૪. કોણ્ડધાનત્થેરવત્થુ

માવોચ ફરુસં કઞ્ચીતિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા જેતવને વિહરન્તો કોણ્ડધાનત્થેરં આરબ્ભ કથેસિ.

તસ્સ કિર પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય એકં ઇત્થિરૂપં થેરેન સદ્ધિંયેવ વિચરતિ. તં થેરો ન પસ્સતિ, મહાજનો પન પસ્સતિ. અન્તોગામં પિણ્ડાય ચરતોપિસ્સ મનુસ્સા એકં ભિક્ખં દત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં તુમ્હાકં હોતુ, અયં પન તુમ્હાકં સહાયિકાયા’’તિ વત્વા દુતિયમ્પિ દદન્તિ.

કિં તસ્સ પુબ્બકમ્મન્તિ? કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કિર દ્વે સહાયકા ભિક્ખૂ એકમાતુકુચ્છિતો નિક્ખન્તસદિસા અતિવિય સમગ્ગા અહેસું. દીઘાયુકબુદ્ધકાલે ચ અનુસંવચ્છરં વા અનુછમાસં વા ભિક્ખૂ ઉપોસથત્થાય સન્નિપતન્તિ. તસ્મા તેપિ ‘‘ઉપોસથગ્ગં ગમિસ્સામા’’તિ વસનટ્ઠાના નિક્ખમિંસુ. તે એકા તાવતિંસભવને નિબ્બત્તદેવતા દિસ્વા ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ અતિવિય સમગ્ગા, સક્કા નુ ખો ઇમે ભિન્દિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા અત્તનો બાલતાય ચિન્તિતસમનન્તરમેવ આગન્ત્વા તેસુ એકેન, ‘‘આવુસો, મુહુત્તં આગમેહિ, સરીરકિચ્ચેનમ્હિ અત્થિકો’’તિ વુત્તે સા દેવતા એકં મનુસ્સિત્થિવણ્ણં માપેત્વા થેરસ્સ ગચ્છન્તરં પવિસિત્વા નિક્ખમનકાલે એકેન હત્થેન કેસકલાપં, એકેન નિવાસનં સણ્ઠાપયમાના તસ્સ પિટ્ઠિતો નિક્ખમિ. સો તં ન પસ્સતિ, તમાગમયમાનો પન પુરતો ઠિતભિક્ખુ નિવત્તિત્વા ઓલોકયમાનો તં તથા કત્વા નિક્ખમન્તં પસ્સિ. સા તેન દિટ્ઠભાવં ઞત્વા અન્તરધાયિ. ઇતરો તં ભિક્ખું અત્તનો સન્તિકં આગતકાલે આહ – ‘‘આવુસો, સીલં તે ભિન્ન’’ન્તિ. ‘‘નત્થાવુસો, મય્હં એવરૂપ’’ન્તિ. ઇદાનેવ તે મયા પચ્છતો નિક્ખમમાના તરુણઇત્થી ઇદં નામ કરોન્તી દિટ્ઠા, ત્વં ‘‘નત્થિ મય્હં એવરૂપ’’ન્તિ કિં વદેસીતિ. સો અસનિયા મત્થકે અવત્થટો વિય મા મં, આવુસો, નાસેહિ, નત્થિ મય્હં એવરૂપન્તિ. ઇતરો ‘‘મયા સામં અક્ખીહિ દિટ્ઠં, કિં તવ સદ્દહિસ્સામી’’તિ દણ્ડકો વિય ભિજ્જિત્વા પક્કામિ, ઉપોસથગ્ગેપિ ‘‘નાહં ઇમિના સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામી’’તિ નિસીદિ. ઇતરો ‘‘મય્હં, ભન્તે, સીલે અણુમત્તમ્પિ કાળં નત્થી’’તિ ભિક્ખૂનં કથેસિ. સોપિ ‘‘મયા સામં દિટ્ઠ’’ન્તિ આહ. દેવતા તં તેન સદ્ધિં ઉપોસથં કાતું અનિચ્છન્તં દિસ્વા ‘‘ભારિયં મયા કમ્મં કત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ભન્તે, મય્હં અય્યસ્સ સીલભેદો નત્થિ, મયા પન વીમંસનવસેનેતં કતં, કરોથ તેન સદ્ધિં ઉપોસથ’’ન્તિ આહ. સો તસ્સા આકાસે ઠત્વા કથેન્તિયા સદ્દહિત્વા ઉપોસથં અકાસિ, ન પન થેરે પુબ્બે વિય મુદુચિત્તો અહોસિ. એત્તકં દેવતાય પુબ્બકમ્મં.

આયુપરિયોસાને પન તે થેરા યથાસુખં દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. દેવતા અપીચિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા એકં બુદ્ધન્તરં તત્થ પચ્ચિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિમન્વાય સાસને પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પદં લભિ. તસ્સ પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય તં ઇત્થિરૂપં તથેવ પઞ્ઞાયિ. તેનેવસ્સ કોણ્ડધાનત્થેરોતિ નામં કરિંસુ. તં તથાવિચરન્તં દિસ્વા ભિક્ખૂ અનાથપિણ્ડિકં આહંસુ – ‘‘મહાસેટ્ઠિ, ઇમં દુસ્સીલં તવ વિહારા નીહર. ઇમઞ્હિ નિસ્સાય સેસભિક્ખૂનં અયસો ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ. કિં પન, ભન્તે, સત્થા વિહારે નત્થીતિ? અત્થિ ઉપાસકાતિ. તેન હિ, ભન્તે, સત્થાવ જાનિસ્સતીતિ. ભિક્ખૂ ગન્ત્વા વિસાખાયપિ તથેવ કથેસું. સાપિ નેસં તથેવ પટિવચનં અદાસિ.

ભિક્ખૂપિ તેહિ અસમ્પટિચ્છિતવચના રઞ્ઞો આરોચેસું – ‘‘મહારાજ, કોણ્ડધાનત્થેરો એકં ઇત્થિં ગહેત્વા વિચરન્તો સબ્બેસં અયસં ઉપ્પાદેસિ, તં તુમ્હાકં વિજિતા નીહરથા’’તિ. ‘‘કહં પન સો, ભન્તે’’તિ? ‘‘વિહારે, મહારાજા’’તિ. ‘‘કતરસ્મિં સેનાસને વિહરતી’’તિ? ‘‘અસુકસ્મિં નામા’’તિ. ‘‘તેન હિ ગચ્છથ, અહં તં ગણ્હિસ્સામી’’તિ સો સાયન્હસમયે વિહારં ગન્ત્વા તં સેનાસનં પુરિસેહિ પરિક્ખિપાપેત્વા થેરસ્સ વસનટ્ઠાનાભિમુખો અગમાસિ. થેરો મહાસદ્દં સુત્વા વિહારા નિક્ખમિત્વા પમુખે અટ્ઠાસિ. તમ્પિસ્સ ઇત્થિરૂપં પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતં રાજા અદ્દસ. થેરો રઞ્ઞો આગમનં ઞત્વા વિહારં અભિરુહિત્વા નિસીદિ. રાજા થેરં ન વન્દિ, તમ્પિ ઇત્થિં નાદ્દસ. સો દ્વારન્તરેપિ હેટ્ઠામઞ્ચેપિ ઓલોકેન્તો અદિસ્વાવ થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં ઠાને એકં ઇત્થિં અદ્દસં, કહં સા’’તિ? ‘‘ન પસ્સામિ, મહારાજા’’તિ. ‘‘ઇદાનિ મયા તુમ્હાકં પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતા દિટ્ઠા’’તિ વુત્તેપિ ‘‘અહં ન પસ્સામિ’’ચ્ચેવાહ. રાજા ‘‘કિં નુ ખો એત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા, ‘‘ભન્તે, ઇતો તાવ નિક્ખમથા’’તિ આહ. થેરે નિક્ખમિત્વા પમુખે ઠિતે પુન સા થેરસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે અટ્ઠાસિ. રાજા તં દિસ્વા પુન ઉપરિતલં અભિરુહિ, તસ્સ આગતભાવં ઞત્વા થેરો નિસીદિ. પુન રાજા તં સબ્બટ્ઠાનેસુ ઓલોકેન્તોપિ અદિસ્વા, ‘‘ભન્તે, કહં સા ઇત્થી’’તિ પુન થેરં પુચ્છિ. નાહં પસ્સામિ મહારાજાતિ. ‘‘કિં કથેથ, ભન્તે, મયા ઇદાનેવ તુમ્હાકં પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતા દિટ્ઠા’’તિ આહ. આમ, મહારાજ, મહાજનોપિ ‘‘મે પચ્છતો પચ્છતો ઇત્થી વિચરતી’’તિ વદતિ, અહં પન ન પસ્સામીતિ. રાજા ‘‘પટિરૂપકેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પુન થેરં, ‘‘ભન્તે, ઇતો તાવ ઓતરથા’’તિ વત્વા થેરે ઓતરિત્વા પમુખે ઠિતે પુન તં તસ્સ પિટ્ઠિપસ્સે ઠિતં દિસ્વા ઉપરિતલં અભિરુહિ. પુન નાદ્દસ. સો પુન થેરં પુચ્છિત્વા તેન ‘‘ન પસ્સામિ’’ચ્ચેવ વુત્તે ‘‘પટિરૂપકમેવેત’’ન્તિ નિટ્ઠં ગન્ત્વા થેરં આહ – ‘‘ભન્તે, એવરૂપે સંકિલેસે તુમ્હાકં પિટ્ઠિતો વિચરન્તે અઞ્ઞો કોચિ તુમ્હાકં ભિક્ખં ન દસ્સતિ, નિબદ્ધં મમ ગેહં પવિસથ, અહમેવ ચતૂહિ પચ્ચયેહિ ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ થેરં નિમન્તેત્વા પક્કામિ.

ભિક્ખૂ ‘‘પસ્સથાવુસો, રઞ્ઞો પાપકિરિયં, ‘એતં વિહારતો નીહરા’તિ વુત્તે આગન્ત્વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ નિમન્તેત્વા ગતો’’તિ ઉજ્ઝાયિંસુ. તમ્પિ થેરં આહંસુ – ‘‘અમ્ભો, દુસ્સીલ, ઇદાનિસિ રાજકોણ્ડો જાતો’’તિ. સોપિ પુબ્બે ભિક્ખૂ કિઞ્ચિ વત્તું અસક્કોન્તો ‘‘તુમ્હે દુસ્સીલા, તુમ્હે કોણ્ડા, તુમ્હે ઇત્થિં ગહેત્વા વિચરથા’’તિ આહ. તે ગન્ત્વા સત્થુ આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, કોણ્ડધાનત્થેરો અમ્હેહિ વુત્તો અમ્હે ‘દુસ્સીલા’તિઆદીનિ વત્વા અક્કોસતી’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, ભિક્ખુ, એવં વદેસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભન્તે’’તિ. ‘‘કિં કારણા’’તિ? ‘‘મયા સદ્ધિં કથિતકારણા’’તિ. ‘‘તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઇમિના સદ્ધિં કસ્મા કથેથા’’તિ. ‘‘ઇમસ્સ પચ્છતો ઇત્થિં વિચરન્તિં દિસ્વા, ભન્તે’’તિ. ‘‘ઇમે કિર તયા સદ્ધિં ઇત્થિં વિચરન્તિં દિસ્વા વદન્તિ, ત્વં કસ્મા કથેસિ, એતે તાવ દિસ્વા કથેન્તિ. ત્વં અદિસ્વાવ ઇમેહિ સદ્ધિં કસ્મા કથેસિ, નનુ પુબ્બે તવેવ પાપિકં દિટ્ઠિં નિસ્સાય ઇદં જાતં, ઇદાનિ કસ્મા પુન પાપિકં દિટ્ઠિં ગણ્હાસી’’તિ. ભિક્ખૂ ‘‘કિં પન, ભન્તે, ઇમિના પુબ્બે કત’’ન્તિ પુચ્છિંસુ. અથ નેસં સત્થા તસ્સ પુબ્બકમ્મં કથેત્વા ‘‘ભિક્ખુ ઇદં પાપકમ્મં નિસ્સાય ત્વં ઇમં વિપ્પકારં પત્તો, ઇદાનિ તે પુન તથારૂપં પાપિકં દિટ્ઠિં ગહેતું ન યુત્તં, મા પુન ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેહિ, નિસ્સદ્દો મુખવટ્ટિયં છિન્નકંસથાલસદિસો હોહિ, એવં કરોન્તો નિબ્બાનપ્પત્તો નામ ભવિસ્સતી’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમા ગાથા અભાસિ –

૧૩૩. ‘‘માવોચ ફરુસં કઞ્ચિ, વુત્તા પટિવદેય્યુ તં;

દુક્ખા હિ સારમ્ભકથા, પટિદણ્ડા ફુસેય્યુ તં.

૧૩૪. ‘‘સચે નેરેસિ અત્તાનં, કંસો ઉપહતો યથા;

એસ પત્તોસિ નિબ્બાનં, સારમ્ભો તે ન વિજ્જતી’’તિ.

તત્થ માવોચ ફરુસં કઞ્ચીતિ કઞ્ચિ એકપુગ્ગલમ્પિ ફરુસં મા અવચ. વુત્તાતિ તયા પરે ‘‘દુસ્સીલા’’તિ વુત્તા, તમ્પિ તથેવ પટિવદેય્યું. સારમ્ભકથાતિ એસા કરણુત્તરા યુગગ્ગાહકથા નામ દુક્ખા. પટિદણ્ડાતિ કાયદણ્ડાદીહિ પરં પહરન્તસ્સ તાદિસા પટિદણ્ડા ચ તવ મત્થકે પતેય્યું. સચે નેરેસીતિ સચે અત્તાનં નિચ્ચલં કાતું સક્ખિસ્સસિ. કંસો ઉપહતો યથાતિ મુખવટ્ટિયં છિન્દિત્વા તલમત્તં કત્વા ઠપિતકંસથાલં વિય. તઞ્હિ હત્થપાદેહિ વા દણ્ડકેન વા પહટમ્પિ સદ્દં ન કરોતિ, એસ પત્તોસીતિ સચે એવરૂપો ભવિતું સક્ખિસ્સસિ, ઇમં પટિપદં પૂરયમાનો ઇદાનિ અપ્પત્તોપિ એસો નિબ્બાનપ્પત્તો નામ. સારમ્ભો તે ન વિજ્જતીતિ એવં સન્તે ચ પન ‘‘ત્વં દુસ્સીલો, તુમ્હે દુસ્સીલા’’તિએવમાદિકો ઉત્તરકરણવાચાલક્ખણો સારમ્ભોપિ તે ન વિજ્જતિ, ન ભવિસ્સતિયેવાતિ અત્થો.

દેસનાવસાને બહૂ સોતાપત્તિફલાદીનિ પાપુણિંસુ, કોણ્ડધાનત્થેરોપિ સત્થારા દિન્નઓવાદે ઠત્વા અરહત્તં પાપુણિ, ન ચિરસ્સેવ આકાસે ઉપ્પતિત્વા પઠમં સલાકં ગણ્હીતિ.

કોણ્ડધાનત્થેરવત્થુ ચતુત્થં.