૧૦. દણ્ડવગ્ગો

૧. છબ્બગ્ગિયભિક્ખુવત્થુ

સબ્બે તસન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્તરસવગ્ગિયેહિ સેનાસને પટિજગ્ગિતે છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ ‘‘નિક્ખમથ, મયં મહલ્લકતરા, અમ્હાકં એતં પાપુણાતી’’તિ વત્વા તેહિ ‘‘ન મયં દસ્સામ, અમ્હેહિ પઠમં પટિજગ્ગિત’’ન્તિ વુત્તે તે ભિક્ખૂ પહરિંસુ. સત્તરસવગ્ગિયા મરણભયતજ્જિતા મહાવિરવં વિરવિંસુ. સત્થા તેસં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામા’’તિ આરોચિતે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇતો પટ્ઠાય ભિક્ખુના નામ એવં કત્તબ્બં, યો કરોતિ, સો ઇમં નામ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ પહારદાનસિક્ખાપદં (પાચિ. ૪૪૯ આદયો) પઞ્ઞાપેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ ‘યથા અહં, તથેવ અઞ્ઞેપિ દણ્ડસ્સ તસન્તિ, મચ્ચુનો ભાયન્તી’તિ ઞત્વા પરો ન પહરિતબ્બો, ન ઘાતેતબ્બો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૨૯. ‘‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બે ભાયન્તિ મચ્ચુનો;

અત્તાનં ઉપમં કત્વા, ન હનેય્ય ન ઘાતયે’’તિ.

તત્થ સબ્બે તસન્તીતિ સબ્બેપિ સત્તા અત્તનિ દણ્ડે પતન્તે તસ્સ દણ્ડસ્સ તસન્તિ. મચ્ચુનોતિ મરણસ્સાપિ ભાયન્તિયેવ. ઇમિસ્સા ચ દેસનાય બ્યઞ્જનં નિરવસેસં, અત્થો પન સાવસેસો. યથા હિ રઞ્ઞા ‘‘સબ્બે સન્નિપતન્તૂ’’તિ ભેરિયા ચરાપિતાયપિ રાજમહામત્તે ઠપેત્વા સેસા સન્નિપતન્તિ, એવમિધ ‘‘સબ્બે તસન્તી’’તિ વુત્તેપિ હત્થાજાનેય્યો અસ્સાજાનેય્યો ઉસભાજાનેય્યો ખીણાસવોતિ ઇમે ચત્તારો ઠપેત્વા અવસેસાવ તસન્તીતિ વેદિતબ્બા. ઇમેસુ હિ ખીણાસવો સક્કાયદિટ્ઠિયા પહીનત્તા મરણકસત્તં અપસ્સન્તો ન ભાયતિ, ઇતરે તયો સક્કાયદિટ્ઠિયા બલવત્તા અત્તનો પટિપક્ખભૂતં સત્તં અપસ્સન્તા ન ભાયન્તીતિ. ન હનેય્ય ન ઘાતયેતિ યથા અહં, એવં અઞ્ઞેપિ સત્તાતિ નેવ પરં પહરેય્ય ન પહરાપેય્યાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

છબ્બગ્ગિયભિક્ખુવત્થુ પઠમં.

૨. છબ્બગ્ગિયભિક્ખુવત્થુ

સબ્બે તસન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કથેસિ.

તેયેવ એકસ્મિઞ્હિ સમયે તેનેવ કારણેન પુરિમસિક્ખાપદે સત્તરસવગ્ગિયે પહરિંસુ. તેનેવ કારણેન તેસં તલસત્તિકં ઉગ્ગિરિંસુ. ઇધાપિ સત્થા તેસં સદ્દં સુત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇદં નામા’’તિ આરોચિતે ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઇતો પટ્ઠાય ભિક્ખુના નામ એવં કત્તબ્બં, યો કરોતિ, સો ઇમં નામ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ તલસત્તિકસિક્ખાપદં (પાચિ. ૪૫૪ આદયો) પઞ્ઞાપેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, ભિક્ખુના નામ ‘યથા અહં, તથેવ અઞ્ઞેપિ દણ્ડસ્સ તસન્તિ, યથા ચ મય્હં, તથેવ નેસં જીવિતં પિય’ન્તિ ઞત્વા પરો ન પહરિતબ્બો ન ઘાટેતબ્બો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૦. ‘‘સબ્બે તસન્તિ દણ્ડસ્સ, સબ્બેસં જીવિતં પિયં;

અત્તાનં ઉપમં કત્વા, ન હનેય્ય ન ઘાતયે’’તિ.

તત્થ સબ્બેસં જીવિતં પિયન્તિ ખીણાસવં ઠપેત્વા સેસસત્તાનં જીવિતં પિયં મધુરં, ખીણાસવો પન જીવિતે વા મરણે વા ઉપેક્ખકોવ હોતિ. સેસં પુરિમસદિસમેવાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

છબ્બગ્ગિયભિક્ખુવત્થુ દુતિયં.

૩. સબ્બહુલકુમારકવત્થુ

સુખકામાનિ ભૂતાનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સમ્બહુલે કુમારકે આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે સત્થા સાવત્થિયં પિણ્ડાય પવિસન્તો અન્તરામગ્ગે સમ્બહુલે કુમારકે એકં ઘરસપ્પજાતિકં અહિં દણ્ડકેન પહરન્તે દિસ્વા ‘‘કુમારકા કિં કરોથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘અહિં, ભન્તે, દણ્ડકેન પહરામા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં કારણા’’તિ પુન પુચ્છિત્વા ‘‘ડંસનભયેન, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘તુમ્હે ‘અત્તનો સુખં કરિસ્સામા’તિ ઇમં પહરન્તા નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સુખલાભિનો ન ભવિસ્સથ. અત્તનો સુખં પત્થેન્તેન હિ પરં પહરિતું ન વટ્ટતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૩૧. ‘‘સુખકામાનિ ભૂતાનિ, યો દણ્ડેન વિહિંસતિ;

અત્તનો સુખમેસાનો, પેચ્ચ સો ન લભતે સુખં.

૧૩૨. ‘‘સુખકામાનિ ભૂતાનિ, યો દણ્ડેન ન હિંસતિ;

અત્તનો સુખમેસાનો, પેચ્ચ સો લભતે સુખ’’ન્તિ.

તત્થ યો દણ્ડેનાતિ યો પુગ્ગલો દણ્ડેન વા લેડ્ડુઆદીહિ વા વિહેઠેતિ. પેચ્ચ સો ન લભતે સુખન્તિ સો પુગ્ગલો પરલોકે મનુસ્સસુખં વા દિબ્બસુખં વા પરમત્થભૂતં વા નિબ્બાનસુખં ન લભતિ. દુતિયગાથાય પેચ્ચ સો લભતેતિ સો પુગ્ગલો પરલોકે વુત્તપ્પકારં તિવિધમ્પિ સુખં લભતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને પઞ્ચસતાપિ તે કુમારકા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસૂતિ.

સમ્બહુલકુમારકવત્થુ તતિયં.

૪. કોણ્ડધાનત્થેરવત્થુ

માવોચ ફરુસં કઞ્ચીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોણ્ડધાનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિર પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય એકં ઇત્થિરૂપં થેરેન સદ્ધિંયેવ વિચરતિ. તં થેરો ન પસ્સતિ, મહાજનો પન પસ્સતિ. અન્તોગામં પિણ્ડાય ચરતોપિસ્સ મનુસ્સા એકં ભિક્ખં દત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં તુમ્હાકં હોતુ, અયં પન તુમ્હાકં સહાયિકાયા’’તિ વત્વા દુતિયમ્પિ દદન્તિ.

કિં તસ્સ પુબ્બકમ્મન્તિ? કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિર દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂ એકમાતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તસદિસા અતિવિય સમગ્ગા અહેસું. દીઘાયુકબુદ્ધકાલે ચ અનુસંવચ્છરં વા અનુછમાસં વા ભિક્ખૂ ઉપોસથત્થાય સન્નિપતન્તિ. તસ્મા તેપિ ‘‘ઉપોસથગ્ગં ગમિસ્સામા’’તિ વસનટ્ઠાના નિક્ખમિંસુ. તે એકા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તદેવતા દિસ્વા ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ અતિવિય સમગ્ગા, સક્કા નુ ખો ઇમે ભિન્દિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો બાલતાય ચિન્તિતસમનન્તરમેવ આગન્ત્વા તેસુ એકેન, ‘‘આવુસો, મુહુત્તં આગમેહિ, સરીરકિચ્ચેનમ્હિ અત્થિકો’’તિ વુત્તે સા દેવતા એકં મનુસ્સિત્થિવણ્ણં માપેત્વા થેરસ્સ ગચ્છન્તરં પવિસિત્વા નિક્ખમનકાલે એકેન હત્થેન કેસકલાપં, એકેન નિવાસનં સણ્ઠાપયમાના તસ્સ પિટ્ઠિતો નિક્ખમિ. સો તં ન પસ્સતિ, તમાગમયમાનો પન પુરતો ઠિતભિક્ખુ નિવત્તિત્વા ઓલોકયમાનો તં તથા કત્વા નિક્ખમન્તં પસ્સિ. સા તેન દિટ્ઠભાવં ઞત્વા અન્તરધાયિ. ઇતરો તં ભિક્ખું અત્તનો સન્તિકં આગતકાલે આહ – ‘‘આવુસો, સીલં તે ભિન્ન’’ન્તિ. ‘‘નત્થાવુસો, મય્હં એવરૂપ’’ન્તિ. ઇદાનેવ તે મયા પચ્છતો નિક્ખમમાના તરુણઇત્થી ઇદં નામ કરોન્તી દિટ્ઠા, ત્વં ‘‘નત્થિ મય્હં એવરૂપ’’ન્તિ કિં વદેસીતિ. સો અસનિયા મત્થકે અવત્થટો વિય મા મં, આવુસો, નાસેહિ, નત્થિ મય્હં એવરૂપન્તિ. ઇતરો ‘‘મયા સામં અક્ખીહિ દિટ્ઠં, કિં તવ સદ્દહિસ્સામી’’તિ દણ્ડકો વિય ભિજ્જિત્વા પક્કામિ, ઉપોસથગ્ગેપિ ‘‘નાહં ઇમિના સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામી’’તિ નિસીદિ. ઇતરો ‘‘મય્હં, ભન્તે, સીલે અણુમત્તમ્પિ કાળં નત્થી’’તિ ભિક્ખૂનં કથેસિ. સોપિ ‘‘મયા સામં દિટ્ઠ’’ન્તિ આહ. દેવતા તં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં કાતું અનિચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ભારિયં મયા કમ્મં કત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ભન્તે, મય્હં અય્યસ્સ સીલભેદો નત્થિ, મયા પન વીમંસનવસેનેતં કતં, કરોથ તેન સદ્ધિં ઉપોસથ’’ન્તિ આહ. સો તસ્સા આકાસે ઠત્વા કથેન્તિયા સદ્દહિત્વા ઉપોસથં અકાસિ, ન પન થેરે પુબ્બે વિય મુદુચિત્તો અહોસિ. એત્તકં દેવતાય પુબ્બકમ્મં.

આયુપરિયોસાને પન તે થેરા યથાસુખં દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. દેવતા અપીચિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં તત્થ પચ્ચિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિમન્વાય સાસને પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પદં લભિ. તસ્સ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય તં ઇત્થિરૂપં તથેવ પઞ્ઞાયિ. તેનેવસ્સ કોણ્ડધાનત્થેરોતિ નામં કરિંસુ. તં તથાવિચરન્તં દિસ્વા ભિક્ખૂ અનાથપિણ્ડિકં આહંસુ – ‘‘મહાસેટ્ઠિ, ઇમં દુસ્સીલં તવ વિહારા નીહર. ઇમઞ્હિ નિસ્સાય સેસભિક્ખૂનં અયસો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. કિં પન, ભન્તે, સત્થા વિહારે નત્થીતિ? અત્થિ ઉપાસકાતિ. તેન હિ, ભન્તે, સત્થાવ જાનિસ્સતીતિ. ભિક્ખૂ ગન્ત્વા વિસાખાયપિ તથેવ કથેસું. સાપિ નેસં તથેવ પટિવચનં અદાસિ.

ભિક્ખૂપિ તેહિ અસમ્પટિચ્છિતવચના રઞ્ઞો આરોચેસું – ‘‘મહારાજ, કોણ્ડધાનત્થેરો એકં ઇત્થિં ગહેત્વા વિચરન્તો સબ્બેસં અયસં ઉપ્પાદેસિ, તં તુમ્હાકં વિજિતા નીહરથા’’તિ. ‘‘કહં પન સો, ભન્તે’’તિ? ‘‘વિહારે, મહારાજા’’તિ. ‘‘કતરસ્મિં સેનાસને વિહરતી’’તિ? ‘‘અસુકસ્મિં નામા’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, અહં તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ સો સાયન્હસમયે વિહારં ગન્ત્વા તં સેનાસનં પુરિસેહિ પરિક્ખિપાપેત્વા થેરસ્સ વસનટ્ઠાનાભિમુખો અગમાસિ. થેરો મહાસદ્દં સુત્વા વિહારા નિક્ખમિત્વા પમુખે અટ્ઠાસિ. તમ્પિસ્સ ઇત્થિરૂપં પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતં રાજા અદ્દસ. થેરો રઞ્ઞો આગમનં ઞત્વા વિહારં અભિરુહિત્વા નિસીદિ. રાજા થેરં ન વન્દિ, તમ્પિ ઇત્થિં નાદ્દસ. સો દ્વારન્તરેપિ હેટ્ઠામઞ્ચેપિ ઓલોકેન્તો અદિસ્વાવ થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને એકં ઇત્થિં અદ્દસં, કહં સા’’તિ? ‘‘ન પસ્સામિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ મયા તુમ્હાકં પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતા દિટ્ઠા’’તિ વુત્તેપિ ‘‘અહં ન પસ્સામિ’’ચ્ચેવાહ. રાજા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇતો તાવ નિક્ખમથા’’તિ આહ. થેરે નિક્ખમિત્વા પમુખે ઠિતે પુન સા થેરસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે અટ્ઠાસિ. રાજા તં દિસ્વા પુન ઉપરિતલં અભિરુહિ, તસ્સ આગતભાવં ઞત્વા થેરો નિસીદિ. પુન રાજા તં સબ્બટ્ઠાનેસુ ઓલોકેન્તોપિ અદિસ્વા, ‘‘ભન્તે, કહં સા ઇત્થી’’તિ પુન થેરં પુચ્છિ. નાહં પસ્સામિ મહારાજાતિ. ‘‘કિં કથેથ, ભન્તે, મયા ઇદાનેવ તુમ્હાકં પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતા દિટ્ઠા’’તિ આહ. આમ, મહારાજ, મહાજનોપિ ‘‘મે પચ્છતો પચ્છતો ઇત્થી વિચરતી’’તિ વદતિ, અહં પન ન પસ્સામીતિ. રાજા ‘‘પટિરૂપકેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પુન થેરં, ‘‘ભન્તે, ઇતો તાવ ઓતરથા’’તિ વત્વા થેરે ઓતરિત્વા પમુખે ઠિતે પુન તં તસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતં દિસ્વા ઉપરિતલં અભિરુહિ. પુન નાદ્દસ. સો પુન થેરં પુચ્છિત્વા તેન ‘‘ન પસ્સામિ’’ચ્ચેવ વુત્તે ‘‘પટિરૂપકમેવેત’’ન્તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, એવરૂપે સંકિલેસે તુમ્હાકં પિટ્ઠિતો વિચરન્તે અઞ્ઞો કોચિ તુમ્હાકં ભિક્ખં ન દસ્સતિ, નિબદ્ધં મમ ગેહં પવિસથ, અહમેવ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ થેરં નિમન્તેત્વા પક્કામિ.

ભિક્ખૂ ‘‘પસ્સથાવુસો, રઞ્ઞો પાપકિરિયં, ‘એતં વિહારતો નીહરા’તિ વુત્તે આગન્ત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ નિમન્તેત્વા ગતો’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. તમ્પિ થેરં આહંસુ – ‘‘અમ્ભો, દુસ્સીલ, ઇદાનિસિ રાજકોણ્ડો જાતો’’તિ. સોપિ પુબ્બે ભિક્ખૂ કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કોન્તો ‘‘તુમ્હે દુસ્સીલા, તુમ્હે કોણ્ડા, તુમ્હે ઇત્થિં ગહેત્વા વિચરથા’’તિ આહ. તે ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, કોણ્ડધાનત્થેરો અમ્હેહિ વુત્તો અમ્હે ‘દુસ્સીલા’તિઆદીનિ વત્વા અક્કોસતી’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, એવં વદેસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘મયા સદ્ધિં કથિતકારણા’’તિ. ‘‘તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇમિના સદ્ધિં કસ્મા કથેથા’’તિ. ‘‘ઇમસ્સ પચ્છતો ઇત્થિં વિચરન્તિં દિસ્વા, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇમે કિર તયા સદ્ધિં ઇત્થિં વિચરન્તિં દિસ્વા વદન્તિ, ત્વં કસ્મા કથેસિ, એતે તાવ દિસ્વા કથેન્તિ. ત્વં અદિસ્વાવ ઇમેહિ સદ્ધિં કસ્મા કથેસિ, નનુ પુબ્બે તવેવ પાપિકં દિટ્ઠિં નિસ્સાય ઇદં જાતં, ઇદાનિ કસ્મા પુન પાપિકં દિટ્ઠિં ગણ્હાસી’’તિ. ભિક્ખૂ ‘‘કિં પન, ભન્તે, ઇમિના પુબ્બે કત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. અથ નેસં સત્થા તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેત્વા ‘‘ભિક્ખુ ઇદં પાપકમ્મં નિસ્સાય ત્વં ઇમં વિપ્પકારં પત્તો, ઇદાનિ તે પુન તથારૂપં પાપિકં દિટ્ઠિં ગહેતું ન યુત્તં, મા પુન ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેહિ, નિસ્સદ્દો મુખવટ્ટિયં છિન્નકંસથાલસદિસો હોહિ, એવં કરોન્તો નિબ્બાનપ્પત્તો નામ ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૩૩. ‘‘માવોચ ફરુસં કઞ્ચિ, વુત્તા પટિવદેય્યુ તં;

દુક્ખા હિ સારમ્ભકથા, પટિદણ્ડા ફુસેય્યુ તં.

૧૩૪. ‘‘સચે નેરેસિ અત્તાનં, કંસો ઉપહતો યથા;

એસ પત્તોસિ નિબ્બાનં, સારમ્ભો તે ન વિજ્જતી’’તિ.

તત્થ માવોચ ફરુસં કઞ્ચીતિ કઞ્ચિ એકપુગ્ગલમ્પિ ફરુસં મા અવચ. વુત્તાતિ તયા પરે ‘‘દુસ્સીલા’’તિ વુત્તા, તમ્પિ તથેવ પટિવદેય્યું. સારમ્ભકથાતિ એસા કરણુત્તરા યુગગ્ગાહકથા નામ દુક્ખા. પટિદણ્ડાતિ કાયદણ્ડાદીહિ પરં પહરન્તસ્સ તાદિસા પટિદણ્ડા ચ તવ મત્થકે પતેય્યું. સચે નેરેસીતિ સચે અત્તાનં નિચ્ચલં કાતું સક્ખિસ્સસિ. કંસો ઉપહતો યથાતિ મુખવટ્ટિયં છિન્દિત્વા તલમત્તં કત્વા ઠપિતકંસથાલં વિય. તઞ્હિ હત્થપાદેહિ વા દણ્ડકેન વા પહટમ્પિ સદ્દં ન કરોતિ, એસ પત્તોસીતિ સચે એવરૂપો ભવિતું સક્ખિસ્સસિ, ઇમં પટિપદં પૂરયમાનો ઇદાનિ અપ્પત્તોપિ એસો નિબ્બાનપ્પત્તો નામ. સારમ્ભો તે ન વિજ્જતીતિ એવં સન્તે ચ પન ‘‘ત્વં દુસ્સીલો, તુમ્હે દુસ્સીલા’’તિએવમાદિકો ઉત્તરકરણવાચાલક્ખણો સારમ્ભોપિ તે ન વિજ્જતિ, ન ભવિસ્સતિયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ, કોણ્ડધાનત્થેરોપિ સત્થારા દિન્નઓવાદે ઠત્વા અરહત્તં પાપુણિ, ન ચિરસ્સેવ આકાસે ઉપ્પતિત્વા પઠમં સલાકં ગણ્હીતિ.

કોણ્ડધાનત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.

૫. ઉપોસથિકઇત્થીનં વત્થુ

યથા દણ્ડેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા પુબ્બારામે વિહરન્તો વિસાખાદીનં ઉપાસિકાનં ઉપોસથકમ્મં આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિયં કિર એકસ્મિં મહાઉપોસથદિવસે પઞ્ચસતમત્તા ઇત્થિયો ઉપોસથિકા હુત્વા વિહારં અગમિંસુ. વિસાખા તાસુ મહલ્લકિત્થિયો ઉપસઙ્કમિત્વા પુચ્છિ, ‘‘અમ્મા, કિમત્થં ઉપોસથિકા જાતત્થા’’તિ. તાહિ ‘‘દિબ્બસમ્પત્તિં પત્થેત્વા’’તિ વુત્તે મજ્ઝિમિત્થિયો પુચ્છિ, તાહિ ‘‘સપત્તિવાસા મુચ્ચનત્થાયા’’તિ વુત્તે તરુણિત્થિયો પુચ્છિ, તાહિ ‘‘પઠમગબ્ભે પુત્તપટિલાભત્થાયા’’તિ વુત્તે કુમારિકાયો પુચ્છિ, તાહિ ‘‘તરુણભાવેયેવ પતિકુલગમનત્થાયા’’તિ વુત્તે તં સબ્બમ્પિ તાસં કથં સુત્વા તા આદાય સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા પટિપાટિયા આરોચેસિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘વિસાખે ઇમેસં સત્તાનં જાતિઆદયો નામ દણ્ડહત્થકગોપાલકસદિસા, જાતિ જરાય સન્તિકં, જરા બ્યાધિનો સન્તિકં, બ્યાધિ મરણસ્સ સન્તિકં પેસેત્વા મરણં કુઠારિયા છિન્દન્તા વિય જીવિતં છિન્દતિ, એવં સન્તેપિ વિવટ્ટં પત્થેન્તા નામ નત્થિ, વટ્ટમેવ પન પત્થેન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૫. ‘‘યથા દણ્ડેન ગોપાલો, ગાવો પાજેતિ ગોચરં;

એવં જરા ચ મચ્ચુ ચ, આયું પાજેન્તિ પાણિન’’ન્તિ.

તત્થ પાજેતીતિ છેકો ગોપાલો કેદારન્તરં પવિસન્તિયો ગાવો દણ્ડેન નિવારેત્વા તેનેવ પોથેન્તો સુલભતિણોદકં ગોચરં નેતિ. આયું પાજેન્તીતિ જીવિતિન્દ્રિયં છિન્દન્તિ ખેપેન્તિ. ગોપાલકો વિય હિ જરા ચ મચ્ચુ ચ, ગોગણો વિય જીવિતિન્દ્રિયં, ગોચરભૂમિ વિય મરણં. તત્થ જાતિ તાવ સત્તાનં જીવિતિન્દ્રિયં જરાય સન્તિકં પેસેસિ, જરા બ્યાધિનો સન્તિકં, બ્યાધિ મરણસ્સ સન્તિકં. તમેવ મરણં કુઠારિયા છેદં વિય છિન્દિત્વા ગચ્છતીતિ ઇદમેત્થ ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

ઉપોસથિકઇત્થીનં વત્થુ પઞ્ચમં.

૬. અજગરપેતવત્થુ

અથ પાપાનિ કમ્માનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અજગરપેતં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો લક્ખણત્થેરેન સદ્ધિં ગિજ્ઝકૂટતો ઓતરન્તો દિબ્બેન ચક્ખુના પઞ્ચવીસતિયોજનિકં અજગરપેતં નામ અદ્દસ. તસ્સ સીસતો અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા પરિયન્તં ગચ્છન્તિ, પરિયન્તતો ઉટ્ઠહિત્વા સીસં ગચ્છન્તિ, ઉભયતો ઉટ્ઠહિત્વા મજ્ઝે ઓતરન્તિ. થેરો તં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ. લક્ખણત્થેરેન સિતકારણં પુટ્ઠો ‘‘અકાલો, આવુસો, ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાય, સત્થુ સન્તિકે મં પુચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગતકાલે લક્ખણત્થેરેન પુટ્ઠો આહ – ‘‘તત્રાહં, આવુસો, એકં પેતં અદ્દસં, તસ્સ એવરૂપો નામ અત્તભાવો, અહં તં દિસ્વા ‘ન વત મે એવરૂપો અત્તભાવો દિટ્ઠપુબ્બો’તિ સિતં પાત્વાકાસિ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ચક્ખુભૂતા વત, ભિક્ખવે, સાવકા વિહરન્તી’’તિઆદીનિ (પારા. ૨૨૮; સં. નિ. ૨.૨૦૨) વદન્તો થેરસ્સ કથં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘મયાપિ એસો, ભિક્ખવે, પેતો બોધિમણ્ડેયેવ દિટ્ઠો, ‘યે ચ પન મે વચનં ન સદ્દહેય્યું, તેસં તં અહિતાય અસ્સા’તિ ન કથેસિં, ઇદાનિ મોગ્ગલ્લાનં સક્ખિં લભિત્વા કથેમી’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં પુટ્ઠો બ્યાકાસિ –

કસ્સપબુદ્ધકાલે કિર સુમઙ્ગલસેટ્ઠિ નામ સુવણ્ણિટ્ઠકાહિ ભૂમિં સન્થરિત્વા વીસતિઉસભટ્ઠાને તત્તકેનેવ ધનેન વિહારં કારેત્વા તાવત્તકેનેવ વિહારમહં કારેસિ. સો એકદિવસં પાતોવ સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તો નગરદ્વારે એકિસ્સા સાલાય કાસાવં સસીસં પારુપિત્વા કલલમક્ખિતેહિ પાદેહિ નિપન્નં એકં ચોરં દિસ્વા ‘‘અયં કલલમક્ખિતપાદો રત્તિં વિચરિત્વા દિવા નિપન્નમનુસ્સો ભવિસ્સતી’’તિ આહ. ચોરો મુખં વિવરિત્વા સેટ્ઠિં દિસ્વા ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામિ તે કત્તબ્બ’’ન્તિ આઘાતં બન્ધિત્વા સત્તક્ખત્તું ખેત્તં ઝાપેસિ, સત્તક્ખત્તું વજે ગુન્નં પાદે છિન્દિ, સત્તક્ખત્તું ગેહં ઝાપેસિ, સો એત્તકેનાપિ કોપં નિબ્બાપેતું અસક્કોન્તો તસ્સ ચૂળૂપટ્ઠાકેન સદ્ધિં મિત્તસન્થવં કત્વા ‘‘કિં તે સેટ્ઠિનો પિય’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘ગન્ધકુટિતો અઞ્ઞં તસ્સ પિયતરં નત્થી’’તિ સુત્વા ‘‘હોતુ, ગન્ધકુટિં ઝાપેત્વા કોપં નિબ્બાપેસ્સામી’’તિ સત્થરિ પિણ્ડાય પવિટ્ઠે પાનીયપરિભોજનીયઘટે ભિન્દિત્વા ગન્ધકુટિયં અગ્ગિં અદાસિ. સેટ્ઠિ ‘‘ગન્ધકુટિ કિર ઝાયતી’’તિ સુત્વા આગચ્છન્તો ઝામકાલે આગન્ત્વા ગન્ધકુટિં ઝામં ઓલોકેન્તો વાલગ્ગમત્તમ્પિ દોમનસ્સં અકત્વા વામબાહું સમઞ્જિત્વા દક્ખિણેન હત્થેન મહાઅપ્ફોટનં અપ્ફોટેસિ. અથ નં સમીપે ઠિતા પુચ્છિંસુ – ‘‘કસ્મા, સામિ, એત્તકં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા કતગન્ધકુટિયા ઝામકાલે અપ્ફોટેસી’’તિ? સો આહ – ‘‘એત્તકં મે, તાતા, અગ્ગિઆદીહિ અસાધારણે બુદ્ધસ્સ સાસને ધનં નિદહિતું લદ્ધં, ‘પુનપિ એત્તકં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા સત્થુ ગન્ધકુટિં કાતું લભિસ્સામી’તિ તુટ્ઠમાનસો અપ્ફોટેસિ’’ન્તિ. સો પુન તત્તકં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા ગન્ધકુટિં કારેત્વા વીસતિસહસ્સભિક્ખુપરિવારસ્સ સત્થુનો દાનં અદાસિ. તં દિસ્વા ચોરો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇમં અમારેત્વા મઙ્કુકાતું ન સક્ખિસ્સામિ, હોતુ, મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ નિવાસનન્તરે છુરિકં બન્ધિત્વા સત્તાહં વિહારે વિચરન્તોપિ ઓકાસં ન લભિ. મહાસેટ્ઠિપિ સત્ત દિવસાનિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મમ એકેન પુરિસેન સત્તક્ખત્તું ખેત્તં ઝાપિતં, સત્તક્ખત્તું વજે ગુન્નં પાદા છિન્ના, સત્તક્ખત્તું ગેહં ઝાપિતં, ઇદાનિ ગન્ધકુટિપિ તેનેવ ઝાપિતા ભવિસ્સતિ, અહં ઇમસ્મિં દાને પઠમં પત્તિં તસ્સ દમ્મી’’તિ.

તં સુત્વા ચોરો ‘‘ભારિયં વત મે કમ્મં કતં, એવં અપરાધકારકે મયિ ઇમસ્સ કોપમત્તમ્પિ નત્થિ, ઇમસ્મિમ્પિ દાને મય્હમેવ પઠમં પત્તિં દેતિ, અહં ઇમસ્મિં દુબ્ભામિ, એવરૂપં મે પુરિસં અખમાપેન્તસ્સ દેવદણ્ડોપિ મે મત્થકે પતેય્યા’’તિ ગન્ત્વા સેટ્ઠિસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમાહિ મે, સામી’’તિ વત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સામિ, એવં અયુત્તકં કમ્મં મયા કતં, તસ્સ મે ખમાહી’’તિ આહ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘તયા મે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કત’’ન્તિ સબ્બં પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, મયા કત’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘ત્વં મયા ન દિટ્ઠપુબ્બો, કસ્મા મે કુજ્ઝિત્વા એવમકાસી’’તિ પુચ્છિ. સો એકદિવસં નગરા નિક્ખન્તેન તેન વુત્તવચનં સારેત્વા ‘‘ઇમિના મે કારણેન કોપો ઉપ્પાદિતો’’તિ આહ. સેટ્ઠિ અત્તના વુત્તં સરિત્વા ‘‘આમ, તાત, વુત્તં મયા, તં મે ખમાહી’’તિ ચોરં ખમાપેત્વા ‘‘ઉટ્ઠેહિ, તાત, ખમામિ તે, ગચ્છ, તાતા’’તિ આહ. સચે મે, સામિ, ખમસિ, સપુત્તદારં મં ગેહે દાસં કરોહીતિ. તાત, ત્વં મયા એત્તકે કથિતે એવરૂપં છેદનં અકાસિ, ગેહે વસન્તેન પન સદ્ધિં ન સક્કા કિઞ્ચિ કથેતું, ન મે તયા ગેહે વસન્તેન કિચ્ચં અત્થિ, ખમામિ તે, ગચ્છ, તાતાતિ. ચોરો તં કમ્મં કત્વા આયુપરિયોસાને અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તો દીઘરત્તં તત્થ પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન ઇદાનિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે પચ્ચતીતિ.

એવં સત્થા તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, બાલા નામ પાપાનિ કમ્માનિ કરોન્તા ન બુજ્ઝન્તિ, પચ્છા પન અત્તના કતકમ્મેહિ ડય્હમાના અત્તનાવ અત્તનો દાવગ્ગિસદિસાવ હોન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૬. ‘‘અથ પાપાનિ કમ્માનિ, કરં બાલો ન બુજ્ઝતિ;

સેહિ કમ્મેહિ દુમ્મેધો, અગ્ગિડડ્ઢોવ તપ્પતી’’તિ.

તત્થ અથ પાપાનીતિ ન કેવલં બાલો કોધવસેન પાપાનિ કરોતિ, કરોન્તોપિ પન ન બુજ્ઝતીતિ અત્થો. પાપં કરોન્તો ચ ‘‘પાપં કરોમી’’તિ અબુજ્ઝનકો નામ નત્થિ. ‘‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ એવરૂપો નામ વિપાકો’’તિ અજાનનતાય ‘‘ન બુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. સેહીતિ સો તેહિ અત્તનો સન્તકેહિ કમ્મેહિ દુમ્મેધો નિપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો નિરયે નિબ્બત્તિત્વા અગ્ગિડડ્ઢોવ તપ્પતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અજગરપેતવત્થુ છટ્ઠં.

૭. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ

યો દણ્ડેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે તિત્થિયા સન્નિપતિત્વા મન્તેસું – ‘‘જાનાથાવુસો, ‘કેન કારણેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ લાભસક્કારો મહા હુત્વા નિબ્બત્તો’તિ. મયં ન જાનામ, તુમ્હે પન જાનાથાતિ. આમ, જાનામ, મહામોગ્ગલ્લાનં નામ એકં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો. સો હિ દેવલોકં ગન્ત્વા દેવતાહિ કતકમ્મં પુચ્છિત્વા આગન્ત્વા મનુસ્સાનં કથેતિ ‘ઇદં નામ કત્વા એવરૂપં સમ્પત્તિં લભન્તી’તિ. નિરયે નિબ્બત્તાનમ્પિ કમ્મં પુચ્છિત્વા આગન્ત્વા મનુસ્સાનં કથેતિ ‘ઇદં નામ કત્વા એવરૂપં દુક્ખં અનુભવન્તી’તિ. મનુસ્સા તસ્સ કથં સુત્વા મહન્તં લાભસક્કારં અભિહરન્તિ, સચે તં મારેતું સક્ખિસ્સામ, સો લાભસક્કારો અમ્હાકં નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ. તે ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ સબ્બે એકચ્છન્દા હુત્વા ‘‘યંકિઞ્ચિ કત્વા તં મારાપેસ્સામા’’તિ અત્તનો ઉપટ્ઠાકે સમાદપેત્વા કહાપણસહસ્સં લભિત્વા પુરિસઘાતકમ્મં કત્વા ચરન્તે ચોરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નામ કાળસિલાયં વસતિ, તત્થ ગન્ત્વા તં મારેથા’’તિ તેસં કહાપણે અદંસુ. ચોરા ધનલોભેન સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘થેરં મારેસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા તસ્સ વસનટ્ઠાનં પરિવારેસું. થેરો તેહિ પરિક્ખિત્તભાવં ઞત્વા કુઞ્ચિકચ્છિદ્દેન નિક્ખમિત્વા પક્કામિ. તે ચોરા તં દિવસં થેરં અદિસ્વા પુનેકદિવસં ગન્ત્વા પરિક્ખિપિંસુ. થેરો ઞત્વા કણ્ણિકામણ્ડલં ભિન્દિત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. એવં તે પઠમમાસેપિ મજ્ઝિમમાસેપિ થેરં ગહેતું નાસક્ખિંસુ. પચ્છિમમાસે પન સમ્પત્તે થેરો અત્તના કતકમ્મસ્સ આકડ્ઢનભાવં ઞત્વા ન અપગચ્છિ. ચોરા ગન્ત્વા થેરં ગહેત્વા તણ્ડુલકણમત્તાનિસ્સ અટ્ઠીનિ કરોન્તા ભિન્દિંસુ. અથ નં ‘‘મતો’’તિ સઞ્ઞાય એકસ્મિં ગુમ્બપિટ્ઠે ખિપિત્વા પક્કમિંસુ.

થેરો ‘‘સત્થારં પસ્સિત્વાવ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ અત્તભાવં ઝાનવેઠનેન વેઠેત્વા થિરં કત્વા આકાસેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘પરિનિબ્બાયિસ્સસિ, મોગ્ગલ્લાના’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કત્થ ગન્ત્વા’’તિ? ‘‘કાળસિલાપદેસં, ભન્તે’’તિ. તેન હિ, મોગ્ગલ્લાન, મય્હં ધમ્મં કથેત્વા યાહિ. તાદિસસ્સ હિ મે સાવકસ્સ ઇદાનિ દસ્સનં નત્થીતિ. સો ‘‘એવં કરિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા આકાસં ઉપ્પતિત્વા પરિનિબ્બાનદિવસે સારિપુત્તત્થેરો વિય નાનપ્પકારા ઇદ્ધિયો કત્વા ધમ્મં કથેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા કાળસિલાટવિં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિ. ‘‘થેરં કિર ચોરા મારેસુ’’ન્તિ અયમ્પિ કથા સકલજમ્બુદીપે પત્થરિ. રાજા અજાતસત્તુ ચોરે પરિયેસનત્થાય ચરપુરિસે પયોજેસિ. તેસુપિ ચોરેસુ સુરાપાને સુરં પિવન્તેસુ એકો એકસ્સ પિટ્ઠિં પહરિત્વા પાતેસિ. સો તં સન્તેજ્જેત્વા ‘‘અમ્ભો દુબ્બિનીત, ત્વં કસ્મા મે પિટ્ઠિં પાતેસી’’તિ આહ. કિં પન હરે દુટ્ઠચોર, તયા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પઠમં પહટોતિ? કિં પન મયા પહટભાવં ત્વં ન જાનાસીતિ? ઇતિ નેસં ‘‘મયા પહટો, મયા પહટો’’તિ વદન્તાનં વચનં સુત્વા તે ચરપુરિસા તે સબ્બે ચોરે ગહેત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ચોરે પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘તુમ્હેહિ થેરો મારિતો’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કેન તુમ્હે ઉય્યોજિતા’’તિ? ‘‘નગ્ગસમણકેહિ, દેવા’’તિ. રાજા પઞ્ચસતે નગ્ગસમણકે ગાહાપેત્વા પઞ્ચસતેહિ ચોરેહિ સદ્ધિં રાજઙ્ગણે નાભિપ્પમાણેસુ આવાટેસુ નિખણાપેત્વા પલાલેહિ પટિચ્છાદાપેત્વા અગ્ગિં દાપેસિ. અથ નેસં ઝામભાવં ઞત્વા અયનઙ્ગલેહિ કસાપેત્વા સબ્બે ખણ્ડાખણ્ડિકં કારાપેસિ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો અત્તનો અનનુરૂપમેવ મરણં પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો ઇમસ્સેવ અત્તભાવસ્સ અનનુરૂપં મરણં પત્તો, પુબ્બે પન તેન કતસ્સ કમ્મસ્સ અનુરૂપમેવ મરણં પત્તો’’તિ વત્વા ‘‘કિં પનસ્સ, ભન્તે, પુબ્બકમ્મ’’ન્તિ પુટ્ઠો વિત્થારેત્વા કથેસિ –

અતીતે કિર બારાણસિવાસી એકો કુલપુત્તો સયમેવ કોટ્ટનપચનાદીનિ કમ્માનિ કરોન્તો માતાપિતરો પટિજગ્ગિ. અથસ્સ માતાપિતરો નં, ‘‘તાત, ત્વં એકકોવ ગેહે ચ અરઞ્ઞે ચ કમ્મં કરોન્તો કિલમસિ, એકં તે કુમારિકં આનેસ્સામા’’તિ વત્વા, ‘‘અમ્મતાતા, ન મય્હં એવરૂપાયત્થો, અહં યાવ તુમ્હે જીવથ, તાવ વો સહત્થા ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ તેન પટિક્ખિત્તા પુનપ્પુનં તં યાચિત્વા કુમારિકં આનયિંસુ. સા કતિપાહમેવ તે ઉપટ્ઠહિત્વા પચ્છા તેસં દસ્સનમ્પિ અનિચ્છન્તી ‘‘ન સક્કા તવ માતાપિતૂહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસિતુ’’ન્તિ ઉજ્ઝાયિત્વા તસ્મિં અત્તનો કથં અગ્ગણ્હન્તે તસ્સ બહિગતકાલે મકચિવાકખણ્ડાનિ ચ યાગુફેણઞ્ચ ગહેત્વા તત્થ તત્થ આકિરિત્વા તેનાગન્ત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુટ્ઠા આહ – ‘‘ઇમેસં અન્ધમહલ્લકાનં એતં કમ્મં, સબ્બં ગેહં કિલિટ્ઠં કરોન્તા વિચરન્તિ, ન સક્કા એતેહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસિતુ’’ન્તિ. એવં તાય નં પુનપ્પુનં કથયમાનાય એવરૂપોપિ પૂરિતપારમી સત્તો માતાપિતૂહિ સદ્ધિં ભિજ્જિ. સો ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામિ નેસં કત્તબ્બ’’ન્તિ તે ભોજેત્વા, ‘‘અમ્મતાતા, અસુકટ્ઠાને નામ તુમ્હાકં ઞાતકા આગમનં પચ્ચાસીસન્તિ, તત્થ ગમિસ્સામા’’તિ તે યાનકં આરોપેત્વા આદાય ગચ્છન્તો અટવિમજ્ઝં પત્તકાલે, ‘‘તાત, રસ્મિયો ગણ્હાથ, ગાવો પતોદસઞ્ઞાય ગમિસ્સન્તિ, ઇમસ્મિં ઠાને ચોરા વસન્તિ, અહં ઓતરામી’’તિ પિતુ હત્થે રસ્મિયો દત્વા ઓતરિત્વા ગચ્છન્તો સદ્દં પરિવત્તેત્વા ચોરાનં ઉટ્ઠિતસદ્દમકાસિ. માતાપિતરો સદ્દં સુત્વા ‘‘ચોરા ઉટ્ઠિતા’’તિ સઞ્ઞાય, ‘‘તાત, મયં મહલ્લકા, ત્વં અત્તાનમેવ રક્ખાહી’’તિ આહંસુ. સો માતાપિતરો તથાવિરવન્તેપિ ચોરસદ્દં કરોન્તો કોટ્ટેત્વા મારેત્વા અટવિયં ખિપિત્વા પચ્ચાગમિ.

સત્થા ઇદં તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો એત્તકં કમ્મં કત્વા અનેકવસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે એવમેવ કોટ્ટેત્વા સંચુણ્ણિતો મરણં પત્તો. એવં મોગ્ગલ્લાનેન અત્તનો કમ્માનુરૂપમેવ મરણં લદ્ધં, પઞ્ચહિ ચોરસતેહિ સદ્ધિં લભિંસુ. અપ્પદુટ્ઠેસુ હિ પદુસ્સન્તો દસહિ કારણેહિ અનયબ્યસનં પાપુણાતિયેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૩૭. ‘‘યો દણ્ડેન અદણ્ડેસુ, અપ્પદુટ્ઠેસુ દુસ્સતિ;

દસન્નમઞ્ઞતરં ઠાનં, ખિપ્પમેવ નિગચ્છતિ.

૧૩૮. ‘‘વેદનં ફરુસં જાનિં, સરીરસ્સ વ ભેદનં;

ગરુકં વાપિ આબાધં, ચિત્તક્ખેપં વ પાપુણે.

૧૩૯. ‘‘રાજતો વા ઉપસગ્ગં, અબ્ભક્ખાનં વ દારુણં;

પરિક્ખયં વ ઞાતીનં, ભોગાનં વ પભઙ્ગુરં.

૧૪૦. ‘‘અથ વાસ્સ અગારાનિ, અગ્ગિ ડહતિ પાવકો;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ.

તત્થ અદણ્ડેસૂતિ કાયદણ્ડાદિરહિતેસુ ખીણાસવેસુ. અપ્પદુટ્ઠેસૂતિ પરેસુ વા અત્તનિ વા નિરપરાધેસુ. દસન્નમઞ્ઞતરં ઠાનન્તિ દસસુ દુક્ખકારણેસુ અઞ્ઞતરં કારણં. વેદનન્તિ સીસરોગાદિભેદં ફરુસં વેદનં. જાનિન્તિ કિચ્છાધિગતસ્સ ધનસ્સ જાનિં. ભેદનન્તિ હત્થચ્છેદાદિકં સરીરભેદનં. ગરુકન્તિ પક્ખહતએકચક્ખુકપીઠસપ્પિકુણીભાવકુટ્ઠરોગાદિભેદં ગરુકાબાધં વા. ચિત્તક્ખેપન્તિ ઉમ્માદં. ઉપસગ્ગન્તિ યસવિલોપસેનાપતિટ્ઠાનાદિઅચ્છિન્દનાદિકં રાજતો ઉપસગ્ગં વા. અબ્ભક્ખાનન્તિ અદિટ્ઠઅસુતઅચિન્તિતપુબ્બં ‘‘ઇદં સન્ધિચ્છેદાદિકમ્મં, ઇદં વા રાજાપરાધિતકમ્મં તયા કત’’ન્તિ એવરૂપં દારુણં અબ્ભક્ખાનં વા. પરિક્ખયં વ ઞાતીનન્તિ અત્તનો અવસ્સયો ભવિતું સમત્થાનં ઞાતીનં પરિક્ખયં વા. પભઙ્ગુરન્તિ પભઙ્ગુભાવં પૂતિભાવં. યં હિસ્સ ગેહે ધઞ્ઞં, તં પૂતિભાવં આપજ્જતિ, સુવણ્ણં અઙ્ગારભાવં, મુત્તા કપ્પાસટ્ઠિભાવં, કહાપણં કપાલખણ્ડાદિભાવં, દ્વિપદચતુપ્પદા કાણકુણાદિભાવન્તિ અત્થો. અગ્ગિ ડહતીતિ એકસંવચ્છરે દ્વત્તિક્ખત્તું અઞ્ઞસ્મિં ડાહકે અવિજ્જમાનેપિ અસનિઅગ્ગિ વા પતિત્વા ડહતિ, અત્તનોવ ધમ્મતાય ઉટ્ઠિતો પાવકો વા ડહતિયેવ. નિરયન્તિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમેસં દસન્નં ઠાનાનં અઞ્ઞતરં પત્વાપિ એકંસેન સમ્પરાયે પત્તબ્બં દસ્સેતું ‘‘નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ વુત્તં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ સત્તમં.

૮. બહુભણ્ડિકભિક્ખુવત્થુ

ન નગ્ગચરિયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો બહુભણ્ડિકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિવાસી કિરેકો કુટુમ્બિકો ભરિયાય કાલકતાય પબ્બજિ. સો પબ્બજન્તો અત્તનો પરિવેણઞ્ચ અગ્ગિસાલઞ્ચ ભણ્ડગબ્ભઞ્ચ કારેત્વા સબ્બમ્પિ ભણ્ડગબ્ભં સપ્પિમધુતેલાદીહિ પૂરેત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા ચ પન અત્તનો દાસે પક્કોસાપેત્વા યથારુચિકં આહારં પચાપેત્વા ભુઞ્જતિ. બહુભણ્ડો ચ બહુપરિક્ખારો ચ અહોસિ. રત્તિં અઞ્ઞં નિવાસનપારુપનં હોતિ, દિવા અઞ્ઞં નિવાસનપારુપનં હોતિ, દિવા અઞ્ઞં વિહારપચ્ચન્તે વસતિ. તસ્સેકદિવસં ચીવરપચ્ચત્થરણાનિ સુક્ખાપેન્તસ્સ સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તા ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા ‘‘કસ્સિમાનિ, આવુસો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘મય્હ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આવુસો, ભગવતા તિચીવરાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, ત્વઞ્ચ પન એવં અપ્પિચ્છસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા એવં બહુપરિક્ખારો જાતો’’તિ તં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં ભિક્ખુ અતિબહુભણ્ડો’’તિ આરોચેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર તં ભિક્ખૂ’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે આહ – ‘‘કસ્મા પન ત્વં, ભિક્ખુ, મયા અપ્પિચ્છતાય ધમ્મે દેસિતે એવં બહુભણ્ડો જાતો’’તિ. સો તાવત્તકેનેવ કુપિતો ‘‘ઇમિના દાનિ નીહારેન ચરિસ્સામી’’તિ પારુપનં છડ્ડેત્વા પરિસમજ્ઝે એકચીવરો અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ઉપત્થમ્ભયમાનો નનુ ત્વં ભિક્ખુ પુબ્બે હિરોત્તપ્પગવેસકો દકરક્ખસકાલેપિ હિરોત્તપ્પં ગવેસમાનો દ્વાદસ વસ્સાનિ વિહાસિ, કસ્મા ઇદાનિ એવં ગરુકે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે પારુપનં છડ્ડેત્વા હિરોત્તપ્પં પહાય ઠિતોસીતિ. સો સત્થુ વચનં સુત્વા હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા તં ચીવરં પારુપિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ભિક્ખૂ તસ્સ અત્થસ્સ આવિભાવત્થં ભગવન્તં યાચિંસુ. ભગવા અતીતં આહરિત્વા કથેસિ –

અતીતે કિર બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં બોધિસત્તો પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે મહિંસકુમારોતિ નામં કરિંસુ. તસ્સ કનિટ્ઠભાતા ચન્દકુમારો નામ અહોસિ. તેસં માતરિ કાલકતાય રાજા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. સાપિ પુત્તં વિજાયિ, સૂરિયકુમારોતિસ્સ નામં કરિંસુ. તં દિસ્વા રાજા તુટ્ઠો ‘‘પુત્તસ્સ તે વરં દમ્મી’’તિ આહ. સાપિ ખો, ‘‘દેવ, ઇચ્છિતકાલે ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્વા પુત્તસ્સ વયપ્પત્તકાલે રાજાનં આહ – ‘‘દેવેન મય્હં પુત્તસ્સ જાતકાલે વરો દિન્નો, ઇદાનિ મે પુત્તસ્સ રજ્જં દેહી’’તિ. રાજા ‘‘મમ દ્વે પુત્તા અગ્ગિક્ખન્ધા વિય જલન્તા વિચરન્તિ, ન સક્કા તસ્સ રજ્જં દાતુ’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ તં પુનપ્પુનં યાચમાનમેવ દિસ્વા ‘‘અયં મે પુત્તાનં અનત્થમ્પિ કરેય્યા’’તિ પુત્તે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાતા, અહં સૂરિયકુમારસ્સ જાતકાલે વરં અદાસિં, ઇદાનિસ્સ માતા રજ્જં યાચતિ, અહં તસ્સ ન દાતુકામો, તસ્સ માતા તુમ્હાકં અનત્થમ્પિ કરેય્ય, ગચ્છથ તુમ્હે, અરઞ્ઞે વસિત્વા મમચ્ચયેનાગન્ત્વા રજ્જં ગણ્હથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે પિતરં વન્દિત્વા પાસાદા ઓતરન્તે રાજઙ્ગણે કીળમાનો સૂરિયકુમારો દિસ્વા તં કારણં ઞત્વા તેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિ. તેસં હિમવન્તં પવિટ્ઠકાલે બોધિસત્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિત્વા સૂરિયકુમારં આહ – ‘‘તાત, એતં સરં ગન્ત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ અમ્હાકમ્પિ પદુમિનિપણ્ણેહિ ઉદકં આહરા’’તિ. સો પન સરો વેસ્સવણ્ણસ્સ સન્તિકા એકેન દકરક્ખસેન લદ્ધો હોતિ. વેસ્સવણ્ણો ચ તં આહ – ‘‘ઠપેત્વા દેવધમ્મજાનનકે યે ચ અઞ્ઞે ઇમં સરં ઓતરન્તિ, તે ખાદિતું લભસી’’તિ. તતો પટ્ઠાય સો તં સરં ઓતિણ્ણોતિણ્ણે દેવધમ્મે પુચ્છિત્વા અજાનન્તે ખાદતિ, સૂરિયકુમારોપિ તં સરં અવીમંસિત્વાવ ઓતરિ, તેન ચ ‘‘દેવધમ્મે જાનાસી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘દેવધમ્મા નામ ચન્દિમસૂરિયા’’તિ આહ. અથ નં ‘‘ત્વં દેવધમ્મે ન જાનાસી’’તિ ઉદકં પવેસેત્વા અત્તનો ભવને ઠપેસિ. બોધિસત્તોપિ તં ચિરાયન્તં દિસ્વા ચન્દકુમારં પેસેસિ. સોપિ તેન ‘‘દેવધમ્મે જાનાસી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘દેવધમ્મા નામ ચતસ્સો દિસા’’તિ આહ. દકરક્ખસો તમ્પિ ઉદકં પવેસેત્વા તત્થેવ ઠપેસિ.

બોધિસત્તો તસ્મિમ્પિ ચિરાયન્તે ‘‘અન્તરાયેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ સયં ગન્ત્વા દ્વિન્નમ્પિ ઓતરણપદંયેવ દિસ્વા ‘‘અયં સરો રક્ખસપરિગ્ગહિતો’’તિ ઞત્વા ખગ્ગં સન્નય્હિત્વા ધનું ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. રક્ખસો તં અનોતરન્તં દિસ્વા વનકમ્મિકપુરિસવેસેનાગન્ત્વા આહ – ‘‘ભો પુરિસ, ત્વં મગ્ગકિલન્તો, કસ્મા ઇમં સરં ઓતરિત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ ભિસમુલાલં ખાદિત્વા પુપ્ફાનિ પિલન્ધિત્વા ન ગચ્છસી’’તિ. બોધિસત્તો તં દિસ્વાવ ‘‘એસ સો યક્ખો’’તિ ઞત્વા ‘‘તયા મે ભાતરો ગહિતા’’તિ આહ. આમ, મયા ગહિતાતિ. કિં કારણાતિ? અહં ઇમં સરં ઓતિણ્ણોતિણ્ણે લભામીતિ. કિં પન સબ્બેવ લભસીતિ? દેવધમ્મજાનનકે ઠપેત્વા અવસેસે લભામીતિ. અત્થિ પન તે દેવધમ્મેહિ અત્થોતિ? આમ, અત્થીતિ. અહં કથેસ્સામીતિ. તેન હિ કથેહીતિ. ન સક્કા કિલિટ્ઠેન ગત્તેન કથેતુન્તિ. યક્ખો બોધિસત્તં ન્હાપેત્વા પાનીયં પાયેત્વા અલઙ્કરિત્વા અલઙ્કતમણ્ડપમજ્ઝે પલ્લઙ્કં આરોપેત્વા સયમસ્સ પાદમૂલે નિસીદિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘સક્કચ્ચં સુણાહી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્ના, સુક્કધમ્મસમાહિતા;

સન્તો સપ્પુરિસા લોકે, દેવધમ્માતિ વુચ્ચરે’’તિ. (જા. ૧.૧.૬);

યક્ખો ઇમં ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નો બોધિસત્તં આહ – ‘‘પણ્ડિત, અહં તે પસન્નો, એકં ભાતરં દમ્મિ, કતરં આનેમી’’તિ? ‘‘કનિટ્ઠં આનેહી’’તિ. પણ્ડિત, ત્વં કેવલં દેવધમ્મે જાનાસિયેવ, ન પન તેસુ વત્તસીતિ. કિં કારણાતિ? યસ્મા જેટ્ઠં ઠપેત્વા કનિટ્ઠં આહરાપેન્તો જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મં ન કરોસીતિ, દેવધમ્મે ચાહં યક્ખ જાનામિ, તેસુ ચ વત્તામિ. મયઞ્હિ એતં નિસ્સાય ઇમં અરઞ્ઞં પવિટ્ઠા. એતસ્સ હિ અત્થાય અમ્હાકં પિતરં એતસ્સ માતા રજ્જં યાચિ, અમ્હાકં પન પિતા તં વરં અદત્વા અમ્હાકં અનુરક્ખણત્થાય અરઞ્ઞે વાસં અનુજાનિ, સો કુમારો અનિવત્તિત્વા અમ્હેહિ સદ્ધિં આગતો. ‘‘તં અરઞ્ઞે એકો યક્ખો ખાદી’’તિ વુત્તેપિ ન કોચિ સદ્દહિસ્સતિ. તેનાહં ગરહભયભીતો તમેવાહરાપેમીતિ. યક્ખો બોધિસત્તસ્સ પસીદિત્વા ‘‘સાધુ પણ્ડિત, ત્વમેવ દેવધમ્મે જાનાસિ, દેવધમ્મેસુ ચ વત્તસી’’તિ દ્વે ભાતરો આનેત્વા અદાસિ. અથ નં બોધિસત્તો યક્ખભાવે આદીનવં કથેત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. સો તેન સુસંવિહિતારક્ખો તસ્મિં અરઞ્ઞે વસિત્વા પિતરિ કાલકતે યક્ખં આદાય બારાણસિં ગન્ત્વા રજ્જં ગહેત્વા ચન્દકુમારસ્સ ઉપરજ્જં, સૂરિયકુમારસ્સ સેનાપતિટ્ઠાનં દત્વા યક્ખસ્સ રમણીયે ઠાને આયતનં કારાપેત્વા યથા સો લાભગ્ગપ્પત્તો હોતિ, તથા અકાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા રક્ખસો બહુભણ્ડિકભિક્ખુ અહોસિ, સૂરિયકુમારો આનન્દો, ચન્દકુમારો સારિપુત્તો, મહિંસકુમારો પન અહમેવા’’તિ. એવં સત્થા જાતકં કથેત્વા ‘‘એવં ત્વં, ભિક્ખુ, પુબ્બે દેવધમ્મે ગવેસમાનો હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્નો વિચરિત્વા ઇદાનિ ચતુપરિસમજ્ઝે ઇમિના નીહારેન ઠત્વા મમ પુરતો ‘અપ્પિચ્છોમ્હી’તિ વદન્તો અયુત્તં અકાસિ. ન હિ સાટકપટિક્ખેપાદિમત્તેન સમણો નામ હોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૧. ‘‘ન નગ્ગચરિયા ન જટા ન પઙ્કા, નાનાસકા થણ્ડિલસાયિકા વા;

રજોજલ્લં ઉક્કુટિકપ્પધાનં, સોધેન્તિ મચ્ચં અવિતિણ્ણકઙ્ખ’’ન્તિ.

તત્થ નાનાસકાતિ ન અનસકા, ભત્તપટિક્ખેપકાતિ અત્થો. થણ્ડિલસાયિકાતિ ભૂમિસયના. રજોજલ્લન્તિ કદ્દમલેપનાકારેન સરીરે સન્નિહિતરજો. ઉક્કુટિકપ્પધાનન્તિ ઉક્કુટિકભાવેન આરદ્ધવીરિયં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો હિ મચ્ચો ‘‘એવં અહં લોકનિસ્સરણસઙ્ખાતં સુદ્ધિં પાપુણિસ્સામી’’તિ ઇમેસુ નગ્ગચરિયાદીસુ યં કિઞ્ચિ સમાદાય વત્તેય્ય, સો કેવલં મિચ્છાદસ્સનઞ્ચેવ વડ્ઢેય્ય, કિલમથસ્સ ચ ભાગી અસ્સ. ન હિ એતાનિ સુસમાદિન્નાનિપિ અટ્ઠવત્થુકાય કઙ્ખાય અવિતિણ્ણભાવેન અવિતિણ્ણકઙ્ખં મચ્ચં સોધેન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

બહુભણ્ડિકભિક્ખુવત્થુ અટ્ઠમં.

૯. સન્તતિમહામત્તવત્થુ

અલઙ્કતો ચેપીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સન્તતિમહામત્તં આરબ્ભ કથેસિ.

સો હિ એકસ્મિં કાલે રઞ્ઞો પસેનદિકોસલસ્સ પચ્ચન્તં કુપિતં વૂપસમેત્વા આગતો. અથસ્સ રાજા તુટ્ઠો સત્ત દિવસાનિ રજ્જં દત્વા એકં નચ્ચગીતકુસલં ઇત્થિં અદાસિ. સો સત્ત દિવસાનિ સુરામદમત્તો હુત્વા સત્તમે દિવસે સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધવરગતો ન્હાનતિત્થં ગચ્છન્તો સત્થારં પિણ્ડાય પવિસન્તં દ્વારન્તરે દિસ્વા હત્થિક્ખન્ધવરગતોવ સીસં ચાલેત્વા વન્દિત્વા પક્કામિ. સત્થા સિતં કત્વા ‘‘કો નુ ખો, ભન્તે, સિતપાતુકરણે હેતૂ’’તિ આનન્દત્થેરેન પુટ્ઠો સિતકારણં આચિક્ખન્તો આહ – ‘‘પસ્સાનન્દ, સન્તતિમહામત્તં, અજ્જ સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતોવ મમ સન્તિકં આગન્ત્વા ચતુપ્પદિકગાથાવસાને અરહત્તં પત્વા સત્તતાલમત્તે આકાસે નિસીદિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ. મહાજનો થેરેન સદ્ધિં કથેન્તસ્સ સત્થુ વચનં અસ્સોસિ. તત્થ મિચ્છાદિટ્ઠિકા ચિન્તયિંસુ – ‘‘પસ્સથ સમણસ્સ ગોતમસ્સ કિરિયં, મુખપ્પત્તમેવ ભાસતિ, અજ્જ કિર એસ એવં સુરામદમત્તો યથાલઙ્કતોવ એતસ્સ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સતિ, અજ્જેવ તં મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હિસ્સામા’’તિ. સમ્માદિટ્ઠિકા ચિન્તેસું – ‘‘અહો બુદ્ધાનં મહાનુભાવતા, અજ્જ બુદ્ધલીળઞ્ચેવ સન્તતિમહામત્તલીળઞ્ચ દટ્ઠું લભિસ્સામા’’તિ.

સન્તતિમહામત્તોપિ ન્હાનતિત્થે દિવસભાગં ઉદકકીળં કીળિત્વા ઉય્યાનં ગન્ત્વા આપાનભૂમિયં નિસીદિ. સાપિ ઇત્થી રઙ્ગમજ્ઝં ઓતરિત્વા નચ્ચગીતં દસ્સેતું આરભિ. તસ્સા સરીરલીળાય દસ્સનત્થં સત્તાહં અપ્પાહારતાય તં દિવસં નચ્ચગીતં દસ્સયમાનાય અન્તોકુચ્છિયં સત્થકવાતા સમુટ્ઠાય હદયમંસં કન્તિત્વા અગમંસુ. સા તઙ્ખણઞ્ઞેવ મુખેન ચેવ અક્ખીહિ ચ વિવટેહિ કાલમકાસિ. સન્તતિમહામત્તો ‘‘ઉપધારેથ ન’’ન્તિ વત્વા ‘‘નિરુદ્ધા, સામી’’તિ ચ વુત્તમત્તેયેવ બલવસોકેન અભિભૂતો તઙ્ખણઞ્ઞેવસ્સ સત્તાહં પીતસુરા તત્તકપાલે ઉદકબિન્દુ વિય પરિક્ખયં અગમાસિ. સો ‘‘ન મે ઇમં સોકં અઞ્ઞે નિબ્બાપેતું સક્ખિસ્સન્તિ અઞ્ઞત્ર તથાગતેના’’તિ બલકાયપરિવુતો સાયન્હસમયે સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા એવમાહ – ‘‘ભન્તે, ‘એવરૂપો મે સોકો ઉપ્પન્નો, તં મે તુમ્હે નિબ્બાપેતું સક્ખિસ્સથા’તિ આગતોમ્હિ, પટિસરણં મે હોથા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘સોકં નિબ્બાપેતું સમત્થસ્સેવ સન્તિકં આગતોસિ. ઇમિસ્સા હિ ઇત્થિયા ઇમિનાવ આકારેન મતકાલે તવ રોદન્તસ્સ પગ્ઘરિતઅસ્સૂનિ ચતુન્નં મહાસમુદ્દાનં ઉદકતો અતિરેકતરાની’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘યં પુબ્બે તં વિસોસેહિ, પચ્છા તે માહુ કિઞ્ચનં;

મજ્ઝે ચે નો ગહેસ્સસિ, ઉપસન્તો ચરિસ્સસી’’તિ. (સુ. નિ. ૯૫૫, ૧૧૦૫; ચૂળનિ. જતુકણ્ણિમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૬૮);

ગાથાપરિયોસાને સન્તતિમહામત્તો અરહત્તં પત્વા અત્તનો આયુસઙ્ખારં ઓલોકેન્તો તસ્સ અપ્પવત્તનભાવં ઞત્વા સત્થારં આહ – ‘‘ભન્તે, પરિનિબ્બાનં મે અનુજાનાથા’’તિ. સત્થા તેન કતકમ્મં જાનન્તોપિ ‘‘મુસાવાદેન નિગ્ગણ્હનત્થં સન્નિપતિતા મિચ્છાદિટ્ઠિકા ઓકાસં ન લભિસ્સન્તિ, ‘બુદ્ધલીળઞ્ચેવ સન્તતિમહામત્તલીળઞ્ચ પસ્સિસ્સામા’તિ સન્નિપતિતા સમ્માદિટ્ઠિકા ઇમિના કતકમ્મં સુત્વા પુઞ્ઞેસુ આદરં કરિસ્સન્તી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘તેન હિ તયા કતકમ્મં મય્હં કથેહિ, કથેન્તો ચ ભૂમિયં ઠિતો અકથેત્વા સત્તતાલમત્તે આકાસે ઠિતો કથેહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા એકતાલપ્પમાણં ઉગ્ગમ્મ ઓરોહિત્વા પુન સત્થારં વન્દિત્વા ઉગ્ગચ્છન્તો પટિપાટિયા સત્તતાલપ્પમાણે આકાસે પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા ‘‘સુણાથ મે, ભન્તે, પુબ્બકમ્મ’’ન્તિ વત્વા આહ –

ઇતો એકનવુતિકપ્પે વિપસ્સીસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે અહં બન્ધુમતિનગરે એકસ્મિં કુલે નિબ્બત્તિત્વા ચિન્તેસિં – ‘‘કિં નુ ખો પરેસં છેદં વા પીળં વા અકરણકમ્મ’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ધમ્મઘોસકકમ્મં દિસ્વા તતો પટ્ઠાય તં કમ્મં કરોન્તો મહાજનં સમાદપેત્વા ‘‘પુઞ્ઞાનિ કરોથ, ઉપોસથદિવસેસુ ઉપોસથં સમાદિયથ, દાનં દેથ, ધમ્મં સુણાથ, બુદ્ધરતનાદીહિ સદિસં અઞ્ઞં નામ નત્થિ, તિણ્ણં રતનાનં સક્કારં કરોથા’’તિ ઉગ્ઘોસેન્તો વિચરામિ. તસ્સ મય્હં સદ્દં સુત્વા બુદ્ધપિતા બન્ધુમતિમહારાજા મં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘દેવ, તિણ્ણં રતનાનં ગુણં પકાસેત્વા મહાજનં પુઞ્ઞકમ્મેસુ સમાદપેન્તો વિચરામી’’તિ વુત્તે, ‘‘કત્થ નિસિન્નો વિચરસી’’તિ મં પુચ્છિત્વા ‘‘પદસાવ, દેવા’’તિ મયા વુત્તે, ‘‘તાત, ન ત્વં એવં વિચરિતું અરહસિ, ઇમં પુપ્ફદામં પિલન્ધિત્વા અસ્સપિટ્ઠે નિસિન્નોવ વિચરા’’તિ મય્હં મુત્તાદામસદિસં પુપ્ફદામં દત્વા દન્તં અસ્સં અદાસિ. અથ મં રઞ્ઞા દિન્નપરિહારેન તથેવ ઉગ્ઘોસેત્વા વિચરન્તં પુન રાજા પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તદેવ, દેવા’’તિ વુત્તે, ‘‘તાત, અસ્સોપિ તે નાનુચ્છવિકો, ઇધ નિસીદિત્વા વિચરા’’તિ ચતુસિન્ધવયુત્તરથં અદાસિ. તતિયવારેપિ મે રાજા સદ્દં સુત્વા પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાત, કિં કરોન્તો વિચરસી’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘તદેવ, દેવા’’તિ વુત્તે, ‘‘તાત, રથોપિ તે નાનુચ્છવિકો’’તિ મય્હં મહન્તં ભોગક્ખન્ધં મહાપસાધનઞ્ચ દત્વા એકઞ્ચ હત્થિં અદાસિ. સ્વાહં સબ્બાભરણપટિમણ્ડિતો હત્થિક્ખન્ધે નિસિન્નો અસીતિ વસ્સસહસ્સાનિ ધમ્મઘોસકકમ્મં અકાસિં, તસ્સ મે એત્તકં કાલં કાયતો ચન્દનગન્ધો વાયતિ, મુખતો ઉપ્પલગન્ધો વાયતિ. ઇદં મયા કતકમ્મન્તિ.

એવં સો અત્તનો પુબ્બકમ્મં કથેત્વા આકાસે નિસિન્નોવ તેજોધાતું સમાપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિ. સરીરે અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા મંસલોહિતં ઝાપેસિ, સુમનપુપ્ફાનિ વિય ધાતુયો અવસિસ્સિંસુ. સત્થા સુદ્ધવત્થં પસારેસિ, ધાતુયો તત્થ પતિંસુ. તા પત્તે પક્ખિપિત્વા ચતુમહાપથે થૂપં કારેસિ ‘‘મહાજનો વન્દિત્વા પુઞ્ઞભાગી ભવિસ્સતી’’તિ. ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું, ‘‘આવુસો, સન્તતિમહામત્તો ગાથાવસાને અરહત્તં પત્વા અલઙ્કતપટિયત્તોયેવ આકાસે નિસીદિત્વા પરિનિબ્બુતો, કિં નુ ખો એતં ‘સમણો’તિ વત્તું વટ્ટતિ ઉદાહુ બ્રાહ્મણો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મમ પુત્તં ‘સમણો’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ, ‘બ્રાહ્મણો’તિપિ વત્તું વટ્ટતિયેવા’’તિ વત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૨. અલઙ્કતો ચેપિ સમં ચરેય્ય,

સન્તો દન્તો નિયતો બ્રહ્મચારી;

સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં,

સો બ્રાહ્મણો સો સમણો સ ભિક્ખૂ’’તિ.

તત્થ અલઙ્કતોતિ વત્થાભરણેહિ પટિમણ્ડિતો. તસ્સત્થો – વત્થાલઙ્કારાદીહિ અલઙ્કતો ચેપિ પુગ્ગલો કાયાદીહિ સમં ચરેય્ય, રાગાદિવૂપસમેન સન્તો ઇન્દ્રિયદમનેન દન્તો ચતુમગ્ગનિયમેન નિયતો સેટ્ઠચરિયાય બ્રહ્મચારી કાયદણ્ડાદીનં ઓરોપિતતાય સબ્બેસુ ભૂતેસુ નિધાય દણ્ડં. સો એવરૂપો બાહિતપાપત્તા બ્રાહ્મણોતિપિ સમિતપાપત્તા સમણોતિપિ ભિન્નકિલેસત્તા ભિક્ખૂતિપિ વત્તબ્બોયેવાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સન્તતિમહામત્તવત્થુ નવમં.

૧૦. પિલોતિકતિસ્સત્થેરવત્થુ

હિરીનિસેધોતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો પિલોતિકત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે આનન્દત્થેરો એકં પિલોતિકખણ્ડનિવત્થં કપાલં આદાય ભિક્ખાય ચરન્તં દારકં દિસ્વા ‘‘કિં તે એવં વિચરિત્વા જીવનતો પબ્બજ્જા ન ઉત્તરિતરા’’તિ વત્વા, ‘‘ભન્તે, કો મં પબ્બાજેસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં પબ્બાજેસ્સામી’’તિ તં આદાય ગન્ત્વા સહત્થા ન્હાપેત્વા કમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. તઞ્ચ પન નિવત્થપિલોતિકખણ્ડં પસારેત્વા ઓલોકેન્તો પરિસ્સાવનકરણમત્તમ્પિ ગય્હૂપગં કઞ્ચિ પદેસં અદિસ્વા કપાલેન સદ્ધિં એકિસ્સા રુક્ખસાખાય ઠપેસિ. સો પબ્બજિત્વા લદ્ધૂપસમ્પદો બુદ્ધાનં ઉપ્પન્નલાભસક્કારં પરિભુઞ્જમાનો મહગ્ઘાનિ ચીવરાનિ અચ્છાદેત્વા વિચરન્તો થૂલસરીરો હુત્વા ઉક્કણ્ઠિત્વા ‘‘કિં મે જનસ્સ સદ્ધાદેય્યં નિવાસેત્વા વિચરણેન, અત્તનો પિલોતિકમેવ નિવાસેસ્સામી’’તિ તં ઠાનં ગન્ત્વા પિલોતિકં ગહેત્વા ‘‘અહિરિક નિલ્લજ્જ એવરૂપાનં વત્થાનં અચ્છાદનટ્ઠાનં પહાય ઇમં પિલોતિકખણ્ડં નિવાસેત્વા કપાલહત્થો ભિક્ખાય ચરિતું ગચ્છસી’’તિ તં આરમ્મણં કત્વા અત્તનાવ અત્તાનં ઓવદિ, ઓવદન્તસ્સેવ પનસ્સ ચિત્તં સન્નિસીદિ. સો તં પિલોતિકં તત્થેવ પટિસામેત્વા નિવત્તિત્વા વિહારમેવ ગતો. સો કતિપાહચ્ચયેન પુનપિ ઉક્કણ્ઠિત્વા તથેવ વત્વા નિવત્તિ, પુનપિ તથેવાતિ. તં એવં અપરાપરં વિચરન્તં દિસ્વા ભિક્ખૂ ‘‘કહં, આવુસો, ગચ્છસી’’તિ પુચ્છન્તિ. સો ‘‘આચરિયસ્સ સન્તિકં ગચ્છામાવુસો’’તિ વત્વા એતેનેવ નીહારેન અત્તનો પિલોતિકખણ્ડમેવ આરમ્મણં કત્વા અત્તાનં નિસેધેત્વા કતિપાહેનેવ અરહત્તં પાપુણિ. ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘કિં, આવુસો, ન દાનિ આચરિયસ્સ સન્તિકં ગચ્છસિ, નનુ અયં તે વિચરણમગ્ગો’’તિ. આવુસો, આચરિયેન સદ્ધિં સંસગ્ગે સતિ ગતોમ્હિ, ઇદાનિ પન મે છિન્નો સંસગ્ગો, તેનસ્સ સન્તિકં ન ગચ્છામીતિ. ભિક્ખૂ તથાગતસ્સ આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, પિલોતિકત્થેરો અઞ્ઞં બ્યાકરોતી’’તિ. કિમાહ, ભિક્ખવેતિ? ઇદં નામ, ભન્તેતિ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘આમ, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો સંસગ્ગે સતિ આચરિયસ્સ સન્તિકં ગતો, ઇદાનિ પનસ્સ સંસગ્ગો છિન્નો, અત્તનાવ અત્તાનં નિસેધેત્વા અરહત્તં પત્તો’’તિ વત્વા ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૪૩. ‘‘હિરીનિસેધો પુરિસો, કોચિ લોકસ્મિં વિજ્જતિ;

યો નિદ્દં અપબોધેતિ, અસ્સો ભદ્રો કસામિવ.

૧૪૪. ‘‘અસ્સો યથા ભદ્રો કસાનિવિટ્ઠો,

આતાપિનો સંવેગિનો ભવાથ;

સદ્ધાય સીલેન ચ વીરિયેન ચ,

સમાધિના ધમ્મવિનિચ્છયેન ચ;

સમ્પન્નવિજ્જાચરણા પતિસ્સતા,

જહિસ્સથ દુક્ખમિદં અનપ્પક’’ન્તિ.

તત્થ અન્તો ઉપ્પન્નં અકુસલવિતક્કં હિરિયા નિસેધેતીતિ હિરીનિસેધો. કોચિ લોકસ્મિન્તિ એવરૂપો પુગ્ગલો દુલ્લભો, કોચિદેવ લોકસ્મિં વિજ્જતિ. યો નિદ્દન્તિ અપ્પમત્તો સમણધમ્મં કરોન્તો અત્તનો ઉપ્પન્નં નિદ્દં અપહરન્તો બુજ્ઝતીતિ અપબોધેતિ. કસામિવાતિ યથા ભદ્રો અસ્સો અત્તનિ પતમાનં કસં અપહરતિ, અત્તનિ પતિતું ન દેતિ. યો એવં નિદ્દં અપબોધેતિ, સો દુલ્લભોતિ અત્થો.

દુતિયગાથાય અયં સઙ્ખેપત્થો – ‘‘ભિક્ખવે, યથા ભદ્રો અસ્સો પમાદમાગમ્મ કસાય નિવિટ્ઠો, અહમ્પિ નામ કસાય પહટો’’તિ અપરભાગે આતપ્પં કરોતિ, એવં તુમ્હેપિ આતાપિનો સંવેગિનો ભવથ, એવંભૂતા લોકિયલોકુત્તરાય દુવિધાય સદ્ધાય ચ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેન ચ કાયિકચેતસિકવીરિયેન ચ અટ્ઠસમાપત્તિસમાધિના ચ કારણાકારણજાનનલક્ખણેન ધમ્મવિનિચ્છયેન ચ સમન્નાગતા હુત્વા તિસ્સન્નં વા અટ્ઠન્નં વા વિજ્જાનં, પઞ્ચદસન્નઞ્ચ ચરણાનં સમ્પત્તિયા સમ્પન્નવિજ્જાચરણા. ઉપટ્ઠિતસતિતાય પતિસ્સતા હુત્વા ઇદં અનપ્પકં વટ્ટદુક્ખં પજહિસ્સથાતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

પિલોતિકતિસ્સત્થેરવત્થુ દસમં.

૧૧. સુખસામણેરવત્થુ

ઉદકઞ્હિ નયન્તીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો સુખસામણેરં આરબ્ભ કથેસિ.

અતીતસ્મિઞ્હિ બારાણસિસેટ્ઠિનો ગન્ધકુમારો નામ પુત્તો અહોસિ. રાજા તસ્સ પિતરિ કાલકતે તં પક્કોસાપેત્વા સમસ્સાસેત્વા મહન્તેન સક્કારેન તસ્સેવ સેટ્ઠિટ્ઠાનં અદાસિ. સો તતો પટ્ઠાય ગન્ધસેટ્ઠીતિ પઞ્ઞાયિ. અથસ્સ ભણ્ડાગારિકો ધનગબ્ભદ્વારં વિવરિત્વા, ‘‘સામિ, ઇદં તે એત્તકં પિતુ ધનં, એત્તકં પિતામહાદીન’’ન્તિ નીહરિત્વા દસ્સેસિ. સો તં ધનરાસિં ઓલોકેત્વા આહ – ‘‘કિં પન તે ઇમં ધનં ગહેત્વા ન ગમિંસૂ’’તિ. ‘‘સામિ, ધનં ગહેત્વા ગતા નામ નત્થિ. અત્તના કતં કુસલાકુસલમેવ હિ આદાય સત્તા ગચ્છન્તી’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘તે બાલતાય ધનં સણ્ઠાપેત્વા પહાય ગતા, અહં પનેતં ગહેત્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ. એવં પન ચિન્તેન્તો ‘‘દાનં વા દસ્સામિ, પૂજં વા કરિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા ‘‘ઇદં સબ્બં ખાદિત્વાવ ગમિસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સો સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા ફલિકમયં ન્હાનકોટ્ઠકં કારેસિ, સતસહસ્સં દત્વા ફલિકમયમેવ ન્હાનફલકં, સતસહસ્સં દત્વા નિસીદનપલ્લઙ્કં, સતસહસ્સં દત્વા ભોજનપાતિં, સતસહસ્સમેવ દત્વા ભોજનટ્ઠાને મણ્ડપં કારાપેસિ, સતસહસ્સં દત્વા ભોજનપાતિયા આસિત્તકૂપધાનં કારેસિ, સતસહસ્સેનેવ ગેહે સીહપઞ્જરં સણ્ઠાપેસિ, અત્તનો પાતરાસત્થાય સહસ્સં અદાસિ, સાયમાસત્થાયપિ સહસ્સમેવ. પુણ્ણમદિવસે પન ભોજનત્થાય સતસહસ્સં દાપેસિ, તં ભત્તં ભુઞ્જનદિવસે સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા નગરં અલઙ્કરિત્વા ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘ગન્ધસેટ્ઠિસ્સ કિર ભત્તભુઞ્જનાકારં ઓલોકેન્તૂ’’તિ.

મહાજનો મઞ્ચાતિમઞ્ચે બન્ધિત્વા સન્નિપતિ. સોપિ સતસહસ્સગ્ઘનકે ન્હાનકોટ્ઠકે સતસહસ્સગ્ઘનકે ફલકે નિસીદિત્વા સોળસહિ ગન્ધોદકઘટેહિ ન્હત્વા તં સીહપઞ્જરં વિવરિત્વા તસ્મિં પલ્લઙ્કે નિસીદિ. અથસ્સ તસ્મિં આસિત્તકૂપધાને તં પાતિં ઠપેત્વા સતસહસ્સગ્ઘનકં ભોજનં વડ્ઢેસું. સો નાટકપરિવુતો એવરૂપાય સમ્પત્તિયા તં ભોજનં ભુઞ્જતિ. અપરેન સમયેન એકો ગામિકમનુસ્સો અત્તનો પરિબ્બયાહરણત્થં દારુઆદીનિ યાનકે પક્ખિપિત્વા નગરં ગન્ત્વા સહાયકસ્સ ગેહે નિવાસં ગણ્હિ. તદા પન પુણ્ણમદિવસો હોતિ. ‘‘ગન્ધસેટ્ઠિનો ભુઞ્જનલીળં ઓલોકેન્તૂ’’તિ નગરે ભેરિં ચરાપેસિ. અથ નં સહાયકો આહ – ‘‘સમ્મ, ગન્ધસેટ્ઠિનો તે ભુઞ્જનલીળં દિટ્ઠપુબ્બ’’ન્તિ. ‘‘ન દિટ્ઠપુબ્બં, સમ્મા’’તિ. ‘‘તેન હિ એહિ, ગચ્છામ, અયં નગરે ભેરી ચરતિ, એતસ્સ મહાસમ્પત્તિં પસ્સામા’’તિ નગરવાસી જનપદવાસિં ગહેત્વા અગમાસિ. મહાજનોપિ મઞ્ચાતિમઞ્ચે અભિરુહિત્વા પસ્સતિ. ગામવાસી ભત્તગન્ધં ઘાયિત્વાવ નગરવાસિં આહ – ‘‘મય્હં એતાય પાતિયા ભત્તપિણ્ડે પિપાસા જાતા’’તિ. સમ્મ, મા એતં પત્થયિ, ન સક્કા લદ્ધુન્તિ. સમ્મ, અલભન્તો ન જીવિસ્સામીતિ. સો તં પટિબાહિતું અસક્કોન્તો પરિસપરિયન્તે ઠત્વા ‘‘પણમામિ તે, સામી’’તિ તિક્ખત્તું મહાસદ્દં નિચ્છારેત્વા ‘‘કો એસો’’તિ વુત્તે અહં, સામીતિ. ‘‘કિમેત’’ન્તિ. ‘‘અયં એકો ગામવાસી તુમ્હાકં પાતિયં ભત્તપિણ્ડે પિપાસં ઉપાદેસિ, એકં ભત્તપિણ્ડં દાપેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા લદ્ધુ’’ન્તિ. ‘‘કિં, સમ્મ, સુતં તે’’તિ? ‘‘સુતં મે, અપિચ લભન્તો જીવિસ્સામિ, અલભન્તસ્સ મે મરણં ભવિસ્સતી’’તિ. સો પુનપિ વિરવિ – ‘‘અયં કિર, સામિ, અલભન્તો મરિસ્સતિ, જીવિતમસ્સ દેથા’’તિ. અમ્ભો ભત્તપિણ્ડો નામ સતમ્પિ અગ્ઘતિ, સતદ્વયમ્પિ અગ્ઘતિ. યો યો યાચતિ, તસ્સ તસ્સ દદમાનો અહં કિં ભુઞ્જિસ્સામીતિ? સામિ, અયં અલભન્તો મરિસ્સતિ, જીવિતમસ્સ દેથાતિ. ન સક્કાવ મુધા લદ્ધું, યદિ પન અલભન્તો ન જીવતિ, તીણિ સંવચ્છરાનિ મમ ગેહે ભતિં કરોતુ, એવમસ્સ ભત્તપાતિં દાપેસ્સામીતિ. ગામવાસી તં સુત્વા ‘‘એવં હોતુ, સમ્મા’’તિ સહાયકં વત્વા પુત્તદારં પહાય ‘‘ભત્તપાતિઅત્થાય તીણિ સંવચ્છરાનિ ભતિં કરિસ્સામી’’તિ સેટ્ઠિસ્સ ગેહં પાવિસિ. સો ભતિં કરોન્તો સબ્બકિચ્ચાનિ સક્કચ્ચં અકાસિ. ગેહે વા અરઞ્ઞે વા રત્તિં વા દિવા વા સબ્બાનિ કત્તબ્બકમ્માનિ કતાનેવ પઞ્ઞાયિંસુ. ‘‘ભત્તભતિકો’’તિ ચ વુત્તે સકલનગરેપિ પઞ્ઞાયિ. અથસ્સ દિવસે પરિપુણ્ણે ભત્તવેય્યાવટિકો ‘‘ભત્તભતિકસ્સ, સામિ, દિવસો પુણ્ણો, દુક્કરં તેન કતં તીણિ સંવચ્છરાનિ ભતિં કરોન્તેન, એકમ્પિ કમ્મં ન કોપિતપુબ્બ’’ન્તિ આહ.

અથસ્સ સેટ્ઠિ અત્તનો સાયપાતરાસત્થાય દ્વે સહસ્સાનિ, તસ્સ પાતરાસત્થાય સહસ્સન્તિ તીણિ સહસ્સાનિ દાપેત્વા આહ – ‘‘અજ્જ મય્હં કત્તબ્બં પરિહારં તસ્સેવ કરોથા’’તિ. વત્વા ચ પન ઠપેત્વા એકં ચિન્તામણિં નામ પિયભરિયં અવસેસજનમ્પિ ‘‘અજ્જ તમેવ પરિવારેથા’’તિ વત્વા સબ્બસમ્પત્તિં તસ્સ નિય્યાદેસિ. સો સેટ્ઠિનો ન્હાનોદકેન તસ્સેવ કોટ્ઠકે તસ્મિં ફલકે નિસિન્નો ન્હત્વા તસ્સેવ નિવાસનસાટકે નિવાસેત્વા તસ્સેવ પલ્લઙ્કે નિસીદિ. સેટ્ઠિપિ નગરે ભેરિં ચરાપેસિ – ‘‘ભત્તભતિકો ગન્ધસેટ્ઠિસ્સ ગેહે તીણિ સંવચ્છરાનિ ભતિં કત્વા પાતિં લભિ, તસ્સ ભુઞ્જનસમ્પત્તિં ઓલોકેન્તૂ’’તિ. મહાજનો મઞ્ચાતિમઞ્ચે અભિરુહિત્વા પસ્સતિ, ગામવાસિસ્સ ઓલોકિતોલોકિતટ્ઠાનં કમ્પનાકારપ્પત્તં અહોસિ. નાટકા પરિવારેત્વા અટ્ઠસું, તસ્સ પુરતો ભત્તપાતિં વડ્ઢેત્વા ઠપયિંસુ. અથસ્સ હત્થધોવનવેલાય ગન્ધમાદને એકો પચ્ચેકબુદ્ધો સત્તમે દિવસે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય ‘‘કત્થ નુ ખો અજ્જ ભિક્ખાચારત્થાય ગચ્છામી’’તિ ઉપધારેન્તો ભત્તભતિકં અદ્દસ. અથ સો ‘‘અયં તીણિ સંવચ્છરાનિ ભતિં કત્વા ભત્તપાતિં લભિ, અત્થિ નુ ખો એતસ્સ સદ્ધા, નત્થી’’તિ ઉપધારેન્તો ‘‘અત્થી’’તિ ઞત્વા ‘‘સદ્ધાપિ એકચ્ચે સઙ્ગહં કાતું ન સક્કોન્તિ, સક્ખિસ્સતિ નુ ખો મે સઙ્ગહં કાતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા ‘‘સક્ખિસ્સતિ ચેવ મમ ચ સઙ્ગહકરણં નિસ્સાય મહાસમ્પત્તિં લભિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ચીવરં પારુપિત્વા પત્તમાદાય વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પરિસન્તરેન ગન્ત્વા તસ્સ પુરતો ઠિતમેવ અત્તાનં દસ્સેસિ.

સો પચ્ચેકબુદ્ધં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહં પુબ્બે અદિન્નભાવેન એકિસ્સા ભત્તપાતિયા અત્થાય તીણિ સંવચ્છરાનિ પરગેહે ભતિં અકાસિં, ઇદાનિ મે ઇદં ભત્તં એકં રત્તિન્દિવં રક્ખેય્ય, સચે પન નં અય્યસ્સ દસ્સામિ, અનેકાનિપિ કપ્પકોટિસહસ્સાનિ રક્ખિસ્સતિ, અય્યસ્સેવ નં દસ્સામી’’તિ. સો તીણિ સંવચ્છરાનિ ભતિં કત્વા લદ્ધભત્તપાતિતો એકપિણ્ડમ્પિ મુખે અટ્ઠપેત્વા તણ્હં વિનોદેત્વા સયમેવ પાતિં ઉક્ખિપિત્વા પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પાતિં અઞ્ઞસ્સ હત્થે દત્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા પાતિં વામહત્થેન ગહેત્વા દક્ખિણહત્થેન તસ્સ પત્તે ભત્તં આકિરિ. પચ્ચેકબુદ્ધો ભત્તસ્સ ઉપડ્ઢસેસકાલે પત્તં હત્થેન પિદહિ. અથ નં સો આહ – ‘‘ભન્તે, એકોવ પટિવિસો ન સક્કા દ્વિધા કાતું, મા મં ઇધલોકેન સઙ્ગણ્હથ, પરલોકેન સઙ્ગહમેવ કરોથ, સાવસેસં અકત્વા નિરવસેસમેવ દસ્સામી’’તિ. અત્તનો હિ થોકમ્પિ અનવસેસેત્વા દિન્નં નિરવસેસદાનં નામ, તં મહપ્ફલં હોતિ. સો તથા કરોન્તો સબ્બં દત્વા પુન વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, એકં ભત્તપાતિં નિસ્સાય તીણિ સંવચ્છરાનિ મે પરગેહે ભતિં કરોન્તેન દુક્ખં અનુભૂતં, ઇદાનિ મે નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સુખમેવ હોતુ, તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સેવ ભાગી અસ્સ’’ન્તિ. પચ્ચેકબુદ્ધો ‘‘એવં હોતુ, ચિન્તામણિ વિય તે સબ્બકામદદો મનોસઙ્કપ્પા પુણ્ણચન્દો વિય પૂરેન્તૂ’’તિ અનુમોદનં કરોન્તો –

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિતં તુય્હં, સબ્બમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, ચન્દો પન્નરસો યથા.

‘‘ઇચ્છિતં પત્થિકં તુય્હં, ખિપ્પમેવ સમિજ્ઝતુ;

સબ્બે પૂરેન્તુ સઙ્કપ્પા, મણિ જોતિરસો યથા’’તિ. –

વત્વા ‘‘અયં મહાજનો યાવ ગન્ધમાદનપબ્બતગમના મં પસ્સન્તો તિટ્ઠતૂ’’તિ અધિટ્ઠાય આકાસેન ગન્ધમાદનં અગમાસિ.

મહાજનોપિ નં પસ્સન્તોવ અટ્ઠાસિ. સો તત્થ ગન્ત્વા તં પિણ્ડપાતં પઞ્ચસતાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં વિભજિત્વા અદાસિ. સબ્બે અત્તનો પહોનકં ગણ્હિંસુ. ‘‘અપ્પો પિણ્ડપાતો કથં પહોસી’’તિ ન ચિન્તેતબ્બં. ચત્તારિ હિ અચિન્તેય્યાનિ (અ. નિ. ૪.૭૭) વુત્તાનિ, તત્રાયં પચ્ચેકબુદ્ધવિસયોતિ. મહાજનો પચ્ચેકબુદ્ધાનં પિણ્ડપાતં વિભજિત્વા દિય્યમાનં દિસ્વા સાધુકારસહસ્સાનિ પવત્તેસિ, અસનિસતનિપાકસદ્દો વિય અહોસિ. તં સુત્વા ગન્ધસેટ્ઠિ ચિન્તેસિ – ‘‘ભત્તભતિકો મયા દિન્નસમ્પત્તિં ધારેતું નાસક્ખિ મઞ્ઞે, તેનાયં મહાજનો પરિહાસં કરોન્તો સન્નિપતિતો નદતી’’તિ. સો તપ્પવત્તિજાનનત્થં મનુસ્સે પેસેસિ. તે આગન્ત્વા ‘‘સમ્પત્તિધારકા નામ, સામિ, એવં હોન્તૂ’’તિ વત્વા તં પવત્તિં આરોચેસું. સેટ્ઠિ તં સુત્વાવ પઞ્ચવણ્ણાય પીતિયા ફુટ્ઠસરીરો હુત્વા ‘‘અહો દુક્કરં તેન કતં, અહં એત્તકં કાલં એવરૂપાય સમ્પત્તિયા ઠિતો કિઞ્ચિ દાતું નાસક્ખિ’’ન્તિ તં પક્કોસાપેત્વા ‘‘સચ્ચં કિર તયા ઇદં નામ કત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, સામી’’તિ વુત્તે, ‘‘હન્દ, સહસ્સં ગહેત્વા તવ દાને મય્હમ્પિ પત્તિં દેહી’’તિ આહ. સો તથા અકાસિ. સેટ્ઠિપિસ્સ સબ્બં અત્તનો સન્તકં મજ્ઝે ભિન્દિત્વા અદાસિ.

ચતસ્સો હિ સમ્પદા નામ – વત્થુસમ્પદા, પચ્ચયસમ્પદા, ચેતનાસમ્પદા, ગુણાતિરેકસમ્પદાતિ. તત્થ નિરોધસમાપત્તિરહો અરહા વા અનાગામી વા દક્ખિણેય્યો વત્થુસમ્પદા નામ. પચ્ચયાનં ધમ્મેન સમેન ઉપ્પત્તિ પચ્ચયસમ્પદા નામ. દાનતો પુબ્બે દાનકાલે પચ્છા ભાગેતિ તીસુ કાલેસુ ચેતનાય સોમનસ્સસહગતઞાણસમ્પયુત્તભાવો ચેતનાસમ્પદા નામ. દક્ખિણેય્યસ્સ સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતભાવો ગુણાતિરેકસમ્પદા નામાતિ. ઇમસ્સ ચ ખીણાસવો પચ્ચેકબુદ્ધો દક્ખિણેય્યા, ભતિં કત્વા લદ્ધભાવેન પચ્ચયો ધમ્મતો ઉપ્પન્નો, તીસુ કાલેસુ પરિસુદ્ધા ચેતના, સમાપત્તિતો વુટ્ઠિતમત્તો પચ્ચેકબુદ્ધો ગુણાતિરેકોતિ ચતસ્સોપિ સમ્પદા નિપ્ફન્ના. એતાસં આનુભાવેન દિટ્ઠેવ ધમ્મે મહાસમ્પત્તિં પાપુણન્તિ. તસ્મા સો સેટ્ઠિનો સન્તિકા સમ્પત્તિં લભિ. અપરભાગે ચ રાજાપિ ઇમિના કતકમ્મં સુત્વા તં પક્કોસાપેત્વા સહસ્સં દત્વા પત્તિં ગહેત્વા તુટ્ઠમાનસો મહન્તં ભોગક્ખન્ધં દત્વા સેટ્ઠિટ્ઠાનં અદાસિ. ભત્તભતિકસેટ્ઠીતિસ્સ નામં અકાસિ. સો ગન્ધસેટ્ઠિના સદ્ધિં સહાયો હુત્વા એકતો ખાદન્તો પિવન્તો યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં સારિપુત્તત્થેરસ્સૂપટ્ઠાકકુલે પટિસન્ધિં ગણ્હિ. અથસ્સ માતા લદ્ધગબ્ભપરિહારા કતિપાહચ્ચયેન ‘‘અહો વતાહં પઞ્ચસતેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સારિપુત્તત્થેરસ્સ સતરસભોજનં દત્વા કાસાયવત્થનિવત્થા સુવણ્ણસરકં આદાય આસનપરિયન્તે નિસિન્ના તેસં ભિક્ખૂનં ઉચ્છિટ્ઠાવસેસકં પરિભુઞ્જેય્ય’’ન્તિ દોહળિની હુત્વા તથેવ કત્વા દોહળં પટિવિનોદેસિ. સા સેસમઙ્ગલેસુપિ તથારૂપમેવ દાનં દત્વા પુત્તં વિજાયિત્વા નામગ્ગહણદિવસે ‘‘પુત્તસ્સ મે, ભન્તે, સિક્ખાપદાનિ દેથા’’તિ થેરં આહ. થેરો ‘‘કિમસ્સ નામ’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘ભન્તે, પુત્તસ્સ મે પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય ઇમસ્મિં ગેહે કસ્સચિ દુક્ખં નામ ન ભૂતપુબ્બં, તેનેવસ્સ સુખકુમારોતિ નામં ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તે તદેવસ્સ નામં ગહેત્વા સિક્ખાપદાનિ અદાસિ.

તદા એવઞ્ચસ્સ માતુ ‘‘નાહં મમ પુત્તસ્સ અજ્ઝાસયં ભિન્દિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જિ. સા તસ્સ કણ્ણવિજ્ઝનમઙ્ગલાદીસુપિ તથેવ દાનં અદાસિ. કુમારોપિ સત્તવસ્સિકકાલે ‘‘ઇચ્છામહં, અમ્મ, થેરસ્સ સન્તિકે પબ્બજિતુ’’ન્તિ આહ. સા ‘‘સાધુ, તાત, નાહં તવ અજ્ઝાસયં ભિન્દિસ્સામી’’તિ થેરં નિમન્તેત્વા ભોજેત્વા, ‘‘ભન્તે, પુત્તો મે પબ્બજિતું ઇચ્છતિ, ઇમાહં સાયન્હસમયે વિહારં આનેસ્સામી’’તિ થેરં ઉય્યોજેત્વા ઞાતકે સન્નિપાતેત્વા ‘‘પુત્તસ્સ મે ગિહિકાલે કત્તબ્બં કિચ્ચં અજ્જેવ કરિસ્સામા’’તિ વત્વા પુત્તં અલઙ્કરિત્વા મહન્તેન સિરિસોભગ્ગેન વિહારં નેત્વા થેરસ્સ નિય્યાદેસિ. થેરોપિ તં, ‘‘તાત, પબ્બજ્જા નામ દુક્કરા, સક્ખિસ્સસિ અભિરમિતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘કરિસ્સામિ વો, ભન્તે, ઓવાદ’’ન્તિ વુત્તે કમ્મટ્ઠાનં દત્વા પબ્બાજેસિ. માતાપિતરોપિસ્સ પબ્બજ્જાય સક્કારં કરોન્તા અન્તોવિહારેયેવ સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સતરસભોજનં દત્વા સાયં અત્તનો ગેહં અગમંસુ. અટ્ઠમે દિવસે સારિપુત્તત્થેરો ભિક્ખુસઙ્ઘે ગામં પવિટ્ઠે વિહારે કત્તબ્બકિચ્ચં કત્વા સામણેરં પત્તચીવરં ગાહાપેત્વા ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. સામણેરો અન્તરામગ્ગે માતિકાદીનિ દિસ્વા પણ્ડિતસામણેરો વિય પુચ્છિ. થેરોપિ તસ્સ તથેવ બ્યાકાસિ. સામણેરો તાનિ કારણાનિ સુત્વા ‘‘સચે તુમ્હે અત્તનો પત્તચીવરં ગણ્હેય્યાથ, અહં નિવત્તેય્ય’’ન્તિ વત્વા થેરેન તસ્સ અજ્ઝાસયં અભિન્દિત્વા, ‘‘સામણેર, દેહિ મમ પત્તચીવર’’ન્તિ પત્તચીવરે ગહિતે થેરં વન્દિત્વા નિવત્તમાનો, ‘‘ભન્તે, મય્હં આહારં આહરમાનો સતરસભોજનં આહરેય્યાથા’’તિ આહ. કુતો તં લભિસ્સામીતિ? અત્તનો પુઞ્ઞેન અલભન્તો મમ પુઞ્ઞેન લભિસ્સથ, ભન્તેતિ. અથસ્સ થેરો કુઞ્ચિકં દત્વા ગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. સોપિ વિહારં આગન્ત્વા થેરસ્સ ગબ્ભં વિવરિત્વા પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય અત્તનો કાયે ઞાણં ઓતારેત્વા નિસીદિ.

તસ્સ ગુણતેજેન સક્કસ્સ આસનં ઉણ્હાકારં દસ્સેસિ. સક્કો ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ઓલોકેન્તો સામણેરં દિસ્વા ‘‘સુખસામણેરો અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તચીવરં દત્વા ‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ નિવત્તો, મયા તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ચત્તારો મહારાજે પક્કોસાપેત્વા ‘‘ગચ્છથ, તાતા, વિહારસ્સૂપવને દુસ્સદ્દકે સકુણે પલાપેથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે તથા કત્વા સામન્તા આરક્ખં ગણ્હિંસુ. ચન્દિમસૂરિયે ‘‘અત્તનો વિમાનાનિ ગહેત્વા તિટ્ઠથા’’તિ આણાપેસિ. તેપિ તથા કરિંસુ. સયમ્પિ આવિઞ્છનટ્ઠાને આરક્ખં ગણ્હિ. વિહારો સન્નિસિન્નો નિરવો અહોસિ. સામણેરો એકગ્ગચિત્તેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ પાપુણિ. થેરો ‘‘સામણેરેન ‘સતરસભોજનં આહરેય્યાથા’તિ વુત્તં, કસ્સ નુ ખો ઘરે સક્કા લદ્ધુ’’ન્તિ ઓલોકેન્તો એકં અજ્ઝાસયસમ્પન્નં ઉપટ્ઠાકતુલં દિસ્વા તત્થ ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, સાધુ વો કતં અજ્જ ઇધાગચ્છન્તેહી’’તિ તેહિ તુટ્ઠમાનસેહિ પત્તં ગહેત્વા નિસીદાપેત્વા યાગુખજ્જકં દત્વા યાવ ભત્તકાલં ધમ્મકથં યાચિતો તેસં સારણીયધમ્મકથં કથેત્વા કાલં સલ્લક્ખેત્વા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ. અથસ્સ સતરસભોજનં દત્વા તં આદાય ગન્તુકામં થેરં દિસ્વા ‘‘ભુઞ્જથ, ભન્તે, અપરમ્પિ તે દસ્સામા’’તિ થેરં ભોજેત્વા પુન પત્તપૂરં અદંસુ. થેરો તં આદાય ‘‘સામણેરો મે છાતો’’તિ તુરિતતુરિતો વિહારં પાયાસિ. તં દિવસં સત્થા પાતોવ નિક્ખમિત્વા ગન્ધકુટિયં નિસિન્નોવ આવજ્જેસિ – ‘‘અજ્જ સુખસામણેરો ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તચીવરં દત્વા ‘સમણધમ્મં કરિસ્સામી’તિ નિવત્તો, નિપ્ફન્નં નુ ખો તસ્સ કિચ્ચ’’ન્તિ. સો તિણ્ણંયેવ મગ્ગફલાનં પત્તભાવં દિસ્વા ઉત્તરિપિ ઉપધારેન્તો ‘‘સક્ખિસ્સતાયં અજ્જ અરહત્તં પાપુણિતું, સારિપુત્તો પન ‘સામણેરો મે છાતો’તિ વેગેન ભત્તં આદાય નિક્ખમતિ, સચે ઇમસ્મિં અરહત્તં અપ્પત્તે ભત્તં આહરિસ્સતિ, ઇમસ્સ અન્તરાયો ભવિસ્સતિ, મયા ગન્ત્વા દ્વારકોટ્ઠકે આરક્ખં ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ ચિન્તેત્વા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા દ્વારકોટ્ઠકે ઠત્વા આરક્ખં ગણ્હિ.

થેરોપિ ભત્તં આહરિ. અથ નં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ ચત્તારો પઞ્હે પુચ્છિ. પઞ્હવિસ્સજ્જનાવસાને સામણેરો અરહત્તં પાપુણિ. સત્થા થેરં આમન્તેત્વા ‘‘ગચ્છ, સારિપુત્ત, સામણેરસ્સ તે ભત્તં દેહી’’તિ આહ. થેરો ગન્ત્વા દ્વારં આકોટેસિ. સામણેરોપિ નિક્ખમિત્વા ઉપજ્ઝાયસ્સ વત્તં કત્વા ‘‘ભત્તકિચ્ચં કરોહી’’તિ વુત્તે થેરસ્સ ભત્તેન અનત્થિકભાવં ઞત્વા સત્તવસ્સિકકુમારો તઙ્ખણઞ્ઞેવ અરહત્તં પત્તો નીચાસનટ્ઠાનં પચ્ચવેક્ખન્તો ભત્તકિચ્ચં કત્વા પત્તં ધોવિ. તસ્મિં કાલે ચત્તારો મહારાજાનો આરક્ખં વિસ્સજ્જેસું. ચન્દિમસૂરિયાપિ વિમાનાનિ મુઞ્ચિંસુ. સક્કોપિ આવિઞ્છનટ્ઠાને આરક્ખં વિસ્સજ્જેસિ. સૂરિયો નભમજ્ઝં અતિક્કન્તોયેવ પઞ્ઞાયિ. ભિક્ખૂ ‘‘સાયન્હો પઞ્ઞાયતિ, સામણેરેન ચ ઇદાનેવ ભત્તકિચ્ચં કતં, કિં નુ ખો અજ્જ પુબ્બણ્હો બલવા જાતો, સાયન્હો મન્દો’’તિ વદિંસુ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા, ‘‘ભન્તે, અજ્જ પુબ્બણ્હો બલવા જાતો, સાયન્હો મન્દો, સામણેરેન ચ ઇદાનેવ ભત્તકિચ્ચં કતં, અથ ચ પન સૂરિયો નભમજ્ઝં અતિક્કન્તોયેવ પઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, એવમેવં હોતિ પુઞ્ઞવન્તાનં સમણધમ્મકરણકાલે. અજ્જ હિ ચત્તારો મહારાજાનો સામન્તા આરક્ખં ગણ્હિંસુ, ચન્દિમસૂરિયા વિમાનાનિ ગહેત્વા અટ્ઠંસુ, સક્કો આવિઞ્છનકે આરક્ખં ગણ્હિ, અહમ્પિ દ્વારકોટ્ઠકે આરક્ખં ગણ્હિં, અજ્જ સુખસામણેરો માતિકાય ઉદકં હરન્તે, ઉસુકારે ઉસું ઉજું કરોન્તે, તચ્છકે ચક્કાદીનિ કરોન્તે દિસ્વા અત્તાનં દમેત્વા અરહત્તં પત્તો’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૫. ‘‘ઉદકઞ્હિ નયન્તિ નેત્તિકા, ઉસુકારા નમયન્તિ તેજનં;

દારું નમયન્તિ તચ્છકા, અત્તાનં દમયન્તિ સુબ્બતા’’તિ.

તત્થ સુબ્બતાતિ સુવદા, સુખેન ઓવદિતબ્બા અનુસાસિતબ્બાતિ અત્થો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

સુખસામણેરવત્થુ એકાદસમં.

દણ્ડવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસમો વગ્ગો.