૨. વક્કલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના

દુતિયાપદાને ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિકં આયસ્મતો વક્કલિત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ થેરો પુરિમજિનવરેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારા એકં ભિક્ખું સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા પણિધાનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયં દિસ્વા બ્યાકરિ.

સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ વક્કલીતિ નામં કરિંસુ. તત્થ કલીતિ અપરાધતિલકાળકાદિદોસસ્સ અધિવચનં. નિદ્ધન્તસુવણ્ણપિણ્ડસદિસતાય અપગતો બ્યપગતો કલિ દોસો અસ્સાતિ વ-કારાગમં કત્વા વક્કલીતિ વુચ્ચતિ. સો વુદ્ધિપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો, સત્થારં દિસ્વા રૂપકાયસમ્પત્તિદસ્સનેન અતિત્તો સત્થારા સદ્ધિંયેવ વિચરતિ. ‘‘અગારમજ્ઝે વસન્તો નિચ્ચકાલં સત્થુ દસ્સનં ન લભિસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ઠપેત્વા ભોજનકાલં સરીરકિચ્ચકાલઞ્ચ સેસકાલે યત્થ ઠિતેન સક્કા દસબલં પસ્સિતું, તત્થ ઠિતો અઞ્ઞં કિચ્ચં પહાય ભગવન્તં ઓલોકેન્તોયેવ વિહરતિ. સત્થા તસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમેન્તો બહુકાલં તસ્મિં રૂપદસ્સનેનેવ વિચરન્તે કિઞ્ચિ અવત્વા પુનેકદિવસં – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતિ; યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતિ. ધમ્મઞ્હિ, વક્કલિ, પસ્સન્તો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭) આહ. સત્થરિ એવં વદન્તેપિ થેરો સત્થુ દસ્સનં પહાય અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન સક્કોતિ. તતો સત્થા, ‘‘નાયં ભિક્ખુ સંવેગં અલભિત્વા બુજ્ઝિસ્સતી’’તિ વસ્સૂપનાયિકદિવસે – ‘‘અપેહિ, વક્કલી’’તિ થેરં પણામેસિ. સો સત્થારા પણામિતો સત્થુ સમ્મુખે ઠાતું અસક્કોન્તો – ‘‘કિં મય્હં જીવિતેન, યોહં સત્થારં દટ્ઠું ન લભામી’’તિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ? સત્થા તસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા – ‘‘અયં ભિક્ખુ મમ સન્તિકા અસ્સાસં અલભન્તો મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયં નાસેય્યા’’તિ અત્તાનં દસ્સેત્વા ઓભાસં વિસ્સજ્જેન્તો –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ, વક્કલી’’તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૧) હત્થં પસારેસિ. થેરો ‘‘દસબલો મે દિટ્ઠો, ‘એહી’તિ અવ્હાયનમ્પિ લદ્ધ’’ન્તિ બલવપીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કુતો ગચ્છામી’’તિ અત્તનો ગમનભાવં અજાનિત્વાવ સત્થુ સમ્મુખે આકાસે પક્ખન્દિત્વા પઠમેન પાદેન પબ્બતે ઠિતોયેવ સત્થારા વુત્તગાથાયો આવજ્જેન્તો આકાસેયેવ પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૮) ધમ્મપદવણ્ણનાયઞ્ચ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૧ વક્કલિત્થેરવત્થુ) આગતં.

ઇધ પન એવં વેદિતબ્બં – ‘‘કિં તે, વક્કલી’’તિઆદિના સત્થારા ઓવદિતો ગિજ્ઝકૂટે વિહરન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, તસ્સ સદ્ધાય બલવભાવતો એવ વિપસ્સના વીથિં ન ઓતરતિ? ભગવા તં ઞત્વા કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. સો પુન વિપસ્સનં મત્થકં પાપેતું નાસક્ખિયેવ. અથસ્સ આહારવેકલ્લેન વાતાબાધો ઉપ્પજ્જિ, તં વાતાબાધેન પીળિયમાનં ઞત્વા ભગવા તત્થ ગન્ત્વા પુચ્છન્તો –

‘‘વાતરોગાભિનીતો ત્વં, વિહરં કાનને વને;

પવિદ્ધગોચરે લૂખે, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસી’’તિ. (થેરગા. ૩૫૦) –

આહ. તં સુત્વા થેરો –

‘‘પીતિસુખેન વિપુલેન, ફરમાનો સમુસ્સયં;

લૂખમ્પિ અભિસમ્ભોન્તો, વિહરિસ્સામિ કાનને.

‘‘ભાવેન્તો સતિપટ્ઠાને, ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ ચ;

બોજ્ઝઙ્ગાનિ ચ ભાવેન્તો, વિહરિસ્સામિ કાનને.

‘‘આરદ્ધવીરિયે પહિતત્તે, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમે;

સમગ્ગે સહિતે દિસ્વા, વિહરિસ્સામિ કાનને.

‘‘અનુસ્સરન્તો સમ્બુદ્ધં, અગ્ગં દન્તં સમાહિતં;

અતન્દિતો રત્તિન્દિવં, વિહરિસ્સામિ કાનને’’તિ. (થેરગા. ૩૫૧-૩૫૪) –

ચતસ્સો ગાથાયો અભાસિ. તાસં અત્થો થેરગાથાવણ્ણનાયં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૧-૩૫૪) વુત્તોયેવ. એવં થેરો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

૨૮. સો અરહત્તં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિમાહ. તત્થ ઇતોતિ કકુસન્ધાદીનં ઉપ્પન્નભદ્દકપ્પતો હેટ્ઠા કપ્પસતસહસ્સમત્થકેતિ અત્થો.

૨૯. પદુમાકારવદનોતિ સુપુપ્ફિતપદુમસસ્સિરીકમુખો. પદુમપત્તક્ખોતિ સેતપદુમપુપ્ફપણ્ણસદિસઅક્ખીતિ અત્થો.

૩૦. પદુમુત્તરગન્ધોવાતિ પદુમગન્ધમુખોતિ અત્થો.

૩૧. અન્ધાનં નયનૂપમોતિ ચક્ખુવિરહિતાનં સત્તાનં નયનસદિસો, ધમ્મદેસનાય સબ્બસત્તાનં પઞ્ઞાચક્ખાદિચક્ખુદાયકોતિ અત્થો. સન્તવેસોતિ સન્તસભાવો સન્તઇરિયાપથો. ગુણનિધીતિ ગુણાનં નિધિ, સબ્બગુણગણાનં નિધાનટ્ઠાનભૂતોતિ અત્થો. કરુણામતિઆકરોતિ સાધૂનં ચિત્તકમ્પનસઙ્ખાતાય કરુણાય ચ અત્થાનત્થમિનનપરિચ્છિન્નમતિયા ચ આકરો આધારભૂતો.

૩૨. બ્રહ્માસુરસુરચ્ચિતોતિ બ્રહ્મેહિ ચ અસુરેહિ ચ દેવેહિ ચ અચ્ચિતો પૂજિતોતિ અત્થો.

૩૩. મધુરેન રુતેન ચાતિ કરવીકરુતમધુરેન સદ્દેન સકલં જનં રઞ્જયન્તીતિ સમ્બન્ધો. સન્થવી સાવકં સકન્તિ અત્તનો સાવકં મધુરધમ્મદેસનાય સન્થવી, થુતિં અકાસીતિ અત્થો.

૩૪. સદ્ધાધિમુત્તોતિ સદ્દહનસદ્ધાય સાસને અધિમુત્તો પતિટ્ઠિતોતિ અત્થો. મમ દસ્સનલાલસોતિ મય્હં દસ્સને બ્યાવટો તપ્પરો.

૩૫. તં ઠાનમભિરોચયિન્તિ તં સદ્ધાધિમુત્તટ્ઠાનન્તરં અભિરોચયિં, ઇચ્છિં પત્થેસિન્તિ અત્થો.

૪૦. પીતમટ્ઠનિવાસનન્તિ સિલિટ્ઠસુવણ્ણવણ્ણવત્થે નિવત્થન્તિ અત્થો. હેમયઞ્ઞોપચિતઙ્ગન્તિ સુવણ્ણપામઙ્ગલગ્ગિતગત્તન્તિ અત્થો.

૪૭-૪૮. નોનીતસુખુમાલં મન્તિ નવનીતમિવ મુદુતલુણહત્થપાદં. જાતપલ્લવકોમલન્તિ અસોકપલ્લવપત્તકોમલમિવ મુદુકન્તિ અત્થો. પિસાચીભયતજ્જિતાતિ તદા એવંભૂતં કુમારં મં અઞ્ઞા પિસાચી એકા રક્ખસી ભયેન તજ્જેસિ ભિંસાપેસીતિ અત્થો. તદા મહેસિસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાદમૂલે મં સાયેસું નિપજ્જાપેસું. દીનમાનસા ભીતચિત્તા મમ માતાપિતરો ઇમં દારકં તે દદામ, ઇમસ્સ સરણં પતિટ્ઠા હોતુ નાથ નાયકાતિ સમ્બન્ધો.

૪૯. તદા પટિગ્ગહિ સો મન્તિ સો ભગવા તદા તસ્મિં મમ માતુયા દિન્નકાલે જાલિના જાલયુત્તેન સઙ્ખાલકેન ચક્કલક્ખણાદીહિ લક્ખિતેન મુદુકોમલપાણિના મુદુકેન વિસુદ્ધેન હત્થતલેન મં અગ્ગહેસીતિ અત્થો.

૫૨. સબ્બપારમિસમ્ભૂતન્તિ સબ્બેહિ દાનપારમિતાદીહિ સમ્ભૂતં જાતં. નીલક્ખિનયનં વરં પુઞ્ઞસમ્ભારજં ઉત્તમનીલઅક્ખિવન્તં. સબ્બસુભાકિણ્ણં સબ્બેન સુભેન વણ્ણેન સણ્ઠાનેન આકિણ્ણં ગહનીભૂતં રૂપં ભગવતો હત્થપાદસીસાદિરૂપં દિસ્વાતિ અત્થો, તિત્તિં અપત્તો વિહરામિ અહન્તિ સમ્બન્ધો.

૬૧. તદા મં ચરણન્તગોતિ તસ્મિં મય્હં અરહત્તં પત્તકાલે સીલાદિપન્નરસન્નં ચરણધમ્માનં અન્તગો, પરિયોસાનપ્પત્તો પરિપૂરકારીતિ અત્થો. ‘‘મરણન્તગો’’તિપિ પાઠો. તસ્સ મરણસ્સ અન્તં નિબ્બાનં પત્તોતિ અત્થો. સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગં પઞ્ઞપેસીતિ સમ્બન્ધો. અથ સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં સદ્ધાધિમુત્તાનં યદિદં, વક્કલી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૮) મં એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ વુત્તં હોતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

વક્કલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.