગામં, ઇમસ્મિંયેવ નગરે સહસ્સં દત્વા પુબ્બે એકદિવસં લભિંસુ, ઇદાનિ મુધા ગણ્હન્તોપિ નત્થિ, એવરૂપં નામ રૂપં ખયવયપ્પત્તં, પસ્સથ, ભિક્ખવે, આતુરં અત્તભાવ’’ન્તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૭. ‘‘પસ્સ ચિત્તકતં બિમ્બં, અરુકાયં સમુસ્સિતં;

આતુરં બહુસઙ્કપ્પં, યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતી’’તિ.

તત્થ ચિત્તકતન્તિ કતચિત્તં, વત્થાભરણમાલાલત્તકાદીહિ વિચિત્તન્તિ અત્થો. બિમ્બન્તિ દીઘાદિયુત્તટ્ઠાનેસુ દીઘાદીહિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ સણ્ઠિતં અત્તભાવં. અરુકાયન્તિ નવન્નં વણમુખાનં વસેન અરુભૂતં કાયં. સમુસ્સિતન્તિ તીહિ અટ્ઠિસતેહિ સમુસ્સિતં. આતુરન્તિ સબ્બકાલં ઇરિયાપથાદીહિ પરિહરિતબ્બતાય નિચ્ચગિલાનં. બહુસઙ્કપ્પન્તિ મહાજનેન બહુધા સઙ્કપ્પિતં. યસ્સ નત્થિ ધુવં ઠિતીતિ યસ્સ ધુવભાવો વા ઠિતિભાવો વા નત્થિ, એકન્તેન ભેદનવિકિરણવિદ્ધંસનધમ્મમેવેતં, ઇમં પસ્સથાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ, સોપિ ભિક્ખુ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહીતિ.

સિરિમાવત્થુ દુતિયં.