૮. બહુભણ્ડિકભિક્ખુવત્થુ

ન નગ્ગચરિયાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો બહુભણ્ડિકં ભિક્ખું આરબ્ભ કથેસિ.

સાવત્થિવાસી કિરેકો કુટુમ્બિકો ભરિયાય કાલકતાય પબ્બજિ. સો પબ્બજન્તો અત્તનો પરિવેણઞ્ચ અગ્ગિસાલઞ્ચ ભણ્ડગબ્ભઞ્ચ કારેત્વા સબ્બમ્પિ ભણ્ડગબ્ભં સપ્પિમધુતેલાદીહિ પૂરેત્વા પબ્બજિ, પબ્બજિત્વા ચ પન અત્તનો દાસે પક્કોસાપેત્વા યથારુચિકં આહારં પચાપેત્વા ભુઞ્જતિ. બહુભણ્ડો ચ બહુપરિક્ખારો ચ અહોસિ. રત્તિં અઞ્ઞં નિવાસનપારુપનં હોતિ, દિવા અઞ્ઞં નિવાસનપારુપનં હોતિ, દિવા અઞ્ઞં વિહારપચ્ચન્તે વસતિ. તસ્સેકદિવસં ચીવરપચ્ચત્થરણાનિ સુક્ખાપેન્તસ્સ સેનાસનચારિકં આહિણ્ડન્તા ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા ‘‘કસ્સિમાનિ, આવુસો’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘મય્હ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘આવુસો, ભગવતા તિચીવરાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, ત્વઞ્ચ પન એવં અપ્પિચ્છસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા એવં બહુપરિક્ખારો જાતો’’તિ તં સત્થુ સન્તિકં નેત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં ભિક્ખુ અતિબહુભણ્ડો’’તિ આરોચેસું. સત્થા ‘‘સચ્ચં કિર તં ભિક્ખૂ’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ વુત્તે આહ – ‘‘કસ્મા પન ત્વં, ભિક્ખુ, મયા અપ્પિચ્છતાય ધમ્મે દેસિતે એવં બહુભણ્ડો જાતો’’તિ. સો તાવત્તકેનેવ કુપિતો ‘‘ઇમિના દાનિ નીહારેન ચરિસ્સામી’’તિ પારુપનં છડ્ડેત્વા પરિસમજ્ઝે એકચીવરો અટ્ઠાસિ. અથ નં સત્થા ઉપત્થમ્ભયમાનો નનુ ત્વં ભિક્ખુ પુબ્બે હિરોત્તપ્પગવેસકો દકરક્ખસકાલેપિ હિરોત્તપ્પં ગવેસમાનો દ્વાદસ વસ્સાનિ વિહાસિ, કસ્મા ઇદાનિ એવં ગરુકે બુદ્ધસાસને પબ્બજિત્વા ચતુપરિસમજ્ઝે પારુપનં છડ્ડેત્વા હિરોત્તપ્પં પહાય ઠિતોસીતિ. સો સત્થુ વચનં સુત્વા હિરોત્તપ્પં પચ્ચુપટ્ઠાપેત્વા તં ચીવરં પારુપિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ. ભિક્ખૂ તસ્સ અત્થસ્સ આવિભાવત્થં ભગવન્તં યાચિંસુ. ભગવા અતીતં આહરિત્વા કથેસિ –

અતીતે કિર બારાણસિરઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિસ્મિં બોધિસત્તો પટિસન્ધિં ગણ્હિ. તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે મહિંસકુમારોતિ નામં કરિંસુ. તસ્સ કનિટ્ઠભાતા ચન્દકુમારો નામ અહોસિ. તેસં માતરિ કાલકતાય રાજા અઞ્ઞં અગ્ગમહેસિટ્ઠાને ઠપેસિ. સાપિ પુત્તં વિજાયિ, સૂરિયકુમારોતિસ્સ નામં કરિંસુ. તં દિસ્વા રાજા તુટ્ઠો ‘‘પુત્તસ્સ તે વરં દમ્મી’’તિ આહ. સાપિ ખો, ‘‘દેવ, ઇચ્છિતકાલે ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્વા પુત્તસ્સ વયપ્પત્તકાલે રાજાનં આહ – ‘‘દેવેન મય્હં પુત્તસ્સ જાતકાલે વરો દિન્નો, ઇદાનિ મે પુત્તસ્સ રજ્જં દેહી’’તિ. રાજા ‘‘મમ દ્વે પુત્તા અગ્ગિક્ખન્ધા વિય જલન્તા વિચરન્તિ, ન સક્કા તસ્સ રજ્જં દાતુ’’ન્તિ પટિક્ખિપિત્વાપિ તં પુનપ્પુનં યાચમાનમેવ દિસ્વા ‘‘અયં મે પુત્તાનં અનત્થમ્પિ કરેય્યા’’તિ પુત્તે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાતા, અહં સૂરિયકુમારસ્સ જાતકાલે વરં અદાસિં, ઇદાનિસ્સ માતા રજ્જં યાચતિ, અહં તસ્સ ન દાતુકામો, તસ્સ માતા તુમ્હાકં અનત્થમ્પિ કરેય્ય, ગચ્છથ તુમ્હે, અરઞ્ઞે વસિત્વા મમચ્ચયેનાગન્ત્વા રજ્જં ગણ્હથા’’તિ ઉય્યોજેસિ. તે પિતરં વન્દિત્વા પાસાદા ઓતરન્તે રાજઙ્ગણે કીળમાનો સૂરિયકુમારો દિસ્વા તં કારણં ઞત્વા તેહિ સદ્ધિં નિક્ખમિ. તેસં હિમવન્તં પવિટ્ઠકાલે બોધિસત્તો મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિત્વા સૂરિયકુમારં આહ – ‘‘તાત, એતં સરં ગન્ત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ અમ્હાકમ્પિ પદુમિનિપણ્ણેહિ ઉદકં આહરા’’તિ. સો પન સરો વેસ્સવણ્ણસ્સ સન્તિકા એકેન દકરક્ખસેન લદ્ધો હોતિ. વેસ્સવણ્ણો ચ તં આહ – ‘‘ઠપેત્વા દેવધમ્મજાનનકે યે ચ અઞ્ઞે ઇમં સરં ઓતરન્તિ, તે ખાદિતું લભસી’’તિ. તતો પટ્ઠાય સો તં સરં ઓતિણ્ણોતિણ્ણે દેવધમ્મે પુચ્છિત્વા અજાનન્તે ખાદતિ, સૂરિયકુમારોપિ તં સરં અવીમંસિત્વાવ ઓતરિ, તેન ચ ‘‘દેવધમ્મે જાનાસી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘દેવધમ્મા નામ ચન્દિમસૂરિયા’’તિ આહ. અથ નં ‘‘ત્વં દેવધમ્મે ન જાનાસી’’તિ ઉદકં પવેસેત્વા અત્તનો ભવને ઠપેસિ. બોધિસત્તોપિ તં ચિરાયન્તં દિસ્વા ચન્દકુમારં પેસેસિ. સોપિ તેન ‘‘દેવધમ્મે જાનાસી’’તિ પુચ્છિતો ‘‘દેવધમ્મા નામ ચતસ્સો દિસા’’તિ આહ. દકરક્ખસો તમ્પિ ઉદકં પવેસેત્વા તત્થેવ ઠપેસિ.

બોધિસત્તો તસ્મિમ્પિ ચિરાયન્તે ‘‘અન્તરાયેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ સયં ગન્ત્વા દ્વિન્નમ્પિ ઓતરણપદંયેવ દિસ્વા ‘‘અયં સરો રક્ખસપરિગ્ગહિતો’’તિ ઞત્વા ખગ્ગં સન્નય્હિત્વા ધનું ગહેત્વા અટ્ઠાસિ. રક્ખસો તં અનોતરન્તં દિસ્વા વનકમ્મિકપુરિસવેસેનાગન્ત્વા આહ – ‘‘ભો પુરિસ, ત્વં મગ્ગકિલન્તો, કસ્મા ઇમં સરં ઓતરિત્વા ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ ભિસમુલાલં ખાદિત્વા પુપ્ફાનિ પિલન્ધિત્વા ન ગચ્છસી’’તિ. બોધિસત્તો તં દિસ્વાવ ‘‘એસ સો યક્ખો’’તિ ઞત્વા ‘‘તયા મે ભાતરો ગહિતા’’તિ આહ. આમ, મયા ગહિતાતિ. કિં કારણાતિ? અહં ઇમં સરં ઓતિણ્ણોતિણ્ણે લભામીતિ. કિં પન સબ્બેવ લભસીતિ? દેવધમ્મજાનનકે ઠપેત્વા અવસેસે લભામીતિ. અત્થિ પન તે દેવધમ્મેહિ અત્થોતિ? આમ, અત્થીતિ. અહં કથેસ્સામીતિ. તેન હિ કથેહીતિ. ન સક્કા કિલિટ્ઠેન ગત્તેન કથેતુન્તિ. યક્ખો બોધિસત્તં ન્હાપેત્વા પાનીયં પાયેત્વા અલઙ્કરિત્વા અલઙ્કતમણ્ડપમજ્ઝે પલ્લઙ્કં આરોપેત્વા સયમસ્સ પાદમૂલે નિસીદિ. અથ નં બોધિસત્તો ‘‘સક્કચ્ચં સુણાહી’’તિ વત્વા ઇમં ગાથમાહ –

‘‘હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્ના, સુક્કધમ્મસમાહિતા;

સન્તો સપ્પુરિસા લોકે, દેવધમ્માતિ વુચ્ચરે’’તિ. (જા. ૧.૧.૬);

યક્ખો ઇમં ધમ્મદેસનં સુત્વા પસન્નો બોધિસત્તં આહ – ‘‘પણ્ડિત, અહં તે પસન્નો, એકં ભાતરં દમ્મિ, કતરં આનેમી’’તિ? ‘‘કનિટ્ઠં આનેહી’’તિ. પણ્ડિત, ત્વં કેવલં દેવધમ્મે જાનાસિયેવ, ન પન તેસુ વત્તસીતિ. કિં કારણાતિ? યસ્મા જેટ્ઠં ઠપેત્વા કનિટ્ઠં આહરાપેન્તો જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મં ન કરોસીતિ, દેવધમ્મે ચાહં યક્ખ જાનામિ, તેસુ ચ વત્તામિ. મયઞ્હિ એતં નિસ્સાય ઇમં અરઞ્ઞં પવિટ્ઠા. એતસ્સ હિ અત્થાય અમ્હાકં પિતરં એતસ્સ માતા રજ્જં યાચિ, અમ્હાકં પન પિતા તં વરં અદત્વા અમ્હાકં અનુરક્ખણત્થાય અરઞ્ઞે વાસં અનુજાનિ, સો કુમારો અનિવત્તિત્વા અમ્હેહિ સદ્ધિં આગતો. ‘‘તં અરઞ્ઞે એકો યક્ખો ખાદી’’તિ વુત્તેપિ ન કોચિ સદ્દહિસ્સતિ. તેનાહં ગરહભયભીતો તમેવાહરાપેમીતિ. યક્ખો બોધિસત્તસ્સ પસીદિત્વા ‘‘સાધુ પણ્ડિત, ત્વમેવ દેવધમ્મે જાનાસિ, દેવધમ્મેસુ ચ વત્તસી’’તિ દ્વે ભાતરો આનેત્વા અદાસિ. અથ નં બોધિસત્તો યક્ખભાવે આદીનવં કથેત્વા પઞ્ચસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાપેસિ. સો તેન સુસંવિહિતારક્ખો તસ્મિં અરઞ્ઞે વસિત્વા પિતરિ કાલકતે યક્ખં આદાય બારાણસિં ગન્ત્વા રજ્જં ગહેત્વા ચન્દકુમારસ્સ ઉપરજ્જં, સૂરિયકુમારસ્સ સેનાપતિટ્ઠાનં દત્વા યક્ખસ્સ રમણીયે ઠાને આયતનં કારાપેત્વા યથા સો લાભગ્ગપ્પત્તો હોતિ, તથા અકાસિ.

સત્થા ઇમં ધમ્મદેસનં આહરિત્વા જાતકં સમોધાનેસિ ‘‘તદા રક્ખસો બહુભણ્ડિકભિક્ખુ અહોસિ, સૂરિયકુમારો આનન્દો, ચન્દકુમારો સારિપુત્તો, મહિંસકુમારો પન અહમેવા’’તિ. એવં સત્થા જાતકં કથેત્વા ‘‘એવં ત્વં, ભિક્ખુ, પુબ્બે દેવધમ્મે ગવેસમાનો હિરિઓત્તપ્પસમ્પન્નો વિચરિત્વા ઇદાનિ ચતુપરિસમજ્ઝે ઇમિના નીહારેન ઠત્વા મમ પુરતો ‘અપ્પિચ્છોમ્હી’તિ વદન્તો અયુત્તં અકાસિ. ન હિ સાટકપટિક્ખેપાદિમત્તેન સમણો નામ હોતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૪૧. ‘‘ન નગ્ગચરિયા ન જટા ન પઙ્કા, નાનાસકા થણ્ડિલસાયિકા વા;

રજોજલ્લં ઉક્કુટિકપ્પધાનં, સોધેન્તિ મચ્ચં અવિતિણ્ણકઙ્ખ’’ન્તિ.

તત્થ નાનાસકાતિ ન અનસકા, ભત્તપટિક્ખેપકાતિ અત્થો. થણ્ડિલસાયિકાતિ ભૂમિસયના. રજોજલ્લન્તિ કદ્દમલેપનાકારેન સરીરે સન્નિહિતરજો. ઉક્કુટિકપ્પધાનન્તિ ઉક્કુટિકભાવેન આરદ્ધવીરિયં. ઇદં વુત્તં હોતિ – યો હિ મચ્ચો ‘‘એવં અહં લોકનિસ્સરણસઙ્ખાતં સુદ્ધિં પાપુણિસ્સામી’’તિ ઇમેસુ નગ્ગચરિયાદીસુ યં કિઞ્ચિ સમાદાય વત્તેય્ય, સો કેવલં મિચ્છાદસ્સનઞ્ચેવ વડ્ઢેય્ય, કિલમથસ્સ ચ ભાગી અસ્સ. ન હિ એતાનિ સુસમાદિન્નાનિપિ અટ્ઠવત્થુકાય કઙ્ખાય અવિતિણ્ણભાવેન અવિતિણ્ણકઙ્ખં મચ્ચં સોધેન્તીતિ.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

બહુભણ્ડિકભિક્ખુવત્થુ અટ્ઠમં.