૯. સન્તતિમહામત્તવત્થુ

અલઙ્કતો ચેપીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સન્તતિમહામત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સો હિ એકસ્મિં કાલે રઞ્ઞો પસેનદિકોસલસ્સ પચ્ચન્તં કુપિતં વૂપસમેત્વા આગતો. અથસ્સ રાજા તુટ્ઠો સત્ત દિવસાનિ રજ્જં દત્વા એકં નચ્ચગીતકુસલં ઇત્થિં અદાસિ. સો સત્ત દિવસાનિ સુરામદમત્તો હુત્વા સત્તમે દિવસે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધવરગતો ન્હાનતિત્થં ગચ્છન્તો સત્થારં પિણ્ડાય પવિસન્તં દ્વારન્તરે દિસ્વા હત્થિક્ખન્ધવરગતોવ સીસં ચાલેત્વા વન્દિત્વા પક્કામિ. સત્થા સિતં કત્વા ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, સિતપાતુકરણે હેતૂ’’તિ આનન્દત્થેરેન પુટ્ઠો સિતકારણં આચિક્ખન્તો આહ – ‘‘પસ્સાનન્દ, સન્તતિમહામત્તં, અજ્જ સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતોવ મમ સન્તિકં આગન્ત્વા ચતુપ્પદિકગાથાવસાને અરહત્તં પત્વા સત્તતાલમત્તે આકાસે નિસીદિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ. મહાજનો થેરેન સદ્ધિં કથેન્તસ્સ સત્થુ વચનં અસ્સોસિ. તત્થ મિચ્છાદિટ્ઠિકા ચિન્તયિંસુ – ‘‘પસ્સથ સમણસ્સ ગોતમસ્સ કિરિયં, મુખપ્પત્તમેવ ભાસતિ, અજ્જ કિર એસ એવં સુરામદમત્તો યથાલઙ્કતોવ એતસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અજ્જેવ તં મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામા’’તિ. સમ્માદિટ્ઠિકા ચિન્તેસું – ‘‘અહો બુદ્ધાનં મહાનુભાવતા, અજ્જ બુદ્ધલીળઞ્ચેવ સન્તતિમહામત્તલીળઞ્ચ દટ્ઠું લભિસ્સામા’’તિ.

સન્તતિમહામત્તોપિ ન્હાનતિત્થે દિવસભાગં ઉદકકીળં કીળિત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા આપાનભૂમિયં નિસીદિ. સાપિ ઇત્થી રઙ્ગમજ્ઝં ઓતરિત્વા નચ્ચગીતં દસ્સેતું આરભિ. તસ્સા સરીરલીળાય દસ્સનત્થં સત્તાહં અપ્પાહારતાય તં દિવસં નચ્ચગીતં દસ્સયમાનાય અન્તોકુચ્છિયં સત્થકવાતા સમુટ્ઠાય હદયમંસં કન્તિત્વા અગમંસુ. સા તઙ્ખણઞ્ઞેવ મુખેન ચેવ અક્ખીહિ ચ વિવટેહિ કાલમકાસિ. સન્તતિમહામત્તો ‘‘ઉપધારેથ ન’’ન્તિ વત્વા ‘‘નિરુદ્ધા, સામી’’તિ ચ વુત્તમત્તેયેવ બલવસોકેન અભિભૂતો તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સ સત્તાહં પીતસુરા તત્તકપાલે ઉદકબિન્દુ વિય પરિક્ખયં અગમાસિ. સો ‘‘ન મે ઇમં સોકં અઞ્ઞે નિબ્બાપેતું સક્ખિસ્સન્તિ અઞ્ઞત્ર તથાગતેના’’તિ બલકાયપરિવુતો સાયન્હસમયે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એવમાહ – ‘‘ભન્તે, ‘એવરૂપો મે સોકો ઉપ્પન્નો, તં મે તુમ્હે નિબ્બાપેતું સક્ખિસ્સથા’તિ આગતોમ્હિ, પટિસરણં મે હોથા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘સોકં નિબ્બાપેતું સમત્થસ્સેવ સન્તિકં આગતોસિ. ઇમિસ્સા હિ ઇત્થિયા ઇમિનાવ આકારેન મતકાલે તવ રોદન્તસ્સ પગ્ઘરિતઅસ્સૂનિ ચતુન્નં મહાસમુદ્દાનં ઉદકતો અતિરેકતરાની’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યં પુબ્બે તં વિસોસેહિ, પચ્છા તે માહુ કિઞ્ચનં;

મજ્ઝે ચે નો ગહેસ્સસિ, ઉપસન્તો ચરિસ્સસી’’તિ. (સુ. નિ. ૯૫૫, ૧૧૦૫; ચૂળનિ. જતુકણ્ણિમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૬૮);

ગાથાપરિયોસાને સન્તતિમહામત્તો અરહત્તં પત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેન્તો તસ્સ અપ્પવત્તનભાવં ઞત્વા સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, પરિનિબ્બાનં મે અનુજાનાથા’’તિ. સત્થા તેન કતકમ્મં જાનન્તોપિ ‘‘મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હનત્થં સન્નિપતિતા મિચ્છાદિટ્ઠિકા ઓકાસં ન લભિસ્સન્તિ, ‘બુદ્ધલીળઞ્ચેવ સન્તતિમહામત્તલીળઞ્ચ પસ્સિસ્સામા’તિ સન્નિપતિતા સમ્માદિટ્ઠિકા ઇમિના કતકમ્મં સુત્વા પુઞ્ઞેસુ આદરં કરિસ્સન્તી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘તેન હિ તયા કતકમ્મં મય્હં કથેહિ, કથેન્તો ચ ભૂમિયં ઠિતો અકથેત્વા સત્તતાલમત્તે આકાસે ઠિતો કથેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા એકતાલપ્પમાણં ઉગ્ગમ્મ ઓરોહિત્વા પુન સત્થારં વન્દિત્વા ઉગ્ગચ્છન્તો પટિપાટિયા સત્તતાલપ્પમાણે આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા ‘‘સુણાથ મે, ભન્તે, પુબ્બકમ્મ’’ન્તિ વત્વા આહ –

ઇતો એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સીસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે અહં બન્ધુમતિનગરે એકસ્મિં કુલે નિબ્બત્તિત્વા ચિન્તેસિં – ‘‘કિં નુ ખો પરેસં છેદં વા પીળં વા અકરણકમ્મ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ધમ્મઘોસકકમ્મં દિસ્વા તતો પટ્ઠાય તં કમ્મં કરોન્તો મહાજનં સમાદપેત્વા ‘‘પુઞ્ઞાનિ કરોથ, ઉપોસથદિવસેસુ ઉપોસથં સમાદિયથ, દાનં દેથ, ધમ્મં સુણાથ, બુદ્ધરતનાદીહિ સદિસં અઞ્ઞં નામ નત્થિ, તિણ્ણં રતનાનં સક્કારં કરોથા’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તો વિચરામિ. તસ્સ મય્હં સદ્દં સુત્વા બુદ્ધપિતા બન્ધુમતિમહારાજા મં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘દેવ, તિણ્ણં રતનાનં ગુણં પકાસેત્વા મહાજનં પુઞ્ઞકમ્મેસુ સમાદપેન્તો વિચરામી’’તિ વુત્તે, ‘‘કત્થ નિસિન્નો વિચરસી’’તિ મં પુચ્છિત્વા ‘‘પદસાવ, દેવા’’તિ મયા વુત્તે, ‘‘તાત, ન ત્વં એવં વિચરિતું અરહસિ, ઇમં પુપ્ફદામં પિલન્ધિત્વા અસ્સપિટ્ઠે નિસિન્નોવ વિચરા’’તિ મય્હં મુત્તાદામસદિસં પુપ્ફદામં દત્વા દન્તં અસ્સં અદાસિ. અથ મં રઞ્ઞા દિન્નપરિહારેન તથેવ ઉગ્ઘોસેત્વા વિચરન્તં પુન રાજા પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તદેવ, દેવા’’તિ વુત્તે, ‘‘તાત, અસ્સોપિ તે નાનુચ્છવિકો, ઇધ નિસીદિત્વા વિચરા’’તિ ચતુસિન્ધવયુત્તરથં અદાસિ. તતિયવારેપિ મે રાજા સદ્દં સુત્વા પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તદેવ, દેવા’’તિ વુત્તે, ‘‘તાત, રથોપિ તે નાનુચ્છવિકો’’તિ મય્હં મહન્તં ભોગક્ખન્ધં મહાપસાધનઞ્ચ દત્વા એકઞ્ચ હત્થિં અદાસિ. સ્વાહં સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધે નિસિન્નો અસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ ધમ્મઘોસકકમ્મં અકાસિં, તસ્સ મે એત્તકં કાલં કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો વાયતિ. ઇદં મયા કતકમ્મન્તિ.

એવં સો અત્તનો પુબ્બકમ્મં કથેત્વા આકાસે નિસિન્નોવ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિ. સરીરે અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા મંસલોહિતં ઝાપેસિ, સુમનપુપ્ફાનિ વિય ધાતુયો અવસિસ્સિંસુ. સત્થા સુદ્ધવત્થં પસારેસિ, ધાતુયો તત્થ પતિંસુ. તા પત્તે પક્ખિપિત્વા ચતુમહાપથે થૂપં કારેસિ ‘‘મહાજનો વન્દિત્વા પુઞ્ઞભાગી ભવિસ્સતી’’તિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, સન્તતિમહામત્તો ગાથાવસાને અરહત્તં પત્વા અલઙ્કતપટિયત્તોયેવ આકાસે નિસીદિત્વા પરિનિબ્બુતો, કિં નુ ખો એતં ‘સમણો’તિ વત્તું વટ્ટતિ ઉદાહુ બ્રાહ્મણો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તં ‘સમણો’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ, ‘બ્રાહ્મણો’તિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૨. અલઙ્કતો ચેપિ સમં ચરેય્ય,

સન્તો દન્તો નિયતો બ્રહ્મચારી;

સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં,

સો બ્રાહ્મણો સો સમણો સ ભિક્ખૂ’’તિ.

તત્થ અલઙ્કતોતિ વત્થાભરણેહિ પટિમણ્ડિતો. તસ્સત્થો – વત્થાલઙ્કારાદીહિ અલઙ્કતો ચેપિ પુગ્ગલો કાયાદીહિ સમં ચરેય્ય, રાગાદિવૂપસમેન સન્તો ઇન્દ્રિયદમનેન દન્તો ચતુમગ્ગનિયમેન નિયતો સેટ્ઠચરિયાય બ્રહ્મચારી કાયદણ્ડાદીનં ઓરોપિતતાય સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં. સો એવરૂપો બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણોતિપિ સમિતપાપત્તા સમણોતિપિ ભિન્નકિલેસત્તા ભિક્ખૂતિપિ વત્તબ્બોયેવાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સન્તતિમહામત્તવત્થુ નવમં.