૬. અજગરપેતવત્થુ

અથ પાપાનિ કમ્માનીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા વેળુવને વિહરન્તો અજગરપેતં આરબ્ભ કથેસિ.

એકસ્મિઞ્હિ સમયે મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો લક્ખણત્થેરેન સદ્ધિં ગિજ્ઝકૂટતો ઓતરન્તો દિબ્બેન ચક્ખુના પઞ્ચવીસતિયોજનિકં અજગરપેતં નામ અદ્દસ. તસ્સ સીસતો અગ્ગિજાલા ઉટ્ઠહિત્વા પરિયન્તં ગચ્છન્તિ, પરિયન્તતો ઉટ્ઠહિત્વા સીસં ગચ્છન્તિ, ઉભયતો ઉટ્ઠહિત્વા મજ્ઝે ઓતરન્તિ. થેરો તં દિસ્વા સિતં પાત્વાકાસિ. લક્ખણત્થેરેન સિતકારણં પુટ્ઠો ‘‘અકાલો, આવુસો, ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વેય્યાકરણાય, સત્થુ સન્તિકે મં પુચ્છેય્યાસી’’તિ વત્વા રાજગહે પિણ્ડાય ચરિત્વા સત્થુ સન્તિકં ગતકાલે લક્ખણત્થેરેન પુટ્ઠો આહ – ‘‘તત્રાહં, આવુસો, એકં પેતં અદ્દસં, તસ્સ એવરૂપો નામ અત્તભાવો, અહં તં દિસ્વા ‘ન વત મે એવરૂપો અત્તભાવો દિટ્ઠપુબ્બો’તિ સિતં પાત્વાકાસિ’’ન્તિ. સત્થા ‘‘ચક્ખુભૂતા વત, ભિક્ખવે, સાવકા વિહરન્તી’’તિઆદીનિ (પારા. ૨૨૮; સં. નિ. ૨.૨૦૨) વદન્તો થેરસ્સ કથં પતિટ્ઠાપેત્વા ‘‘મયાપિ એસો, ભિક્ખવે, પેતો બોધિમણ્ડેયેવ દિટ્ઠો, ‘યે ચ પન મે વચનં ન સદ્દહેય્યું, તેસં તં અહિતાય અસ્સા’તિ ન કથેસિં, ઇદાનિ મોગ્ગલ્લાનં સક્ખિં લભિત્વા કથેમી’’તિ વત્વા ભિક્ખૂહિ તસ્સ પુબ્બકમ્મં પુટ્ઠો બ્યાકાસિ –

કસ્સપબુદ્ધકાલે કિર સુમઙ્ગલસેટ્ઠિ નામ સુવણ્ણિટ્ઠકાહિ ભૂમિં સન્થરિત્વા વીસતિઉસભટ્ઠાને તત્તકેનેવ ધનેન વિહારં કારેત્વા તાવત્તકેનેવ વિહારમહં કારેસિ. સો એકદિવસં પાતોવ સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તો નગરદ્વારે એકિસ્સા સાલાય કાસાવં સસીસં પારુપિત્વા કલલમક્ખિતેહિ પાદેહિ નિપન્નં એકં ચોરં દિસ્વા ‘‘અયં કલલમક્ખિતપાદો રત્તિં વિચરિત્વા દિવા નિપન્નમનુસ્સો ભવિસ્સતી’’તિ આહ. ચોરો મુખં વિવરિત્વા સેટ્ઠિં દિસ્વા ‘‘હોતુ, જાનિસ્સામિ તે કત્તબ્બ’’ન્તિ આઘાતં બન્ધિત્વા સત્તક્ખત્તું ખેત્તં ઝાપેસિ, સત્તક્ખત્તું વજે ગુન્નં પાદે છિન્દિ, સત્તક્ખત્તું ગેહં ઝાપેસિ, સો એત્તકેનાપિ કોપં નિબ્બાપેતું અસક્કોન્તો તસ્સ ચૂળૂપટ્ઠાકેન સદ્ધિં મિત્તસન્થવં કત્વા ‘‘કિં તે સેટ્ઠિનો પિય’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘ગન્ધકુટિતો અઞ્ઞં તસ્સ પિયતરં નત્થી’’તિ સુત્વા ‘‘હોતુ, ગન્ધકુટિં ઝાપેત્વા કોપં નિબ્બાપેસ્સામી’’તિ સત્થરિ પિણ્ડાય પવિટ્ઠે પાનીયપરિભોજનીયઘટે ભિન્દિત્વા ગન્ધકુટિયં અગ્ગિં અદાસિ. સેટ્ઠિ ‘‘ગન્ધકુટિ કિર ઝાયતી’’તિ સુત્વા આગચ્છન્તો ઝામકાલે આગન્ત્વા ગન્ધકુટિં ઝામં ઓલોકેન્તો વાલગ્ગમત્તમ્પિ દોમનસ્સં અકત્વા વામબાહું સમઞ્જિત્વા દક્ખિણેન હત્થેન મહાઅપ્ફોટનં અપ્ફોટેસિ. અથ નં સમીપે ઠિતા પુચ્છિંસુ – ‘‘કસ્મા, સામિ, એત્તકં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા કતગન્ધકુટિયા ઝામકાલે અપ્ફોટેસી’’તિ? સો આહ – ‘‘એત્તકં મે, તાતા, અગ્ગિઆદીહિ અસાધારણે બુદ્ધસ્સ સાસને ધનં નિદહિતું લદ્ધં, ‘પુનપિ એત્તકં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા સત્થુ ગન્ધકુટિં કાતું લભિસ્સામી’તિ તુટ્ઠમાનસો અપ્ફોટેસિ’’ન્તિ. સો પુન તત્તકં ધનં વિસ્સજ્જેત્વા ગન્ધકુટિં કારેત્વા વીસતિસહસ્સભિક્ખુપરિવારસ્સ સત્થુનો દાનં અદાસિ. તં દિસ્વા ચોરો ચિન્તેસિ – ‘‘અહં ઇમં અમારેત્વા મઙ્કુકાતું ન સક્ખિસ્સામિ, હોતુ, મારેસ્સામિ ન’’ન્તિ નિવાસનન્તરે છુરિકં બન્ધિત્વા સત્તાહં વિહારે વિચરન્તોપિ ઓકાસં ન લભિ. મહાસેટ્ઠિપિ સત્ત દિવસાનિ બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાનં દત્વા સત્થારં વન્દિત્વા આહ – ‘‘ભન્તે, મમ એકેન પુરિસેન સત્તક્ખત્તું ખેત્તં ઝાપિતં, સત્તક્ખત્તું વજે ગુન્નં પાદા છિન્ના, સત્તક્ખત્તું ગેહં ઝાપિતં, ઇદાનિ ગન્ધકુટિપિ તેનેવ ઝાપિતા ભવિસ્સતિ, અહં ઇમસ્મિં દાને પઠમં પત્તિં તસ્સ દમ્મી’’તિ.

તં સુત્વા ચોરો ‘‘ભારિયં વત મે કમ્મં કતં, એવં અપરાધકારકે મયિ ઇમસ્સ કોપમત્તમ્પિ નત્થિ, ઇમસ્મિમ્પિ દાને મય્હમેવ પઠમં પત્તિં દેતિ, અહં ઇમસ્મિં દુબ્ભામિ, એવરૂપં મે પુરિસં અખમાપેન્તસ્સ દેવદણ્ડોપિ મે મત્થકે પતેય્યા’’તિ ગન્ત્વા સેટ્ઠિસ્સ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા ‘‘ખમાહિ મે, સામી’’તિ વત્વા ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘સામિ, એવં અયુત્તકં કમ્મં મયા કતં, તસ્સ મે ખમાહી’’તિ આહ. અથ નં સેટ્ઠિ ‘‘તયા મે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કત’’ન્તિ સબ્બં પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, મયા કત’’ન્તિ વુત્તે, ‘‘ત્વં મયા ન દિટ્ઠપુબ્બો, કસ્મા મે કુજ્ઝિત્વા એવમકાસી’’તિ પુચ્છિ. સો એકદિવસં નગરા નિક્ખન્તેન તેન વુત્તવચનં સારેત્વા ‘‘ઇમિના મે કારણેન કોપો ઉપ્પાદિતો’’તિ આહ. સેટ્ઠિ અત્તના વુત્તં સરિત્વા ‘‘આમ, તાત, વુત્તં મયા, તં મે ખમાહી’’તિ ચોરં ખમાપેત્વા ‘‘ઉટ્ઠેહિ, તાત, ખમામિ તે, ગચ્છ, તાતા’’તિ આહ. સચે મે, સામિ, ખમસિ, સપુત્તદારં મં ગેહે દાસં કરોહીતિ. તાત, ત્વં મયા એત્તકે કથિતે એવરૂપં છેદનં અકાસિ, ગેહે વસન્તેન પન સદ્ધિં ન સક્કા કિઞ્ચિ કથેતું, ન મે તયા ગેહે વસન્તેન કિચ્ચં અત્થિ, ખમામિ તે, ગચ્છ, તાતાતિ. ચોરો તં કમ્મં કત્વા આયુપરિયોસાને અવીચિમ્હિ નિબ્બત્તો દીઘરત્તં તત્થ પચ્ચિત્વા વિપાકાવસેસેન ઇદાનિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે પચ્ચતીતિ.

એવં સત્થા તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેત્વા, ‘‘ભિક્ખવે, બાલા નામ પાપાનિ કમ્માનિ કરોન્તા ન બુજ્ઝન્તિ, પચ્છા પન અત્તના કતકમ્મેહિ ડય્હમાના અત્તનાવ અત્તનો દાવગ્ગિસદિસાવ હોન્તી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

૧૩૬. ‘‘અથ પાપાનિ કમ્માનિ, કરં બાલો ન બુજ્ઝતિ;

સેહિ કમ્મેહિ દુમ્મેધો, અગ્ગિડડ્ઢોવ તપ્પતી’’તિ.

તત્થ અથ પાપાનીતિ ન કેવલં બાલો કોધવસેન પાપાનિ કરોતિ, કરોન્તોપિ પન ન બુજ્ઝતીતિ અત્થો. પાપં કરોન્તો ચ ‘‘પાપં કરોમી’’તિ અબુજ્ઝનકો નામ નત્થિ. ‘‘ઇમસ્સ કમ્મસ્સ એવરૂપો નામ વિપાકો’’તિ અજાનનતાય ‘‘ન બુજ્ઝતી’’તિ વુત્તં. સેહીતિ સો તેહિ અત્તનો સન્તકેહિ કમ્મેહિ દુમ્મેધો નિપ્પઞ્ઞો પુગ્ગલો નિરયે નિબ્બત્તિત્વા અગ્ગિડડ્ઢોવ તપ્પતીતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસૂતિ.

અજગરપેતવત્થુ છટ્ઠં.