૩. મહાકપ્પિનત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો કપ્પિનત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારા એકં ભિક્ખું ઓવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો તત્થ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો બારાણસિતો અવિદૂરે એકસ્મિં પેસકારગામે જેટ્ઠપેસકારગેહે નિબ્બત્તો તદા સહસ્સમત્તા પચ્ચેકબુદ્ધા હિમવન્તે અટ્ઠ માસે વસિત્વા વસ્સિકે ચત્તારો માસે જનપદે વસન્તિ. તે એકવારં બારાણસિયા અવિદૂરે ઓતરિત્વા ‘‘સેનાસનં કરણત્થાય હત્થકમ્મં યાચથા’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે પહિણિંસુ. તદા પન રઞ્ઞો વપ્પમઙ્ગલં અહોસિ. સો ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધા કિર આગતા’’તિ સુત્વા નિક્ખમિત્વા આગતકારણં પુચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ, ભન્તે, ઓકાસો નત્થિ સ્વે અમ્હાકં વપ્પમઙ્ગલં, તતિયદિવસે કરિસ્સામા’’તિ વત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે અનિમન્તેત્વાવ પાવિસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા ‘‘અઞ્ઞં ગામં પવિસિસ્સામા’’તિ પક્કમિંસુ.

તસ્મિં સમયે જેટ્ઠપેસકારસ્સ ભરિયા કેનચિદેવ કરણીયેન બારાણસિં ગચ્છન્તી તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા વન્દિત્વા, ‘‘કિં, ભન્તે, અવેલાય અય્યા આગતા’’તિ પુચ્છિ. તે આદિતો પટ્ઠાય કથેસું. તં સુત્વા સદ્ધાસમ્પન્ના બુદ્ધિસમ્પન્ના ઇત્થી ‘‘સ્વે, ભન્તે, અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. ‘‘બહુકા મયં, ભગિની’’તિ. ‘‘કિત્તકા, ભન્તે’’તિ? ‘‘સહસ્સમત્તા, ભગિની’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં નો ગામે સહસ્સમત્તા વસિમ્હા, એકેકો એકેકસ્સ ભિક્ખં દસ્સતિ, ભિક્ખં અધિવાસેથ, અહમેવ વો વસનટ્ઠાનં કારાપેસ્સામી’’તિ આહ. પચ્ચેકબુદ્ધા અધિવાસેસું.

સા ગામં પવિસિત્વા ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અમ્મતાતા, અહં સહસ્સમત્તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા નિમન્તેસિં, અય્યાનં નિસીદનટ્ઠાનં સંવિદહથ, યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેથા’’તિ ગામમજ્ઝે મણ્ડપં કારાપેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા પુનદિવસે પચ્ચેકબુદ્ધે નિસીદાપેત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને તસ્મિં ગામે સબ્બા ઇત્થિયો આદાય તાહિ સદ્ધિં પચ્ચેકબુદ્ધે વન્દિત્વા તેમાસં વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિત્વા પુન ગામે ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અમ્મતાતા, એકેકકુલતો એકેકપુરિસો વાસિફરસુઆદીનિ ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દબ્બસમ્ભારે આહરિત્વા અય્યાનં વસનટ્ઠાનં કરોતૂ’’તિ. ગામવાસિનો તસ્સાયેવ વચનં સુત્વા એકેકો એકેકં કત્વા સદ્ધિં રત્તિદિવાટ્ઠાનેહિ પણ્ણસાલસહસ્સં નિટ્ઠાપેત્વા અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાયં ઉપગતં પચ્ચેકબુદ્ધં ‘‘અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ વત્વા ઉપટ્ઠહિંસુ. સા વસ્સંવુટ્ઠકાલે ‘‘અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાય વસ્સંવુટ્ઠાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચીવરસાટકે સજ્જેથા’’તિ સમાદપેત્વા એકેકસ્સ સહસ્સ સહસ્સમૂલં ચીવરં દાપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા વુટ્ઠવસ્સા અનુમોદનં કત્વા પક્કમિંસુ. ગામવાસિનોપિ ઇદં પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા તતો ચુતો તાવતિંસદેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ગણદેવતા નામ અહેસું.

તે તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કુટુમ્બિકગેહેસુ નિબ્બત્તિંસુ. પુબ્બે જેટ્ઠકપેસકારો જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો અહોસિ. ભરિયાપિસ્સ એકસ્સ જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ ધીતા અહોસિ. સેસાનં ભરિયાયો સેસકુટુમ્બિકાનં ધીતરો અહેસું, તા સબ્બાપિ વયપ્પત્તા પરકુલં ગચ્છન્તિયો તેસં તેસંયેવ ગેહાનિ અગમંસુ. અથેકદિવસં વિહારે ધમ્મસ્સવને સઙ્ઘુટ્ઠે ‘‘સત્થા ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ સુત્વા તે સબ્બેપિ કુટુમ્બિકા ‘‘ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ ભરિયાહિ સદ્ધિં વિહારં અગમંસુ. તેસં વિહારમજ્ઝં પવિટ્ઠક્ખણે વસ્સં વસ્સિ. યેસં કુલૂપકા વા ઞાતિસામણેરાદયો વા અત્થિ, તે તેસં પરિવેણાદીનિ પવિસિંસુ. તે પન તથારૂપાનં નત્થિતાય કત્થચિ પવિસિતું અવિસહન્તા વિહારમજ્ઝેયેવ અટ્ઠંસુ. અથ ને જેટ્ઠકકુટુમ્બિકો આહ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અમ્હાકં વિપ્પકારં, કુલપુત્તેહિ નામ એત્તકેન લજ્જિતું યુત્ત’’ન્તિ. ‘‘અય્ય, કિં કરોમા’’તિ? ‘‘મયં વિસ્સાસિકટ્ઠાનસ્સ અભાવેન ઇમં વિપ્પકારં પત્તા, સબ્બે ધનં સંહરિત્વા પરિવેણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘સાધુ, અય્યા’’તિ જેટ્ઠકો સહસ્સં અદાસિ. સેસા પઞ્ચ પઞ્ચ સતાનિ. ઇત્થિયો અડ્ઢતેય્યાનિ અડ્ઢતેય્યાનિ સતાનિ. તે તં ધનં આહરિત્વા સહસ્સકૂટાગારપરિવારં સત્થુ વસનત્થાય મહાપરિવેણં નામ કારાપેસું. નવકમ્મસ્સ મહન્તતાય ધને અપ્પહોન્તે પુબ્બે દિન્નધનતો પુન ઉપડ્ઢૂપડ્ઢં અદંસુ. નિટ્ઠિતે પરિવેણે વિહારમહં કરોન્તા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં ચીવરાનિ સજ્જયિંસુ.

જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પન ભરિયા અત્તનો પઞ્ઞાય ઠિતા અહં તેહિ સમકં અકત્વા અતિરેકતરં કત્વા ‘‘સત્થારં પૂજેસ્સામી’’તિ અનોજપુપ્ફવણ્ણેન સહસ્સમૂલેન સાટકેન સદ્ધિં અનોજપુપ્ફચઙ્કોટકં ગહેત્વા સત્થારં અનોજપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા તં સાટકં સત્થુ પાદમૂલે ઠપેત્વા, ‘‘ભન્તે, નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અનોજપુપ્ફવણ્ણંયેવ મે સરીરં હોતુ, અનોજાત્વેવ ચ નામં હોતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ. તે સબ્બેપિ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તે ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે દેવલોકા ચવિત્વા જેટ્ઠકો કુક્કુટવતીનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો મહાકપ્પિનરાજા નામ અહોસિ. સેસા અમચ્ચકુલેસુ નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠકસ્સ ભરિયા મદ્દરટ્ઠે સાકલનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિ અનોજપુપ્ફવણ્ણમેવસ્સા સરીરં અહોસિ, તેન અનોજાત્વેવસ્સા નામં અકંસુ, સા વયપ્પત્તા મહાકપ્પિનરઞ્ઞો ગેહં ગન્ત્વા અનોજાદેવીતિ પાકટા અહોસિ.

સેસિત્થિયોપિ અમચ્ચકુલેસુ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા તેસંયેવ અમચ્ચપુત્તાનં ગેહાનિ અગમંસુ. તે સબ્બેપિ રઞ્ઞો સમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. યદા હિ રાજા અલઙ્કારપટિમણ્ડિતો હત્થિં અભિરુહિત્વા વિચરતિ, તદાપિ તે તથેવ વિચરન્તિ. તસ્મિં અસ્સેન વા રથેન વા વિચરન્તે તેપિ તથેવ વિચરન્તિ. એવં તે એકતો હુત્વા કતાનં પુઞ્ઞાનં બલેન એકતોવ સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. રઞ્ઞો પન વાલો, વાલવાહનો, પુપ્ફો, પુપ્ફવાહનો, સુપત્તોતિ પઞ્ચેવ અસ્સા હોન્તિ. તેસુ રાજા સુપત્તં અસ્સં સયં આરોહતિ, ઇતરે ચત્તારો અસ્સે અસ્સારોહાનં સાસનાહરણત્થાય અદાસિ. રાજા તે પાતોવ ભોજેત્વા ‘‘ગચ્છથ, ભણે, દ્વે વા તીણિ વા યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ઉપ્પન્નભાવં સુત્વા મય્હં સુખસાસનં આરોચેથા’’તિ પેસેસિ. તે ચતૂહિ દ્વારેહિ નિક્ખમિત્વા દ્વે તીણિ યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા કિઞ્ચિ સાસનં અલભિત્વાવ પચ્ચાગમિંસુ.

અથેકદિવસં રાજા સુપત્તં આરુહિત્વા અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો ઉય્યાનં ગચ્છન્તો કિલન્તરૂપે પઞ્ચસતમત્તે વાણિજકે નગરં પવિસન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમે અદ્ધાનકિલન્તા, અદ્ધો ઇમેસં સન્તિકા એકં ભદ્દકં સાસનં સોસ્સામી’’તિ તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ઇતો વીસતિયોજનસતમત્થકે સાવત્થિ નામ નગરં, તતો આગતમ્હા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન વો દેસે કિઞ્ચિ સાસનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ‘‘દેવ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તાવદેવ બલવપીતિયા ફુટ્ઠસરીરો કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તો મુહુત્તં વીતિનામેત્વા પન, ‘‘તાતા, કિં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધો, દેવ, ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ તથેવ વીતિનામેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘કિં વદેથ, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે, ‘‘તાતા, સુખસાસનસવનાય સતસહસ્સં વો દમ્મી’’તિ વત્વા ‘‘અપરમ્પિ કિઞ્ચિ સાસનં અત્થિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા પુરિમનયેનેવ તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે – ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા ‘‘અપરમ્પિ કિઞ્ચિ સાસનં અત્થિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા તથેવ તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે – ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા અમચ્ચસહસ્સં ઓલોકેત્વા, ‘‘તાતા, કિં કરિસ્સામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અહં, તાતા, ‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો ધમ્મો ઉપ્પન્નો સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’તિ સુત્વા ન પુન નિવત્તિસ્સામિ, ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ ગન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘મયમ્પિ, દેવ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. રાજા સુવણ્ણપટ્ટે અક્ખરાનિ લિખાપેત્વા વાણિજકાનં દત્વા ‘‘ઇમં અનોજાય નામ દેવિયા દેથ, સા તુમ્હાકં તીણિ સતસહસ્સાનિ દસ્સતિ, એવઞ્ચ પન નં વદેય્યાથ ‘રઞ્ઞા કિર તે ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં, યથાસુખં સમ્પત્તિં પરિભુઞ્જાહી’તિ, સચે પન ‘વો રાજા કહ’ન્તિ પુચ્છતિ, ‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામી’તિ વત્વા ગતોતિ આરોચેય્યાથા’’તિ આહ. અમચ્ચાપિ અત્તનો અત્તનો ભરિયાનં તથેવ સાસનં પહિણિંસુ. રાજા વાણિજકે ઉય્યોજેત્વા અસ્સં અભિરુય્હ અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો તંખણઞ્ઞેવ નિક્ખમિ.

સત્થાપિ તંદિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો મહાકપ્પિનરાજાનં સપરિવારં દિસ્વા ‘‘અયં મહાકપ્પિનો વાણિજકાનં સન્તિકા તિણ્ણં રતનાનં ઉપ્પન્નભાવં સુત્વા તેસં વચનં તીહિ સતસહસ્સેહિ પૂજેત્વા રજ્જં પહાય અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો મં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતુકામો સ્વે નિક્ખમિસ્સતિ, સો સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ, પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામી’’તિ પુનદિવસે ચક્કવત્તી વિય ખુદ્દકગામભોજકં રાજાનં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો સયમેવ પત્તચીવરમાદાય વીસયોજનસતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ચન્દભાગાય નદિયા તીરે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ. રાજાપિ આગચ્છન્તો એકં નદિં પત્વા ‘‘કા નામાય’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘અપરચ્છા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણં, તાતા’’તિ? ‘‘ગમ્ભીરતો ગાવુતં, પુથુલતો દ્વે ગાવુતાનિ, દેવા’’તિ. ‘‘અત્થિ પનેત્થ નાવા વા ઉળુમ્પો વા’’તિ? ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘નાવાદીનિ ઓલોકેન્તે અમ્હે જાતિ જરં ઉપનેતિ, જરા મરણં. અહં નિબ્બેમતિકો હુત્વા તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો, તેસં મે આનુભાવેન ‘ઇદં ઉદકં ઉદકં વિય મા હોતૂ’તિ રતનત્તયસ્સ ગુણં આવજ્જેત્વા ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’’તિ બુદ્ધગુણં અનુસ્સરન્તો સપરિવારો અસ્સસહસ્સેન ઉદકપિટ્ઠે પક્ખન્દિ. સિન્ધવા પિટ્ઠિપાસાણે વિય પક્ખન્દિંસુ. ખુરાનં અગ્ગટ્ઠાનેવ તેમિંસુ.

સો તં ઉત્તરિત્વા પુરતો ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નીલવાહા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ અડ્ઢયોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. તં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિ ધમ્માનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તમ્પિ અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ચન્દભાગા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ યોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. તં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિ સઙ્ઘાનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તમ્પિ નદિં અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો નિગ્રોધરુક્ખસ્સ સાખાવિટપપલાસાનિ ઓભાસયમાના દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ઓભાસો નેવ ચન્દસ્સ, ન સૂરિયસ્સ, ન દેવમારબ્રાહ્મણસુપણ્ણનાગાનં અઞ્ઞતરસ્સ, અદ્ધા અહં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ આગચ્છન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધેન દિટ્ઠો ભવિસ્સામી’’તિ. સો તાવદેવ અસ્સપિટ્ઠિતો ઓતરિત્વા ઓનતસરીરો રસ્મિયાનુસારેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા મનોસિલારસે નિમુજ્જન્તો વિય બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પાવિસિ. સો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન. સત્થા તેસં અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. દેસનાપરિયોસાને સપરિવારો રાજા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

અથ સબ્બે ઉટ્ઠહિત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સત્થા ‘‘આગમિસ્સતિ નુ ખો ઇમેસં કુલપુત્તાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવર’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ઇમે કુલપુત્તા પચ્ચેકબુદ્ધસહસ્સાનં ચીવરસહસ્સં અદંસુ, કસ્સપબુદ્ધકાલે વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં વીસતિચીવરસહસ્સાનિપિ અદંસુ, અનચ્છરિયં ઇમેસં કુલપુત્તાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરાગમન’’ન્તિ ઞત્વા દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા ‘‘એથ, ભિક્ખવો, ચરથ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ આહ. તે તાવદેવ અટ્ઠપરિક્ખારધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય હુત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પચ્ચોરોહિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

તે પન વાણિજકા રાજગેહં ગન્ત્વા દેવિયા રઞ્ઞા પહિતસાસનં આરોચેત્વા દેવિયા ‘‘આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તે પવિસિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘તાતા, કિંકારણા આગતત્થા’’તિ? ‘‘મયં રઞ્ઞા તુમ્હાકં સન્તિકં પેસિતા, તીણિ કિર નો સતસહસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘બહું, ભણે, ભણથ, કિં તુમ્હેહિ રઞ્ઞો સન્તિકે કતં, કિસ્મિં વો રાજા પસન્નો એત્તકં ધનં દાપેતી’’તિ? ‘‘દેવિ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કતં, એકં પન સાસનં આરોચયિમ્હા’’તિ. ‘‘સક્કા પન, તાતા, મય્હમ્પિ તં આરોચેતુ’’ન્તિ. ‘‘સક્કા, દેવી’’તિ સુવણ્ણભિઙ્ગારેન મુખં વિક્ખાલેત્વા ‘‘દેવિ, બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ. સાપિ તં સુત્વા પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા તિક્ખત્તું કિઞ્ચિ અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ સુત્વા ‘‘કિં, તાતા, ઇમસ્મિં પદે રઞ્ઞા દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સતસહસ્સં, દેવી’’તિ. ‘‘તાતા, અનનુચ્છવિકં રઞ્ઞા કતં એવરૂપં સાસનં સુત્વા તુમ્હાકં સતસહસ્સદદમાનેન, અહં વો મમ દુગ્ગતપણ્ણાકારે તીણિ સતસહસ્સાનિ દમ્મિ. અપરં કિઞ્ચિ તુમ્હેહિ આરોચિત’’ન્તિ? તે ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચાતિ ઇતરાનિપિ દ્વે સાસનાનિ આરોચેસું. દેવી પુરિમનયેનેવ તયો તયો વારે અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થચતુત્થવારે તીણિ તીણિ સતસહસ્સાનિ અદાસિ. એવં તે સબ્બાનિ દ્વાદસસતસહસ્સાનિ લભિંસુ.

અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘રાજા કહં, તાતા’’તિ? ‘‘દેવિ, રાજા ‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામી’તિ વત્વા ગતો’’તિ. ‘‘મય્હં તેન કિં સાસનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સબ્બં કિર ઇસ્સરિયં તુમ્હાકં વિસ્સટ્ઠં, ‘તુમ્હે કિર યથાસુખં સમ્પત્તિં અનુભવથા’’’તિ. ‘‘અમચ્ચા પન કુહિં, તાતા’’તિ? ‘‘તેપિ રઞ્ઞા સદ્ધિં ‘પબ્બજિસ્સામા’તિ ગતા, દેવી’’તિ. સા તેસં ભરિયાયો પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અમ્મા, તુમ્હાકં સામિકા રઞ્ઞા સદ્ધિં ‘પબ્બજિસ્સામા’તિ ગતા, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘કિં પન તેહિ અમ્હાકં સાસનં પહિતં, દેવી’’તિ? ‘‘તેહિ કિર અત્તનો સમ્પત્તિ તુમ્હાકં વિસ્સટ્ઠા ‘તુમ્હે કિર સમ્પત્તિં યથાસુખં પરિભુઞ્જથા’’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન, દેવિ, કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અમ્હાકં સો તાવ રાજા મગ્ગે ઠિતો તીહિ સતસહસ્સેહિ તીણિ રતનાનિ પૂજેત્વા ખેળપિણ્ડં વિય સમ્પત્તિં પહાય ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ નિક્ખન્તો, મયાપિ તિણ્ણં રતનાનં સાસનં સુત્વા તાનિ નવહિ સતસહસ્સેહિ પૂજિતાનિ, ન ખો પનેસા સમ્પત્તિ નામ રઞ્ઞોયેવ દુક્ખા, મય્હમ્પિ દુક્ખા એવ. કો રઞ્ઞા છડ્ડિતખેળપિણ્ડં જણ્ણુકેહિ ભૂમિયં પતિટ્ઠહિત્વા મુખેન ગણ્હિસ્સતિ, ન મય્હં સમ્પત્તિયા અત્થો, સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘દેવિ, મયમ્પિ તુમ્હેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘સચે સક્કોથ, સાધૂ’’તિ. ‘‘સક્કોમ, દેવી’’તિ. તેન હિ ‘‘એથા’’તિ રથસહસ્સં યોજાપેત્વા રથં આરુય્હ તાહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે પઠમં નદિં દિસ્વા યથા રઞ્ઞા પઠમં પુચ્છિતા, તથેવ પુચ્છિત્વા સબ્બં પવત્તિં સુત્વા ‘‘રઞ્ઞા ગતમગ્ગં ઓલોકેથા’’તિ વત્વા ‘‘સિન્ધવાનં પદવલઞ્જં ન પસ્સામા’’તિ વુત્તે રાજા ‘‘તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તોસ્મી’’તિ સચ્ચકિરિયં કરિત્વા તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરિત્વા ગતો ભવિસ્સતિ, અહમ્પિ તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તા, તેસં મે આનુભાવેન ‘‘ઇદં ઉદકં ઉદકં વિય મા હોતૂ’’તિ તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરન્તી રથસહસ્સં પેસેસિ. ઉદકં પિટ્ઠિપાસાણસદિસં અહોસિ, ચક્કાનં અગ્ગટ્ઠાનેવ તેમિંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન ઇતરા દ્વેપિ નદિયો ઉત્તરિંસુ.

સત્થા તાસં આગતભાવં ઞત્વા યથા તા અત્તનો સન્તિકે નિસિન્ને સામિકે ભિક્ખૂ ન પસ્સન્તિ, તથા અધિટ્ઠાસિ. દેવીપિ આગચ્છન્તી સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા રસ્મિયો દિસ્વા તથેવ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો રાજા તુમ્હે ઉદ્દિસ્સ નિક્ખમિત્વા ગતો, કહં નુ ખો સો, અમ્હાકં તં દસ્સેથા’’તિ. ‘‘નિસીદથ તાવ, ઇધેવ નં પસ્સિસ્સથા’’તિ. તા સબ્બાપિ હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘ઇધેવ કિર નિસિન્ના સામિકે નો પસ્સિસ્સામા’’તિ નિસીદિંસુ. સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. અનોજાદેવી દેસનાપરિયોસાને તાહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. મહાકપ્પિનો થેરો તાસં દેસિયમાનં ધમ્મદેસનં સુત્વા સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તસ્મિં ખણે સત્થા તાસં તે ભિક્ખૂ દસ્સેસિ. તાસઞ્હિ આગતક્ખણેયેવ અત્તનો સામિકે કાસાવધરે મુણ્ડસીસે દિસ્વા ચિત્તં એકગ્ગં ન ભવેય્ય, મગ્ગફલં નિબ્બત્તેતું સક્કા ન ભવેય્ય. તસ્મા અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય તાસં તે ભિક્ખૂ અરહત્તપ્પત્તે દસ્સેસિ. તાપિ તે દિસ્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકપ્પત્ત’’ન્તિ વત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં ઠત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ.

એવં વુત્તે સત્થા ઉપ્પલવણ્ણાય થેરિયા આગમનં ચિન્તેસિ. સા સત્થુ ચિન્તિતક્ખણેયેવ આકાસેનાગન્ત્વા તા સબ્બા ઇત્થિયો ગહેત્વા આકાસેન ભિક્ખુનુપસ્સયં નેત્વા પબ્બાજેસિ. તા સબ્બા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થા ભિક્ખુસહસ્સં આદાય આકાસેન જેતવનં અગમાસિ. તત્ર સુદં આયસ્મા મહાકપ્પિનો રત્તિટ્ઠાનાદીસુ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ, અત્તનો રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનેતિ મઞ્ઞે’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, કપ્પિન, કામસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ? ‘‘ભગવા મે, ભન્તે, તં આરબ્ભ ઉદાનભાવં વા અઞ્ઞં આરબ્ભ ઉદાનભાવં વા જાનાતી’’તિ. અથ સત્થા – ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેતિ, પુત્તસ્સ પન મે ધમ્મં ચરતો ધમ્મપીતિ નામ ઉપ્પજ્જતિ, સો અમતમહાનિબ્બાનં આરબ્ભ એવં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ધમ્મપીતિ સુખં સેતિ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

અરિયપ્પવેદિતે ધમ્મે, સદા રમતિ પણ્ડિતો’’તિ. (ધ. પ. ૭૯);

અથેકદિવસં સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, કપ્પિનો ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ? ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતિ, ઓવાદમત્તમ્પિ ન દેતી’’તિ. સત્થા થેરં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, કપ્પિન, અન્તેવાસિકાનં ઓવાદમત્તમ્પિ ન દેસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, મા એવં અકાસિ, અજ્જ પટ્ઠાય ઉપગતાનં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો ભગવતો વચનં સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા એકોવાદેનેવ સમણસહસ્સં અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. તેન નં સત્થા પટિપાટિયા અત્તનો સાવકે ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખુઓવાદકાનં યદિદં મહાકપ્પિનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૩૧) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

૬૬. એવં થેરો પત્તઅરહત્તફલો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. ઉદિતો અજટાકાસેતિ સકલાકાસે ઉદિતો ઉટ્ઠિતો પાકટભૂતો. સરદમ્બરે સરદકાલે આકાસે રવીવ સૂરિયો ઇવાતિ અત્થો.

૭૦. અક્ખદસ્સો તદા આસિન્તિ તસ્મિં પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સારદસ્સી હિતદસ્સી આચરિયો પાકટો અહોસિન્તિ અત્થો.

૭૧. સાવકસ્સ કતાવિનોતિ તસ્સ ભગવતો મે મનં મમ ચિત્તં, તપ્પયન્તસ્સ તોસયન્તસ્સ સાવકસ્સ ઓવાદકસ્સ ગુણં પકાસયતો અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તસ્સ કતાવિનો સાતચ્ચકિચ્ચયુત્તસ્સ વચનં સુત્વાતિ સમ્બન્ધો.

૭૩. હંસસમભાગોતિ હંસસદિસગામિ. હંસદુન્દુભિનિસ્સનોતિ હંસરવો દુન્દુભિભેરિસદ્દસદિસવચનો ‘‘એતં મહામત્તં પસ્સથ, ભિક્ખવો’’તિ આહાતિ સમ્બન્ધો.

૭૪. સમુગ્ગતતનૂરુહન્તિ સુટ્ઠુ ઉગ્ગતલોમં ઉદ્ધગ્ગલોમં, ઉદગ્યમનં વા. જીમૂતવણ્ણન્તિ મુત્તફલસમાનવણ્ણં સુન્દરસરીરપભન્તિ અત્થો. પીણંસન્તિ પરિપુણ્ણં અંસં. પસન્નનયનાનનન્તિ પસન્નઅક્ખિપસન્નમુખન્તિ અત્થો.

૭૫. કતાવિનોતિ કતાધિકારસ્સ એતદગ્ગે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઠાનં સો એસો મુદિતાય પહટ્ઠચિત્તતાય પત્થેતીતિ સમ્બન્ધો.

૮૧. સતસો અનુસાસિયાતિ ધમ્મેન સમેન વચનેન કારણવસેન અનુસાસિત્વાતિ અત્થો. બારાણસિયમાસન્નેતિ બારાણસિયા સમીપે પેસકારગામે. જાતો કેનિયજાતિયન્તિ તન્તવાયજાતિયા પેસકારકુલે જાતોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

મહાકપ્પિનત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.