૭. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ

યો દણ્ડેનાતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે તિત્થિયા સન્નિપતિત્વા મન્તેસું – ‘‘જાનાથાવુસો, ‘કેન કારણેન સમણસ્સ ગોતમસ્સ લાભસક્કારો મહા હુત્વા નિબ્બત્તો’તિ. મયં ન જાનામ, તુમ્હે પન જાનાથાતિ. આમ, જાનામ, મહામોગ્ગલ્લાનં નામ એકં નિસ્સાય ઉપ્પન્નો. સો હિ દેવલોકં ગન્ત્વા દેવતાહિ કતકમ્મં પુચ્છિત્વા આગન્ત્વા મનુસ્સાનં કથેતિ ‘ઇદં નામ કત્વા એવરૂપં સમ્પત્તિં લભન્તી’તિ. નિરયે નિબ્બત્તાનમ્પિ કમ્મં પુચ્છિત્વા આગન્ત્વા મનુસ્સાનં કથેતિ ‘ઇદં નામ કત્વા એવરૂપં દુક્ખં અનુભવન્તી’તિ. મનુસ્સા તસ્સ કથં સુત્વા મહન્તં લાભસક્કારં અભિહરન્તિ, સચે તં મારેતું સક્ખિસ્સામ, સો લાભસક્કારો અમ્હાકં નિબ્બત્તિસ્સતી’’તિ. તે ‘‘અત્થેકો ઉપાયો’’તિ સબ્બે એકચ્છન્દા હુત્વા ‘‘યંકિઞ્ચિ કત્વા તં મારાપેસ્સામા’’તિ અત્તનો ઉપટ્ઠાકે સમાદપેત્વા કહાપણસહસ્સં લભિત્વા પુરિસઘાતકમ્મં કત્વા ચરન્તે ચોરે પક્કોસાપેત્વા ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો નામ કાળસિલાયં વસતિ, તત્થ ગન્ત્વા તં મારેથા’’તિ તેસં કહાપણે અદંસુ. ચોરા ધનલોભેન સમ્પટિચ્છિત્વા ‘‘થેરં મારેસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા તસ્સ વસનટ્ઠાનં પરિવારેસું. થેરો તેહિ પરિક્ખિત્તભાવં ઞત્વા કુઞ્ચિકચ્છિદ્દેન નિક્ખમિત્વા પક્કામિ. તે ચોરા તં દિવસં થેરં અદિસ્વા પુનેકદિવસં ગન્ત્વા પરિક્ખિપિંસુ. થેરો ઞત્વા કણ્ણિકામણ્ડલં ભિન્દિત્વા આકાસં પક્ખન્દિ. એવં તે પઠમમાસેપિ મજ્ઝિમમાસેપિ થેરં ગહેતું નાસક્ખિંસુ. પચ્છિમમાસે પન સમ્પત્તે થેરો અત્તના કતકમ્મસ્સ આકડ્ઢનભાવં ઞત્વા ન અપગચ્છિ. ચોરા ગન્ત્વા થેરં ગહેત્વા તણ્ડુલકણમત્તાનિસ્સ અટ્ઠીનિ કરોન્તા ભિન્દિંસુ. અથ નં ‘‘મતો’’તિ સઞ્ઞાય એકસ્મિં ગુમ્બપિટ્ઠે ખિપિત્વા પક્કમિંસુ.

થેરો ‘‘સત્થારં પસ્સિત્વાવ પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ અત્તભાવં ઝાનવેઠનેન વેઠેત્વા થિરં કત્વા આકાસેન સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, પરિનિબ્બાયિસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘પરિનિબ્બાયિસ્સસિ, મોગ્ગલ્લાના’’તિ? ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ. ‘‘કત્થ ગન્ત્વા’’તિ? ‘‘કાળસિલાપદેસં, ભન્તે’’તિ. તેન હિ, મોગ્ગલ્લાન, મય્હં ધમ્મં કથેત્વા યાહિ. તાદિસસ્સ હિ મે સાવકસ્સ ઇદાનિ દસ્સનં નત્થીતિ. સો ‘‘એવં કરિસ્સામિ, ભન્તે’’તિ સત્થારં વન્દિત્વા આકાસં ઉપ્પતિત્વા પરિનિબ્બાનદિવસે સારિપુત્તત્થેરો વિય નાનપ્પકારા ઇદ્ધિયો કત્વા ધમ્મં કથેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા કાળસિલાટવિં ગન્ત્વા પરિનિબ્બાયિ. ‘‘થેરં કિર ચોરા મારેસુ’’ન્તિ અયમ્પિ કથા સકલજમ્બુદીપે પત્થરિ. રાજા અજાતસત્તુ ચોરે પરિયેસનત્થાય ચરપુરિસે પયોજેસિ. તેસુપિ ચોરેસુ સુરાપાને સુરં પિવન્તેસુ એકો એકસ્સ પિટ્ઠિં પહરિત્વા પાતેસિ. સો તં સન્તેજ્જેત્વા ‘‘અમ્ભો દુબ્બિનીત, ત્વં કસ્મા મે પિટ્ઠિં પાતેસી’’તિ આહ. કિં પન હરે દુટ્ઠચોર, તયા મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પઠમં પહટોતિ? કિં પન મયા પહટભાવં ત્વં ન જાનાસીતિ? ઇતિ નેસં ‘‘મયા પહટો, મયા પહટો’’તિ વદન્તાનં વચનં સુત્વા તે ચરપુરિસા તે સબ્બે ચોરે ગહેત્વા રઞ્ઞો આરોચેસું. રાજા ચોરે પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘તુમ્હેહિ થેરો મારિતો’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘કેન તુમ્હે ઉય્યોજિતા’’તિ? ‘‘નગ્ગસમણકેહિ, દેવા’’તિ. રાજા પઞ્ચસતે નગ્ગસમણકે ગાહાપેત્વા પઞ્ચસતેહિ ચોરેહિ સદ્ધિં રાજઙ્ગણે નાભિપ્પમાણેસુ આવાટેસુ નિખણાપેત્વા પલાલેહિ પટિચ્છાદાપેત્વા અગ્ગિં દાપેસિ. અથ નેસં ઝામભાવં ઞત્વા અયનઙ્ગલેહિ કસાપેત્વા સબ્બે ખણ્ડાખણ્ડિકં કારાપેસિ.

ભિક્ખૂ ધમ્મસભાયં કથં સમુટ્ઠાપેસું – ‘‘મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો અત્તનો અનનુરૂપમેવ મરણં પત્તો’’તિ. સત્થા આગન્ત્વા ‘‘કાય નુત્થ, ભિક્ખવે, એતરહિ કથાય સન્નિસિન્ના’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘ઇમાય નામા’’તિ વુત્તે, ‘‘ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો ઇમસ્સેવ અત્તભાવસ્સ અનનુરૂપં મરણં પત્તો, પુબ્બે પન તેન કતસ્સ કમ્મસ્સ અનુરૂપમેવ મરણં પત્તો’’તિ વત્વા ‘‘કિં પનસ્સ, ભન્તે, પુબ્બકમ્મ’’ન્તિ પુટ્ઠો વિત્થારેત્વા કથેસિ –

અતીતે કિર બારાણસિવાસી એકો કુલપુત્તો સયમેવ કોટ્ટનપચનાદીનિ કમ્માનિ કરોન્તો માતાપિતરો પટિજગ્ગિ. અથસ્સ માતાપિતરો નં, ‘‘તાત, ત્વં એકકોવ ગેહે ચ અરઞ્ઞે ચ કમ્મં કરોન્તો કિલમસિ, એકં તે કુમારિકં આનેસ્સામા’’તિ વત્વા, ‘‘અમ્મતાતા, ન મય્હં એવરૂપાયત્થો, અહં યાવ તુમ્હે જીવથ, તાવ વો સહત્થા ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ તેન પટિક્ખિત્તા પુનપ્પુનં તં યાચિત્વા કુમારિકં આનયિંસુ. સા કતિપાહમેવ તે ઉપટ્ઠહિત્વા પચ્છા તેસં દસ્સનમ્પિ અનિચ્છન્તી ‘‘ન સક્કા તવ માતાપિતૂહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસિતુ’’ન્તિ ઉજ્ઝાયિત્વા તસ્મિં અત્તનો કથં અગ્ગણ્હન્તે તસ્સ બહિગતકાલે મકચિવાકખણ્ડાનિ ચ યાગુફેણઞ્ચ ગહેત્વા તત્થ તત્થ આકિરિત્વા તેનાગન્ત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ પુટ્ઠા આહ – ‘‘ઇમેસં અન્ધમહલ્લકાનં એતં કમ્મં, સબ્બં ગેહં કિલિટ્ઠં કરોન્તા વિચરન્તિ, ન સક્કા એતેહિ સદ્ધિં એકટ્ઠાને વસિતુ’’ન્તિ. એવં તાય નં પુનપ્પુનં કથયમાનાય એવરૂપોપિ પૂરિતપારમી સત્તો માતાપિતૂહિ સદ્ધિં ભિજ્જિ. સો ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામિ નેસં કત્તબ્બ’’ન્તિ તે ભોજેત્વા, ‘‘અમ્મતાતા, અસુકટ્ઠાને નામ તુમ્હાકં ઞાતકા આગમનં પચ્ચાસીસન્તિ, તત્થ ગમિસ્સામા’’તિ તે યાનકં આરોપેત્વા આદાય ગચ્છન્તો અટવિમજ્ઝં પત્તકાલે, ‘‘તાત, રસ્મિયો ગણ્હાથ, ગાવો પતોદસઞ્ઞાય ગમિસ્સન્તિ, ઇમસ્મિં ઠાને ચોરા વસન્તિ, અહં ઓતરામી’’તિ પિતુ હત્થે રસ્મિયો દત્વા ઓતરિત્વા ગચ્છન્તો સદ્દં પરિવત્તેત્વા ચોરાનં ઉટ્ઠિતસદ્દમકાસિ. માતાપિતરો સદ્દં સુત્વા ‘‘ચોરા ઉટ્ઠિતા’’તિ સઞ્ઞાય, ‘‘તાત, મયં મહલ્લકા, ત્વં અત્તાનમેવ રક્ખાહી’’તિ આહંસુ. સો માતાપિતરો તથાવિરવન્તેપિ ચોરસદ્દં કરોન્તો કોટ્ટેત્વા મારેત્વા અટવિયં ખિપિત્વા પચ્ચાગમિ.

સત્થા ઇદં તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો એત્તકં કમ્મં કત્વા અનેકવસ્સસતસહસ્સાનિ નિરયે પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન અત્તભાવસતે એવમેવ કોટ્ટેત્વા સંચુણ્ણિતો મરણં પત્તો. એવં મોગ્ગલ્લાનેન અત્તનો કમ્માનુરૂપમેવ મરણં લદ્ધં, પઞ્ચહિ ચોરસતેહિ સદ્ધિં લભિંસુ. અપ્પદુટ્ઠેસુ હિ પદુસ્સન્તો દસહિ કારણેહિ અનયબ્યસનં પાપુણાતિયેવા’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૩૭. ‘‘યો દણ્ડેન અદણ્ડેસુ, અપ્પદુટ્ઠેસુ દુસ્સતિ;

દસન્નમઞ્ઞતરં ઠાનં, ખિપ્પમેવ નિગચ્છતિ.

૧૩૮. ‘‘વેદનં ફરુસં જાનિં, સરીરસ્સ વ ભેદનં;

ગરુકં વાપિ આબાધં, ચિત્તક્ખેપં વ પાપુણે.

૧૩૯. ‘‘રાજતો વા ઉપસગ્ગં, અબ્ભક્ખાનં વ દારુણં;

પરિક્ખયં વ ઞાતીનં, ભોગાનં વ પભઙ્ગુરં.

૧૪૦. ‘‘અથ વાસ્સ અગારાનિ, અગ્ગિ ડહતિ પાવકો;

કાયસ્સ ભેદા દુપ્પઞ્ઞો, નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ.

તત્થ અદણ્ડેસૂતિ કાયદણ્ડાદિરહિતેસુ ખીણાસવેસુ. અપ્પદુટ્ઠેસૂતિ પરેસુ વા અત્તનિ વા નિરપરાધેસુ. દસન્નમઞ્ઞતરં ઠાનન્તિ દસસુ દુક્ખકારણેસુ અઞ્ઞતરં કારણં. વેદનન્તિ સીસરોગાદિભેદં ફરુસં વેદનં. જાનિન્તિ કિચ્છાધિગતસ્સ ધનસ્સ જાનિં. ભેદનન્તિ હત્થચ્છેદાદિકં સરીરભેદનં. ગરુકન્તિ પક્ખહતએકચક્ખુકપીઠસપ્પિકુણીભાવકુટ્ઠરોગાદિભેદં ગરુકાબાધં વા. ચિત્તક્ખેપન્તિ ઉમ્માદં. ઉપસગ્ગન્તિ યસવિલોપસેનાપતિટ્ઠાનાદિઅચ્છિન્દનાદિકં રાજતો ઉપસગ્ગં વા. અબ્ભક્ખાનન્તિ અદિટ્ઠઅસુતઅચિન્તિતપુબ્બં ‘‘ઇદં સન્ધિચ્છેદાદિકમ્મં, ઇદં વા રાજાપરાધિતકમ્મં તયા કત’’ન્તિ એવરૂપં દારુણં અબ્ભક્ખાનં વા. પરિક્ખયં વ ઞાતીનન્તિ અત્તનો અવસ્સયો ભવિતું સમત્થાનં ઞાતીનં પરિક્ખયં વા. પભઙ્ગુરન્તિ પભઙ્ગુભાવં પૂતિભાવં. યં હિસ્સ ગેહે ધઞ્ઞં, તં પૂતિભાવં આપજ્જતિ, સુવણ્ણં અઙ્ગારભાવં, મુત્તા કપ્પાસટ્ઠિભાવં, કહાપણં કપાલખણ્ડાદિભાવં, દ્વિપદચતુપ્પદા કાણકુણાદિભાવન્તિ અત્થો. અગ્ગિ ડહતીતિ એકસંવચ્છરે દ્વત્તિક્ખત્તું અઞ્ઞસ્મિં ડાહકે અવિજ્જમાનેપિ અસનિઅગ્ગિ વા પતિત્વા ડહતિ, અત્તનોવ ધમ્મતાય ઉટ્ઠિતો પાવકો વા ડહતિયેવ. નિરયન્તિ દિટ્ઠેવ ધમ્મે ઇમેસં દસન્નં ઠાનાનં અઞ્ઞતરં પત્વાપિ એકંસેન સમ્પરાયે પત્તબ્બં દસ્સેતું ‘‘નિરયં સોપપજ્જતી’’તિ વુત્તં.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરવત્થુ સત્તમં.