૫૪. કચ્ચાયનવગ્ગો

૧. મહાકચ્ચાયનત્થેરઅપદાનવણ્ણના

ચતુપઞ્ઞાસમવગ્ગે પઠમાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો મહાકચ્ચાયનત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે ગહપતિમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિત્વા વુદ્ધિપ્પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિયમાનં એકં ભિક્ખું દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો પણિધાનં કત્વા દાનાદીનિ પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો સુમેધસ્સ ભગવતો કાલે વિજ્જાધરો હુત્વા આકાસેન ગચ્છન્તો એકસ્મિં વનસણ્ડે નિસિન્નં ભગવન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો કણિકારપુપ્ફેહિ પૂજં અકાસિ.

સો તેન પુઞ્ઞેન અપરાપરં સુગતીસુયેવ પરિવત્તેન્તો કસ્સપદસબલસ્સ કાલે બારાણસિયં કુલગેહે નિબ્બત્તિત્વા પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સુવણ્ણચેતિયકમ્મટ્ઠાને સતસહસ્સગ્ઘનિકાય સુવણ્ણિટ્ઠકાય પૂજં કત્વા ‘‘ઇમસ્સ નિસ્સન્દેન નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને સરીરં મે સુવણ્ણવણ્ણં હોતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. તતો યાવજીવં કુસલકમ્મં કત્વા એકં બુદ્ધન્તરં દેવમનુસ્સેસુ સંસરિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે ઉજ્જેનિયં રઞ્ઞો ચણ્ડપજ્જોતસ્સ પુરોહિતગેહે નિબ્બત્તિ, તસ્સ નામગ્ગહણદિવસે માતા ‘‘મય્હં પુત્તો સુવણ્ણવણ્ણો, અત્તનો નામં ગહેત્વા આગતો’’તિ કઞ્ચનમાણવોત્વેવ નામં અકાસિ. સો વુદ્ધિમન્વાય તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા પિતુ અચ્ચયેન પુરોહિતટ્ઠાનં લભિ. સો ગોત્તવસેન કચ્ચાયનોતિ પઞ્ઞાયિત્થ. અથ રાજા ચણ્ડપજ્જોતો બુદ્ધુપ્પાદં સુત્વા, ‘‘આચરિય, તુમ્હે તત્થ ગન્ત્વા સત્થારં ઇધાનેથા’’તિ પેસેસિ. સો અત્તટ્ઠમો સત્થુ સન્તિકં ઉપગતો તસ્સ સત્થા ધમ્મં દેસેસિ, દેસનાપરિયોસાને સત્તહિ જનેહિ સદ્ધિં સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ.

૧. સો એવં પત્તઅરહત્તફલો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. અથ સત્થા ‘‘એથ, ભિક્ખવો’’તિ હત્થં પસારેસિ. તે તાવદેવ દ્વઙ્ગુલમત્તકેસમસ્સુઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય અહેસું. એવં થેરો સદત્થં નિપ્ફાદેત્વા, ‘‘ભન્તે, રાજા પજ્જોતો તુમ્હાકં પાદે વન્દિતું ધમ્મઞ્ચ સોતું ઇચ્છતી’’તિ આરોચેસિ. સત્થા ‘‘ત્વંયેવ, કચ્ચાન, તત્થ ગચ્છ, તયિ ગતે રાજા પસીદિસ્સતી’’તિ આહ. થેરો સત્થુ આણાય અત્તટ્ઠમો તત્થ ગન્ત્વા રાજાનં પસાદેત્વા અવન્તીસુ સાસનં પતિટ્ઠાપેત્વા પુન સત્થુ સન્તિકમેવ આગતો. અત્તનો પુબ્બપત્થનાવસેન કચ્ચાયનપ્પકરણં મહાનિરુત્તિપ્પકરણં નેત્તિપ્પકરણન્તિ પકરણત્તયં સઙ્ઘમજ્ઝે બ્યાકાસિ. અથ સન્તુટ્ઠેન ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં વિભજન્તાનં યદિદં મહાકચ્ચાનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૮૮, ૧૯૭) એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપિતો અગ્ગફલસુખેન વિહાસીતિ.

મહાકચ્ચાયનત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૨. વક્કલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના

દુતિયાપદાને ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિકં આયસ્મતો વક્કલિત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ થેરો પુરિમજિનવરેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્તો સત્થુ સન્તિકં ગચ્છન્તેહિ ઉપાસકેહિ સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો ધમ્મં સુણન્તો સત્થારા એકં ભિક્ખું સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા પણિધાનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ અનન્તરાયં દિસ્વા બ્યાકરિ.

સો યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો કાલે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તિ, તસ્સ વક્કલીતિ નામં કરિંસુ. તત્થ કલીતિ અપરાધતિલકાળકાદિદોસસ્સ અધિવચનં. નિદ્ધન્તસુવણ્ણપિણ્ડસદિસતાય અપગતો બ્યપગતો કલિ દોસો અસ્સાતિ વ-કારાગમં કત્વા વક્કલીતિ વુચ્ચતિ. સો વુદ્ધિપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગતો, સત્થારં દિસ્વા રૂપકાયસમ્પત્તિદસ્સનેન અતિત્તો સત્થારા સદ્ધિંયેવ વિચરતિ. ‘‘અગારમજ્ઝે વસન્તો નિચ્ચકાલં સત્થુ દસ્સનં ન લભિસ્સામી’’તિ સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ઠપેત્વા ભોજનકાલં સરીરકિચ્ચકાલઞ્ચ સેસકાલે યત્થ ઠિતેન સક્કા દસબલં પસ્સિતું, તત્થ ઠિતો અઞ્ઞં કિચ્ચં પહાય ભગવન્તં ઓલોકેન્તોયેવ વિહરતિ. સત્થા તસ્સ ઞાણપરિપાકં આગમેન્તો બહુકાલં તસ્મિં રૂપદસ્સનેનેવ વિચરન્તે કિઞ્ચિ અવત્વા પુનેકદિવસં – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતિ; યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતિ. ધમ્મઞ્હિ, વક્કલિ, પસ્સન્તો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭) આહ. સત્થરિ એવં વદન્તેપિ થેરો સત્થુ દસ્સનં પહાય અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન સક્કોતિ. તતો સત્થા, ‘‘નાયં ભિક્ખુ સંવેગં અલભિત્વા બુજ્ઝિસ્સતી’’તિ વસ્સૂપનાયિકદિવસે – ‘‘અપેહિ, વક્કલી’’તિ થેરં પણામેસિ. સો સત્થારા પણામિતો સત્થુ સમ્મુખે ઠાતું અસક્કોન્તો – ‘‘કિં મય્હં જીવિતેન, યોહં સત્થારં દટ્ઠું ન લભામી’’તિ ગિજ્ઝકૂટે પબ્બતે પપાતટ્ઠાનં અભિરુહિ? સત્થા તસ્સ તં પવત્તિં ઞત્વા – ‘‘અયં ભિક્ખુ મમ સન્તિકા અસ્સાસં અલભન્તો મગ્ગફલાનં ઉપનિસ્સયં નાસેય્યા’’તિ અત્તાનં દસ્સેત્વા ઓભાસં વિસ્સજ્જેન્તો –

‘‘પામોજ્જબહુલો ભિક્ખુ, પસન્નો બુદ્ધસાસને;

અધિગચ્છે પદં સન્તં, સઙ્ખારૂપસમં સુખ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૮૧) –

ગાથં વત્વા ‘‘એહિ, વક્કલી’’તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૧) હત્થં પસારેસિ. થેરો ‘‘દસબલો મે દિટ્ઠો, ‘એહી’તિ અવ્હાયનમ્પિ લદ્ધ’’ન્તિ બલવપીતિસોમનસ્સં ઉપ્પાદેત્વા ‘‘કુતો ગચ્છામી’’તિ અત્તનો ગમનભાવં અજાનિત્વાવ સત્થુ સમ્મુખે આકાસે પક્ખન્દિત્વા પઠમેન પાદેન પબ્બતે ઠિતોયેવ સત્થારા વુત્તગાથાયો આવજ્જેન્તો આકાસેયેવ પીતિં વિક્ખમ્ભેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણીતિ અઙ્ગુત્તરટ્ઠકથાયં (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦૮) ધમ્મપદવણ્ણનાયઞ્ચ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૧ વક્કલિત્થેરવત્થુ) આગતં.

ઇધ પન એવં વેદિતબ્બં – ‘‘કિં તે, વક્કલી’’તિઆદિના સત્થારા ઓવદિતો ગિજ્ઝકૂટે વિહરન્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેસિ, તસ્સ સદ્ધાય બલવભાવતો એવ વિપસ્સના વીથિં ન ઓતરતિ? ભગવા તં ઞત્વા કમ્મટ્ઠાનં સોધેત્વા અદાસિ. સો પુન વિપસ્સનં મત્થકં પાપેતું નાસક્ખિયેવ. અથસ્સ આહારવેકલ્લેન વાતાબાધો ઉપ્પજ્જિ, તં વાતાબાધેન પીળિયમાનં ઞત્વા ભગવા તત્થ ગન્ત્વા પુચ્છન્તો –

‘‘વાતરોગાભિનીતો ત્વં, વિહરં કાનને વને;

પવિદ્ધગોચરે લૂખે, કથં ભિક્ખુ કરિસ્સસી’’તિ. (થેરગા. ૩૫૦) –

આહ. તં સુત્વા થેરો –

‘‘પીતિસુખેન વિપુલેન, ફરમાનો સમુસ્સયં;

લૂખમ્પિ અભિસમ્ભોન્તો, વિહરિસ્સામિ કાનને.

‘‘ભાવેન્તો સતિપટ્ઠાને, ઇન્દ્રિયાનિ બલાનિ ચ;

બોજ્ઝઙ્ગાનિ ચ ભાવેન્તો, વિહરિસ્સામિ કાનને.

‘‘આરદ્ધવીરિયે પહિતત્તે, નિચ્ચં દળ્હપરક્કમે;

સમગ્ગે સહિતે દિસ્વા, વિહરિસ્સામિ કાનને.

‘‘અનુસ્સરન્તો સમ્બુદ્ધં, અગ્ગં દન્તં સમાહિતં;

અતન્દિતો રત્તિન્દિવં, વિહરિસ્સામિ કાનને’’તિ. (થેરગા. ૩૫૧-૩૫૪) –

ચતસ્સો ગાથાયો અભાસિ. તાસં અત્થો થેરગાથાવણ્ણનાયં (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૩૫૧-૩૫૪) વુત્તોયેવ. એવં થેરો વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

૨૮. સો અરહત્તં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિમાહ. તત્થ ઇતોતિ કકુસન્ધાદીનં ઉપ્પન્નભદ્દકપ્પતો હેટ્ઠા કપ્પસતસહસ્સમત્થકેતિ અત્થો.

૨૯. પદુમાકારવદનોતિ સુપુપ્ફિતપદુમસસ્સિરીકમુખો. પદુમપત્તક્ખોતિ સેતપદુમપુપ્ફપણ્ણસદિસઅક્ખીતિ અત્થો.

૩૦. પદુમુત્તરગન્ધોવાતિ પદુમગન્ધમુખોતિ અત્થો.

૩૧. અન્ધાનં નયનૂપમોતિ ચક્ખુવિરહિતાનં સત્તાનં નયનસદિસો, ધમ્મદેસનાય સબ્બસત્તાનં પઞ્ઞાચક્ખાદિચક્ખુદાયકોતિ અત્થો. સન્તવેસોતિ સન્તસભાવો સન્તઇરિયાપથો. ગુણનિધીતિ ગુણાનં નિધિ, સબ્બગુણગણાનં નિધાનટ્ઠાનભૂતોતિ અત્થો. કરુણામતિઆકરોતિ સાધૂનં ચિત્તકમ્પનસઙ્ખાતાય કરુણાય ચ અત્થાનત્થમિનનપરિચ્છિન્નમતિયા ચ આકરો આધારભૂતો.

૩૨. બ્રહ્માસુરસુરચ્ચિતોતિ બ્રહ્મેહિ ચ અસુરેહિ ચ દેવેહિ ચ અચ્ચિતો પૂજિતોતિ અત્થો.

૩૩. મધુરેન રુતેન ચાતિ કરવીકરુતમધુરેન સદ્દેન સકલં જનં રઞ્જયન્તીતિ સમ્બન્ધો. સન્થવી સાવકં સકન્તિ અત્તનો સાવકં મધુરધમ્મદેસનાય સન્થવી, થુતિં અકાસીતિ અત્થો.

૩૪. સદ્ધાધિમુત્તોતિ સદ્દહનસદ્ધાય સાસને અધિમુત્તો પતિટ્ઠિતોતિ અત્થો. મમ દસ્સનલાલસોતિ મય્હં દસ્સને બ્યાવટો તપ્પરો.

૩૫. તં ઠાનમભિરોચયિન્તિ તં સદ્ધાધિમુત્તટ્ઠાનન્તરં અભિરોચયિં, ઇચ્છિં પત્થેસિન્તિ અત્થો.

૪૦. પીતમટ્ઠનિવાસનન્તિ સિલિટ્ઠસુવણ્ણવણ્ણવત્થે નિવત્થન્તિ અત્થો. હેમયઞ્ઞોપચિતઙ્ગન્તિ સુવણ્ણપામઙ્ગલગ્ગિતગત્તન્તિ અત્થો.

૪૭-૪૮. નોનીતસુખુમાલં મન્તિ નવનીતમિવ મુદુતલુણહત્થપાદં. જાતપલ્લવકોમલન્તિ અસોકપલ્લવપત્તકોમલમિવ મુદુકન્તિ અત્થો. પિસાચીભયતજ્જિતાતિ તદા એવંભૂતં કુમારં મં અઞ્ઞા પિસાચી એકા રક્ખસી ભયેન તજ્જેસિ ભિંસાપેસીતિ અત્થો. તદા મહેસિસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પાદમૂલે મં સાયેસું નિપજ્જાપેસું. દીનમાનસા ભીતચિત્તા મમ માતાપિતરો ઇમં દારકં તે દદામ, ઇમસ્સ સરણં પતિટ્ઠા હોતુ નાથ નાયકાતિ સમ્બન્ધો.

૪૯. તદા પટિગ્ગહિ સો મન્તિ સો ભગવા તદા તસ્મિં મમ માતુયા દિન્નકાલે જાલિના જાલયુત્તેન સઙ્ખાલકેન ચક્કલક્ખણાદીહિ લક્ખિતેન મુદુકોમલપાણિના મુદુકેન વિસુદ્ધેન હત્થતલેન મં અગ્ગહેસીતિ અત્થો.

૫૨. સબ્બપારમિસમ્ભૂતન્તિ સબ્બેહિ દાનપારમિતાદીહિ સમ્ભૂતં જાતં. નીલક્ખિનયનં વરં પુઞ્ઞસમ્ભારજં ઉત્તમનીલઅક્ખિવન્તં. સબ્બસુભાકિણ્ણં સબ્બેન સુભેન વણ્ણેન સણ્ઠાનેન આકિણ્ણં ગહનીભૂતં રૂપં ભગવતો હત્થપાદસીસાદિરૂપં દિસ્વાતિ અત્થો, તિત્તિં અપત્તો વિહરામિ અહન્તિ સમ્બન્ધો.

૬૧. તદા મં ચરણન્તગોતિ તસ્મિં મય્હં અરહત્તં પત્તકાલે સીલાદિપન્નરસન્નં ચરણધમ્માનં અન્તગો, પરિયોસાનપ્પત્તો પરિપૂરકારીતિ અત્થો. ‘‘મરણન્તગો’’તિપિ પાઠો. તસ્સ મરણસ્સ અન્તં નિબ્બાનં પત્તોતિ અત્થો. સદ્ધાધિમુત્તાનં અગ્ગં પઞ્ઞપેસીતિ સમ્બન્ધો. અથ સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં સદ્ધાધિમુત્તાનં યદિદં, વક્કલી’’તિ (અ. નિ. ૧.૧૯૮, ૨૦૮) મં એતદગ્ગટ્ઠાને ઠપેસીતિ વુત્તં હોતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

વક્કલિત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૩. મહાકપ્પિનત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો કપ્પિનત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે કુલગેહે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્વા સત્થુ સન્તિકે ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારા એકં ભિક્ખું ઓવાદકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતં દિસ્વા અધિકારકમ્મં કત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેસિ.

સો તત્થ યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો બારાણસિતો અવિદૂરે એકસ્મિં પેસકારગામે જેટ્ઠપેસકારગેહે નિબ્બત્તો તદા સહસ્સમત્તા પચ્ચેકબુદ્ધા હિમવન્તે અટ્ઠ માસે વસિત્વા વસ્સિકે ચત્તારો માસે જનપદે વસન્તિ. તે એકવારં બારાણસિયા અવિદૂરે ઓતરિત્વા ‘‘સેનાસનં કરણત્થાય હત્થકમ્મં યાચથા’’તિ રઞ્ઞો સન્તિકં અટ્ઠ પચ્ચેકબુદ્ધે પહિણિંસુ. તદા પન રઞ્ઞો વપ્પમઙ્ગલં અહોસિ. સો ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધા કિર આગતા’’તિ સુત્વા નિક્ખમિત્વા આગતકારણં પુચ્છિત્વા ‘‘અજ્જ, ભન્તે, ઓકાસો નત્થિ સ્વે અમ્હાકં વપ્પમઙ્ગલં, તતિયદિવસે કરિસ્સામા’’તિ વત્વા પચ્ચેકબુદ્ધે અનિમન્તેત્વાવ પાવિસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા ‘‘અઞ્ઞં ગામં પવિસિસ્સામા’’તિ પક્કમિંસુ.

તસ્મિં સમયે જેટ્ઠપેસકારસ્સ ભરિયા કેનચિદેવ કરણીયેન બારાણસિં ગચ્છન્તી તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા વન્દિત્વા, ‘‘કિં, ભન્તે, અવેલાય અય્યા આગતા’’તિ પુચ્છિ. તે આદિતો પટ્ઠાય કથેસું. તં સુત્વા સદ્ધાસમ્પન્ના બુદ્ધિસમ્પન્ના ઇત્થી ‘‘સ્વે, ભન્તે, અમ્હાકં ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. ‘‘બહુકા મયં, ભગિની’’તિ. ‘‘કિત્તકા, ભન્તે’’તિ? ‘‘સહસ્સમત્તા, ભગિની’’તિ. ‘‘ભન્તે, ઇમસ્મિં નો ગામે સહસ્સમત્તા વસિમ્હા, એકેકો એકેકસ્સ ભિક્ખં દસ્સતિ, ભિક્ખં અધિવાસેથ, અહમેવ વો વસનટ્ઠાનં કારાપેસ્સામી’’તિ આહ. પચ્ચેકબુદ્ધા અધિવાસેસું.

સા ગામં પવિસિત્વા ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અમ્મતાતા, અહં સહસ્સમત્તે પચ્ચેકબુદ્ધે દિસ્વા નિમન્તેસિં, અય્યાનં નિસીદનટ્ઠાનં સંવિદહથ, યાગુભત્તાદીનિ સમ્પાદેથા’’તિ ગામમજ્ઝે મણ્ડપં કારાપેત્વા આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા પુનદિવસે પચ્ચેકબુદ્ધે નિસીદાપેત્વા પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન પરિવિસિત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને તસ્મિં ગામે સબ્બા ઇત્થિયો આદાય તાહિ સદ્ધિં પચ્ચેકબુદ્ધે વન્દિત્વા તેમાસં વસનત્થાય પટિઞ્ઞં ગણ્હિત્વા પુન ગામે ઉગ્ઘોસેસિ – ‘‘અમ્મતાતા, એકેકકુલતો એકેકપુરિસો વાસિફરસુઆદીનિ ગહેત્વા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા દબ્બસમ્ભારે આહરિત્વા અય્યાનં વસનટ્ઠાનં કરોતૂ’’તિ. ગામવાસિનો તસ્સાયેવ વચનં સુત્વા એકેકો એકેકં કત્વા સદ્ધિં રત્તિદિવાટ્ઠાનેહિ પણ્ણસાલસહસ્સં નિટ્ઠાપેત્વા અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાયં ઉપગતં પચ્ચેકબુદ્ધં ‘‘અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામિ, અહં સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહિસ્સામી’’તિ વત્વા ઉપટ્ઠહિંસુ. સા વસ્સંવુટ્ઠકાલે ‘‘અત્તનો અત્તનો પણ્ણસાલાય વસ્સંવુટ્ઠાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં ચીવરસાટકે સજ્જેથા’’તિ સમાદપેત્વા એકેકસ્સ સહસ્સ સહસ્સમૂલં ચીવરં દાપેસિ. પચ્ચેકબુદ્ધા વુટ્ઠવસ્સા અનુમોદનં કત્વા પક્કમિંસુ. ગામવાસિનોપિ ઇદં પુઞ્ઞકમ્મં કત્વા તતો ચુતો તાવતિંસદેવલોકે નિબ્બત્તિત્વા ગણદેવતા નામ અહેસું.

તે તત્થ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે કુટુમ્બિકગેહેસુ નિબ્બત્તિંસુ. પુબ્બે જેટ્ઠકપેસકારો જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પુત્તો અહોસિ. ભરિયાપિસ્સ એકસ્સ જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ ધીતા અહોસિ. સેસાનં ભરિયાયો સેસકુટુમ્બિકાનં ધીતરો અહેસું, તા સબ્બાપિ વયપ્પત્તા પરકુલં ગચ્છન્તિયો તેસં તેસંયેવ ગેહાનિ અગમંસુ. અથેકદિવસં વિહારે ધમ્મસ્સવને સઙ્ઘુટ્ઠે ‘‘સત્થા ધમ્મં દેસેસ્સતી’’તિ સુત્વા તે સબ્બેપિ કુટુમ્બિકા ‘‘ધમ્મં સોસ્સામા’’તિ ભરિયાહિ સદ્ધિં વિહારં અગમંસુ. તેસં વિહારમજ્ઝં પવિટ્ઠક્ખણે વસ્સં વસ્સિ. યેસં કુલૂપકા વા ઞાતિસામણેરાદયો વા અત્થિ, તે તેસં પરિવેણાદીનિ પવિસિંસુ. તે પન તથારૂપાનં નત્થિતાય કત્થચિ પવિસિતું અવિસહન્તા વિહારમજ્ઝેયેવ અટ્ઠંસુ. અથ ને જેટ્ઠકકુટુમ્બિકો આહ – ‘‘પસ્સથ, ભો, અમ્હાકં વિપ્પકારં, કુલપુત્તેહિ નામ એત્તકેન લજ્જિતું યુત્ત’’ન્તિ. ‘‘અય્ય, કિં કરોમા’’તિ? ‘‘મયં વિસ્સાસિકટ્ઠાનસ્સ અભાવેન ઇમં વિપ્પકારં પત્તા, સબ્બે ધનં સંહરિત્વા પરિવેણં કરિસ્સામા’’તિ. ‘‘સાધુ, અય્યા’’તિ જેટ્ઠકો સહસ્સં અદાસિ. સેસા પઞ્ચ પઞ્ચ સતાનિ. ઇત્થિયો અડ્ઢતેય્યાનિ અડ્ઢતેય્યાનિ સતાનિ. તે તં ધનં આહરિત્વા સહસ્સકૂટાગારપરિવારં સત્થુ વસનત્થાય મહાપરિવેણં નામ કારાપેસું. નવકમ્મસ્સ મહન્તતાય ધને અપ્પહોન્તે પુબ્બે દિન્નધનતો પુન ઉપડ્ઢૂપડ્ઢં અદંસુ. નિટ્ઠિતે પરિવેણે વિહારમહં કરોન્તા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સત્તાહં મહાદાનં દત્વા વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં ચીવરાનિ સજ્જયિંસુ.

જેટ્ઠકકુટુમ્બિકસ્સ પન ભરિયા અત્તનો પઞ્ઞાય ઠિતા અહં તેહિ સમકં અકત્વા અતિરેકતરં કત્વા ‘‘સત્થારં પૂજેસ્સામી’’તિ અનોજપુપ્ફવણ્ણેન સહસ્સમૂલેન સાટકેન સદ્ધિં અનોજપુપ્ફચઙ્કોટકં ગહેત્વા સત્થારં અનોજપુપ્ફેહિ પૂજેત્વા તં સાટકં સત્થુ પાદમૂલે ઠપેત્વા, ‘‘ભન્તે, નિબ્બત્તનિબ્બત્તટ્ઠાને અનોજપુપ્ફવણ્ણંયેવ મે સરીરં હોતુ, અનોજાત્વેવ ચ નામં હોતૂ’’તિ પત્થનં અકાસિ. સત્થા ‘‘એવં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં અકાસિ. તે સબ્બેપિ યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તે ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે દેવલોકા ચવિત્વા જેટ્ઠકો કુક્કુટવતીનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો મહાકપ્પિનરાજા નામ અહોસિ. સેસા અમચ્ચકુલેસુ નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠકસ્સ ભરિયા મદ્દરટ્ઠે સાકલનગરે રાજકુલે નિબ્બત્તિ અનોજપુપ્ફવણ્ણમેવસ્સા સરીરં અહોસિ, તેન અનોજાત્વેવસ્સા નામં અકંસુ, સા વયપ્પત્તા મહાકપ્પિનરઞ્ઞો ગેહં ગન્ત્વા અનોજાદેવીતિ પાકટા અહોસિ.

સેસિત્થિયોપિ અમચ્ચકુલેસુ નિબ્બત્તિત્વા વયપ્પત્તા તેસંયેવ અમચ્ચપુત્તાનં ગેહાનિ અગમંસુ. તે સબ્બેપિ રઞ્ઞો સમ્પત્તિસદિસં સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. યદા હિ રાજા અલઙ્કારપટિમણ્ડિતો હત્થિં અભિરુહિત્વા વિચરતિ, તદાપિ તે તથેવ વિચરન્તિ. તસ્મિં અસ્સેન વા રથેન વા વિચરન્તે તેપિ તથેવ વિચરન્તિ. એવં તે એકતો હુત્વા કતાનં પુઞ્ઞાનં બલેન એકતોવ સમ્પત્તિં અનુભવિંસુ. રઞ્ઞો પન વાલો, વાલવાહનો, પુપ્ફો, પુપ્ફવાહનો, સુપત્તોતિ પઞ્ચેવ અસ્સા હોન્તિ. તેસુ રાજા સુપત્તં અસ્સં સયં આરોહતિ, ઇતરે ચત્તારો અસ્સે અસ્સારોહાનં સાસનાહરણત્થાય અદાસિ. રાજા તે પાતોવ ભોજેત્વા ‘‘ગચ્છથ, ભણે, દ્વે વા તીણિ વા યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા બુદ્ધસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ઉપ્પન્નભાવં સુત્વા મય્હં સુખસાસનં આરોચેથા’’તિ પેસેસિ. તે ચતૂહિ દ્વારેહિ નિક્ખમિત્વા દ્વે તીણિ યોજનાનિ આહિણ્ડિત્વા કિઞ્ચિ સાસનં અલભિત્વાવ પચ્ચાગમિંસુ.

અથેકદિવસં રાજા સુપત્તં આરુહિત્વા અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો ઉય્યાનં ગચ્છન્તો કિલન્તરૂપે પઞ્ચસતમત્તે વાણિજકે નગરં પવિસન્તે દિસ્વા ‘‘ઇમે અદ્ધાનકિલન્તા, અદ્ધો ઇમેસં સન્તિકા એકં ભદ્દકં સાસનં સોસ્સામી’’તિ તે પક્કોસાપેત્વા ‘‘કુતો આગતત્થા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ઇતો વીસતિયોજનસતમત્થકે સાવત્થિ નામ નગરં, તતો આગતમ્હા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન વો દેસે કિઞ્ચિ સાસનં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ‘‘દેવ, અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, સમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તાવદેવ બલવપીતિયા ફુટ્ઠસરીરો કિઞ્ચિ સલ્લક્ખેતું અસક્કોન્તો મુહુત્તં વીતિનામેત્વા પન, ‘‘તાતા, કિં વદેથા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘બુદ્ધો, દેવ, ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા દુતિયમ્પિ તતિયમ્પિ તથેવ વીતિનામેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘કિં વદેથ, તાતા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે, ‘‘તાતા, સુખસાસનસવનાય સતસહસ્સં વો દમ્મી’’તિ વત્વા ‘‘અપરમ્પિ કિઞ્ચિ સાસનં અત્થિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા પુરિમનયેનેવ તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘ધમ્મો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે – ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા ‘‘અપરમ્પિ કિઞ્ચિ સાસનં અત્થિ, તાતા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અત્થિ, દેવ, સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’’તિ. રાજા તમ્પિ સુત્વા તથેવ તયો વારે વીતિનામેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તે – ‘‘ઇધાપિ વો સતસહસ્સં દમ્મી’’તિ વત્વા અમચ્ચસહસ્સં ઓલોકેત્વા, ‘‘તાતા, કિં કરિસ્સામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘દેવ, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અહં, તાતા, ‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો ધમ્મો ઉપ્પન્નો સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’તિ સુત્વા ન પુન નિવત્તિસ્સામિ, ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ ગન્ત્વા તસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘મયમ્પિ, દેવ, તુમ્હેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. રાજા સુવણ્ણપટ્ટે અક્ખરાનિ લિખાપેત્વા વાણિજકાનં દત્વા ‘‘ઇમં અનોજાય નામ દેવિયા દેથ, સા તુમ્હાકં તીણિ સતસહસ્સાનિ દસ્સતિ, એવઞ્ચ પન નં વદેય્યાથ ‘રઞ્ઞા કિર તે ઇસ્સરિયં વિસ્સટ્ઠં, યથાસુખં સમ્પત્તિં પરિભુઞ્જાહી’તિ, સચે પન ‘વો રાજા કહ’ન્તિ પુચ્છતિ, ‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામી’તિ વત્વા ગતોતિ આરોચેય્યાથા’’તિ આહ. અમચ્ચાપિ અત્તનો અત્તનો ભરિયાનં તથેવ સાસનં પહિણિંસુ. રાજા વાણિજકે ઉય્યોજેત્વા અસ્સં અભિરુય્હ અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો તંખણઞ્ઞેવ નિક્ખમિ.

સત્થાપિ તંદિવસં પચ્ચૂસકાલે લોકં વોલોકેન્તો મહાકપ્પિનરાજાનં સપરિવારં દિસ્વા ‘‘અયં મહાકપ્પિનો વાણિજકાનં સન્તિકા તિણ્ણં રતનાનં ઉપ્પન્નભાવં સુત્વા તેસં વચનં તીહિ સતસહસ્સેહિ પૂજેત્વા રજ્જં પહાય અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો મં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતુકામો સ્વે નિક્ખમિસ્સતિ, સો સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિસ્સતિ, પચ્ચુગ્ગમનં કરિસ્સામી’’તિ પુનદિવસે ચક્કવત્તી વિય ખુદ્દકગામભોજકં રાજાનં પચ્ચુગ્ગચ્છન્તો સયમેવ પત્તચીવરમાદાય વીસયોજનસતં મગ્ગં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા ચન્દભાગાય નદિયા તીરે નિગ્રોધરુક્ખમૂલે છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેત્વા નિસીદિ. રાજાપિ આગચ્છન્તો એકં નદિં પત્વા ‘‘કા નામાય’’ન્તિ પુચ્છિ. ‘‘અપરચ્છા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણં, તાતા’’તિ? ‘‘ગમ્ભીરતો ગાવુતં, પુથુલતો દ્વે ગાવુતાનિ, દેવા’’તિ. ‘‘અત્થિ પનેત્થ નાવા વા ઉળુમ્પો વા’’તિ? ‘‘નત્થિ, દેવા’’તિ. ‘‘નાવાદીનિ ઓલોકેન્તે અમ્હે જાતિ જરં ઉપનેતિ, જરા મરણં. અહં નિબ્બેમતિકો હુત્વા તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તો, તેસં મે આનુભાવેન ‘ઇદં ઉદકં ઉદકં વિય મા હોતૂ’તિ રતનત્તયસ્સ ગુણં આવજ્જેત્વા ‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’’તિ બુદ્ધગુણં અનુસ્સરન્તો સપરિવારો અસ્સસહસ્સેન ઉદકપિટ્ઠે પક્ખન્દિ. સિન્ધવા પિટ્ઠિપાસાણે વિય પક્ખન્દિંસુ. ખુરાનં અગ્ગટ્ઠાનેવ તેમિંસુ.

સો તં ઉત્તરિત્વા પુરતો ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘નીલવાહા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ અડ્ઢયોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. તં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સ્વાક્ખાતો ભગવતા ધમ્મો’’તિ ધમ્માનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તમ્પિ અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો અપરમ્પિ નદિં દિસ્વા ‘‘અયં કા નામા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘ચન્દભાગા નામ, દેવા’’તિ. ‘‘કિમસ્સા પરિમાણ’’ન્તિ? ‘‘ગમ્ભીરતોપિ પુથુલતોપિ યોજનં, દેવા’’તિ. સેસં પુરિમસદિસમેવ. તં પન નદિં દિસ્વા ‘‘સુપ્પટિપન્નો ભગવતો સાવકસઙ્ઘો’’તિ સઙ્ઘાનુસ્સતિં અનુસ્સરન્તો પક્ખન્દિ. તમ્પિ નદિં અતિક્કમિત્વા ગચ્છન્તો સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો નિગ્રોધરુક્ખસ્સ સાખાવિટપપલાસાનિ ઓભાસયમાના દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અયં ઓભાસો નેવ ચન્દસ્સ, ન સૂરિયસ્સ, ન દેવમારબ્રાહ્મણસુપણ્ણનાગાનં અઞ્ઞતરસ્સ, અદ્ધા અહં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ આગચ્છન્તો સમ્માસમ્બુદ્ધેન દિટ્ઠો ભવિસ્સામી’’તિ. સો તાવદેવ અસ્સપિટ્ઠિતો ઓતરિત્વા ઓનતસરીરો રસ્મિયાનુસારેન સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા મનોસિલારસે નિમુજ્જન્તો વિય બુદ્ધરસ્મીનં અન્તો પાવિસિ. સો સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન. સત્થા તેસં અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. દેસનાપરિયોસાને સપરિવારો રાજા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ.

અથ સબ્બે ઉટ્ઠહિત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સત્થા ‘‘આગમિસ્સતિ નુ ખો ઇમેસં કુલપુત્તાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવર’’ન્તિ ઉપધારેન્તો ‘‘ઇમે કુલપુત્તા પચ્ચેકબુદ્ધસહસ્સાનં ચીવરસહસ્સં અદંસુ, કસ્સપબુદ્ધકાલે વીસતિયા ભિક્ખુસહસ્સાનં વીસતિચીવરસહસ્સાનિપિ અદંસુ, અનચ્છરિયં ઇમેસં કુલપુત્તાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરાગમન’’ન્તિ ઞત્વા દક્ખિણહત્થં પસારેત્વા ‘‘એથ, ભિક્ખવો, ચરથ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ આહ. તે તાવદેવ અટ્ઠપરિક્ખારધરા વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય હુત્વા વેહાસં અબ્ભુગ્ગન્ત્વા પચ્ચોરોહિત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિંસુ.

તે પન વાણિજકા રાજગેહં ગન્ત્વા દેવિયા રઞ્ઞા પહિતસાસનં આરોચેત્વા દેવિયા ‘‘આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તે પવિસિત્વા એકમન્તં અટ્ઠંસુ. અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘તાતા, કિંકારણા આગતત્થા’’તિ? ‘‘મયં રઞ્ઞા તુમ્હાકં સન્તિકં પેસિતા, તીણિ કિર નો સતસહસ્સાનિ દેથા’’તિ. ‘‘બહું, ભણે, ભણથ, કિં તુમ્હેહિ રઞ્ઞો સન્તિકે કતં, કિસ્મિં વો રાજા પસન્નો એત્તકં ધનં દાપેતી’’તિ? ‘‘દેવિ, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કતં, એકં પન સાસનં આરોચયિમ્હા’’તિ. ‘‘સક્કા પન, તાતા, મય્હમ્પિ તં આરોચેતુ’’ન્તિ. ‘‘સક્કા, દેવી’’તિ સુવણ્ણભિઙ્ગારેન મુખં વિક્ખાલેત્વા ‘‘દેવિ, બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો’’તિ. સાપિ તં સુત્વા પીતિયા ફુટ્ઠસરીરા તિક્ખત્તું કિઞ્ચિ અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થવારે ‘‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો’’તિ સુત્વા ‘‘કિં, તાતા, ઇમસ્મિં પદે રઞ્ઞા દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સતસહસ્સં, દેવી’’તિ. ‘‘તાતા, અનનુચ્છવિકં રઞ્ઞા કતં એવરૂપં સાસનં સુત્વા તુમ્હાકં સતસહસ્સદદમાનેન, અહં વો મમ દુગ્ગતપણ્ણાકારે તીણિ સતસહસ્સાનિ દમ્મિ. અપરં કિઞ્ચિ તુમ્હેહિ આરોચિત’’ન્તિ? તે ઇદઞ્ચ ઇદઞ્ચાતિ ઇતરાનિપિ દ્વે સાસનાનિ આરોચેસું. દેવી પુરિમનયેનેવ તયો તયો વારે અસલ્લક્ખેત્વા ચતુત્થચતુત્થવારે તીણિ તીણિ સતસહસ્સાનિ અદાસિ. એવં તે સબ્બાનિ દ્વાદસસતસહસ્સાનિ લભિંસુ.

અથ ને દેવી પુચ્છિ – ‘‘રાજા કહં, તાતા’’તિ? ‘‘દેવિ, રાજા ‘સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામી’તિ વત્વા ગતો’’તિ. ‘‘મય્હં તેન કિં સાસનં દિન્ન’’ન્તિ? ‘‘સબ્બં કિર ઇસ્સરિયં તુમ્હાકં વિસ્સટ્ઠં, ‘તુમ્હે કિર યથાસુખં સમ્પત્તિં અનુભવથા’’’તિ. ‘‘અમચ્ચા પન કુહિં, તાતા’’તિ? ‘‘તેપિ રઞ્ઞા સદ્ધિં ‘પબ્બજિસ્સામા’તિ ગતા, દેવી’’તિ. સા તેસં ભરિયાયો પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અમ્મા, તુમ્હાકં સામિકા રઞ્ઞા સદ્ધિં ‘પબ્બજિસ્સામા’તિ ગતા, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘કિં પન તેહિ અમ્હાકં સાસનં પહિતં, દેવી’’તિ? ‘‘તેહિ કિર અત્તનો સમ્પત્તિ તુમ્હાકં વિસ્સટ્ઠા ‘તુમ્હે કિર સમ્પત્તિં યથાસુખં પરિભુઞ્જથા’’’તિ. ‘‘તુમ્હે પન, દેવિ, કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘અમ્હાકં સો તાવ રાજા મગ્ગે ઠિતો તીહિ સતસહસ્સેહિ તીણિ રતનાનિ પૂજેત્વા ખેળપિણ્ડં વિય સમ્પત્તિં પહાય ‘પબ્બજિસ્સામી’તિ નિક્ખન્તો, મયાપિ તિણ્ણં રતનાનં સાસનં સુત્વા તાનિ નવહિ સતસહસ્સેહિ પૂજિતાનિ, ન ખો પનેસા સમ્પત્તિ નામ રઞ્ઞોયેવ દુક્ખા, મય્હમ્પિ દુક્ખા એવ. કો રઞ્ઞા છડ્ડિતખેળપિણ્ડં જણ્ણુકેહિ ભૂમિયં પતિટ્ઠહિત્વા મુખેન ગણ્હિસ્સતિ, ન મય્હં સમ્પત્તિયા અત્થો, સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘દેવિ, મયમ્પિ તુમ્હેહિ સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામા’’તિ. ‘‘સચે સક્કોથ, સાધૂ’’તિ. ‘‘સક્કોમ, દેવી’’તિ. તેન હિ ‘‘એથા’’તિ રથસહસ્સં યોજાપેત્વા રથં આરુય્હ તાહિ સદ્ધિં નિક્ખમિત્વા અન્તરામગ્ગે પઠમં નદિં દિસ્વા યથા રઞ્ઞા પઠમં પુચ્છિતા, તથેવ પુચ્છિત્વા સબ્બં પવત્તિં સુત્વા ‘‘રઞ્ઞા ગતમગ્ગં ઓલોકેથા’’તિ વત્વા ‘‘સિન્ધવાનં પદવલઞ્જં ન પસ્સામા’’તિ વુત્તે રાજા ‘‘તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તોસ્મી’’તિ સચ્ચકિરિયં કરિત્વા તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરિત્વા ગતો ભવિસ્સતિ, અહમ્પિ તીણિ રતનાનિ ઉદ્દિસ્સ નિક્ખન્તા, તેસં મે આનુભાવેન ‘‘ઇદં ઉદકં ઉદકં વિય મા હોતૂ’’તિ તિણ્ણં રતનાનં ગુણે અનુસ્સરન્તી રથસહસ્સં પેસેસિ. ઉદકં પિટ્ઠિપાસાણસદિસં અહોસિ, ચક્કાનં અગ્ગટ્ઠાનેવ તેમિંસુ. એતેનેવ ઉપાયેન ઇતરા દ્વેપિ નદિયો ઉત્તરિંસુ.

સત્થા તાસં આગતભાવં ઞત્વા યથા તા અત્તનો સન્તિકે નિસિન્ને સામિકે ભિક્ખૂ ન પસ્સન્તિ, તથા અધિટ્ઠાસિ. દેવીપિ આગચ્છન્તી સત્થુ સરીરતો નિક્ખન્તા રસ્મિયો દિસ્વા તથેવ ચિન્તેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દિત્વા એકમન્તં ઠિતા પુચ્છિ – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો રાજા તુમ્હે ઉદ્દિસ્સ નિક્ખમિત્વા ગતો, કહં નુ ખો સો, અમ્હાકં તં દસ્સેથા’’તિ. ‘‘નિસીદથ તાવ, ઇધેવ નં પસ્સિસ્સથા’’તિ. તા સબ્બાપિ હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘ઇધેવ કિર નિસિન્ના સામિકે નો પસ્સિસ્સામા’’તિ નિસીદિંસુ. સત્થા અનુપુબ્બિં કથં કથેસિ. અનોજાદેવી દેસનાપરિયોસાને તાહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલં પાપુણિ. મહાકપ્પિનો થેરો તાસં દેસિયમાનં ધમ્મદેસનં સુત્વા સપરિવારો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ. તસ્મિં ખણે સત્થા તાસં તે ભિક્ખૂ દસ્સેસિ. તાસઞ્હિ આગતક્ખણેયેવ અત્તનો સામિકે કાસાવધરે મુણ્ડસીસે દિસ્વા ચિત્તં એકગ્ગં ન ભવેય્ય, મગ્ગફલં નિબ્બત્તેતું સક્કા ન ભવેય્ય. તસ્મા અચલસદ્ધાય પતિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય તાસં તે ભિક્ખૂ અરહત્તપ્પત્તે દસ્સેસિ. તાપિ તે દિસ્વા પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકપ્પત્ત’’ન્તિ વત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં ઠત્વા પબ્બજ્જં યાચિંસુ.

એવં વુત્તે સત્થા ઉપ્પલવણ્ણાય થેરિયા આગમનં ચિન્તેસિ. સા સત્થુ ચિન્તિતક્ખણેયેવ આકાસેનાગન્ત્વા તા સબ્બા ઇત્થિયો ગહેત્વા આકાસેન ભિક્ખુનુપસ્સયં નેત્વા પબ્બાજેસિ. તા સબ્બા નચિરસ્સેવ અરહત્તં પાપુણિંસુ. સત્થા ભિક્ખુસહસ્સં આદાય આકાસેન જેતવનં અગમાસિ. તત્ર સુદં આયસ્મા મહાકપ્પિનો રત્તિટ્ઠાનાદીસુ ‘‘અહો સુખં, અહો સુખ’’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ. ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું – ‘‘ભન્તે, મહાકપ્પિનો ‘અહો સુખં, અહો સુખ’ન્તિ ઉદાનં ઉદાનેન્તો વિચરતિ, અત્તનો રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનેતિ મઞ્ઞે’’તિ. સત્થા તં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, કપ્પિન, કામસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ? ‘‘ભગવા મે, ભન્તે, તં આરબ્ભ ઉદાનભાવં વા અઞ્ઞં આરબ્ભ ઉદાનભાવં વા જાનાતી’’તિ. અથ સત્થા – ‘‘ન, ભિક્ખવે, મમ પુત્તો કામસુખં રજ્જસુખં આરબ્ભ ઉદાનં ઉદાનેતિ, પુત્તસ્સ પન મે ધમ્મં ચરતો ધમ્મપીતિ નામ ઉપ્પજ્જતિ, સો અમતમહાનિબ્બાનં આરબ્ભ એવં ઉદાનં ઉદાનેસી’’તિ અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ધમ્મપીતિ સુખં સેતિ, વિપ્પસન્નેન ચેતસા;

અરિયપ્પવેદિતે ધમ્મે, સદા રમતિ પણ્ડિતો’’તિ. (ધ. પ. ૭૯);

અથેકદિવસં સત્થા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘કચ્ચિ, ભિક્ખવે, કપ્પિનો ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેતી’’તિ? ‘‘અપ્પોસ્સુક્કો, ભન્તે, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં અનુયુત્તો વિહરતિ, ઓવાદમત્તમ્પિ ન દેતી’’તિ. સત્થા થેરં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, કપ્પિન, અન્તેવાસિકાનં ઓવાદમત્તમ્પિ ન દેસી’’તિ? ‘‘સચ્ચં, ભગવા’’તિ. ‘‘બ્રાહ્મણ, મા એવં અકાસિ, અજ્જ પટ્ઠાય ઉપગતાનં ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેહી’’તિ. ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ થેરો ભગવતો વચનં સિરસા સમ્પટિચ્છિત્વા એકોવાદેનેવ સમણસહસ્સં અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ. તેન નં સત્થા પટિપાટિયા અત્તનો સાવકે ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખુઓવાદકાનં યદિદં મહાકપ્પિનો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૩૧) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

૬૬. એવં થેરો પત્તઅરહત્તફલો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. ઉદિતો અજટાકાસેતિ સકલાકાસે ઉદિતો ઉટ્ઠિતો પાકટભૂતો. સરદમ્બરે સરદકાલે આકાસે રવીવ સૂરિયો ઇવાતિ અત્થો.

૭૦. અક્ખદસ્સો તદા આસિન્તિ તસ્મિં પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે સારદસ્સી હિતદસ્સી આચરિયો પાકટો અહોસિન્તિ અત્થો.

૭૧. સાવકસ્સ કતાવિનોતિ તસ્સ ભગવતો મે મનં મમ ચિત્તં, તપ્પયન્તસ્સ તોસયન્તસ્સ સાવકસ્સ ઓવાદકસ્સ ગુણં પકાસયતો અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તસ્સ કતાવિનો સાતચ્ચકિચ્ચયુત્તસ્સ વચનં સુત્વાતિ સમ્બન્ધો.

૭૩. હંસસમભાગોતિ હંસસદિસગામિ. હંસદુન્દુભિનિસ્સનોતિ હંસરવો દુન્દુભિભેરિસદ્દસદિસવચનો ‘‘એતં મહામત્તં પસ્સથ, ભિક્ખવો’’તિ આહાતિ સમ્બન્ધો.

૭૪. સમુગ્ગતતનૂરુહન્તિ સુટ્ઠુ ઉગ્ગતલોમં ઉદ્ધગ્ગલોમં, ઉદગ્યમનં વા. જીમૂતવણ્ણન્તિ મુત્તફલસમાનવણ્ણં સુન્દરસરીરપભન્તિ અત્થો. પીણંસન્તિ પરિપુણ્ણં અંસં. પસન્નનયનાનનન્તિ પસન્નઅક્ખિપસન્નમુખન્તિ અત્થો.

૭૫. કતાવિનોતિ કતાધિકારસ્સ એતદગ્ગે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઠાનં સો એસો મુદિતાય પહટ્ઠચિત્તતાય પત્થેતીતિ સમ્બન્ધો.

૮૧. સતસો અનુસાસિયાતિ ધમ્મેન સમેન વચનેન કારણવસેન અનુસાસિત્વાતિ અત્થો. બારાણસિયમાસન્નેતિ બારાણસિયા સમીપે પેસકારગામે. જાતો કેનિયજાતિયન્તિ તન્તવાયજાતિયા પેસકારકુલે જાતોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

મહાકપ્પિનત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૪. દબ્બમલ્લપુત્તત્થેરઅપદાનવણ્ણના

ચતુત્થાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો દબ્બમલ્લપુત્તત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે સેટ્ઠિપુત્તો હુત્વા જાતો વિભવસમ્પન્નો અહોસિ, સત્થરિ પસન્નો સત્થુ ધમ્મદેસનં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા પસન્નમાનસો બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા સત્તાહં મહાદાનં દત્વા સત્તાહચ્ચયેન ભગવતો પાદમૂલે નિપતિત્વા તં ઠાનં પત્થેસિ. ભગવાપિસ્સ સમિજ્ઝનભાવં ઞત્વા બ્યાકાસિ. સો યાવજીવં કુસલં કત્વા તતો ચુતો તુસિતાદીસુ દેવેસુ દિબ્બસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા તતો ચુતો વિપસ્સિસ્સ ભગવતો કાલે એકસ્મિં કુલે નિબ્બત્તો અસપ્પુરિસસંસગ્ગેન તસ્સ સાવકં ભિક્ખું અરહાતિ જાનન્તોપિ અબ્ભૂતેન અબ્ભાચિક્ખિ. તસ્સેવ સાવકાનં ખીરસલાકભત્તં અદાસિ. સો યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા કસ્સપદસબલસ્સ કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તો ઓસાનકાલે સાસને પબ્બજિતો પરિનિબ્બુતે ભગવતિ સકલલોકે કોલાહલે જાતે સત્ત ભિક્ખવો પબ્બજિતો પચ્ચન્તજનપદે વનમજ્ઝે એકં પબ્બતં અભિરુહિત્વા ‘‘જીવિતાસા ઓરોહન્તુ નિરાલયા નિસીદન્તૂ’’તિ નિસ્સેણિં પાતેસું. તેસં ઓવાદદાયકો જેટ્ઠકત્થેરો સત્થાહબ્ભન્તરે અરહા અહોસિ. તદનન્તરત્થેરો અનાગામી, ઇતરે પઞ્ચ પરિસુદ્ધસીલા તતો ચુતા દેવલોકે નિબ્બત્તા. તત્થ એકં બુદ્ધન્તરં દિબ્બસુખં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે પુક્કુસાતિ (મ. નિ. ૩.૩૪૨), સભિયો (સુ. નિ. સભિયસુત્ત), બાહિયો (ઉદા. ૧૦), કુમારકસ્સપોતિ (મ. નિ. ૧.૨૪૯) ઇમે ચત્તારો તત્થ તત્થ નિબ્બત્તિંસુ. અયં પન મલ્લરટ્ઠે અનુપિયનગરે નિબ્બત્તિ. તસ્મિં માતુકુચ્છિતો અનિક્ખન્તેયેવ માતા કાલમકાસિ, અથેકો તસ્સા સરીરં ઝાપનત્થાય ચિતકસ્મિં આરોપેત્વા કુમારં દબ્બન્તરે પતિતં ગહેત્વા જગ્ગાપેસિ. દબ્બે પતિતત્તા દબ્બો મલ્લપુત્તોતિ પાકટો અહોસિ. અપરભાગે પુબ્બસમ્ભારવસેન પબ્બજિ, સો કમ્મટ્ઠાનમનુયુત્તો નચિરસ્સેવ સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

અથ નં સત્થા મજ્ઝત્તભાવેન આનુભાવસમ્પન્નભાવેન ચ ભિક્ખૂનં સેનાસનં પઞ્ઞાપને ભત્તુદ્દેસને ચ નિયોજેસિ. સબ્બો ચ ભિક્ખુસઙ્ઘો તં સમન્નેસિ. તં વિનયખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૮૯-૧૯૦) આગતમેવ. અપરભાગે થેરો એકસ્સ વરસલાકદાયકસ્સ સલાકભત્તં મેત્તિયભૂમજકાનં ભિક્ખૂનં ઉદ્દિસિ. તે હટ્ઠતુટ્ઠા ‘‘સ્વે મય્હં મુગ્ગઘતમધુમિસ્સકભત્તં ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ઉસ્સાહજાતા અહેસું. સો પન ઉપાસકો તેસં વારપ્પત્તભાવં સુત્વા દાસિં આણાપેસિ – ‘‘યે, જે, ભિક્ખૂ સ્વે ઇધ આગમિસ્સન્તિ, તે કણાજકેન બિલઙ્ગદુતિયેન પરિવિસાહી’’તિ. સાપિ તથેવ તે ભિક્ખૂ આગતે કોટ્ઠકપમુખે નિસીદાપેત્વા ભોજેસિ. તે ભિક્ખૂ અનત્તમના કોપેન તટતટાયન્તા થેરે આઘાતં બન્ધિત્વા ‘‘મધુરભત્તદાયકં અમ્હાકં અમધુરભત્તં દાપેતું એસોવ નિયોજેસી’’તિ દુક્ખી દુમ્મના નિસીદિંસુ. અથ તે મેત્તિયા નામ ભિક્ખુની ‘‘કિં, ભન્તે, દુમ્મના’’તિ પુચ્છિ. તે, ‘‘ભગિનિ, કિં અમ્હે દબ્બેન મલ્લપુત્તેન વિહેઠિયમાને અજ્ઝુપેક્ખસી’’તિ આહંસુ. ‘‘કિં, ભન્તે, મયા સક્કા કાતુ’’ન્તિ? ‘‘તસ્સ દોસં આરોપેહી’’તિ. સા તત્થ તત્થ થેરસ્સ અભૂતારોપનં અકાસિ. તં સુત્વા ભિક્ખૂ ભગવતો આરોચેસું. અથ ભગવા દબ્બં મલ્લપુત્તં પક્કોસાપેત્વા – ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં, દબ્બ, મેત્તિયાય ભિક્ખુનિયા વિપ્પકારમકાસી’’તિ પુચ્છિ. ‘‘યથા મં, ભન્તે, ભગવા જાનાતી’’તિ. ‘‘ન ખો, દબ્બ, દબ્બા એવં નિબ્બેઠેન્તિ, કારકભાવં વા અકારકભાવં વા વદેહી’’તિ. ‘‘અકારકો અહં, ભન્તે’’તિ. ભગવા – ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેત્વા તે ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જથા’’તિ આહ. ઉપાલિત્થેરપ્પમુખા ભિક્ખૂ તં ભિક્ખુનિં ઉપ્પબ્બાજેત્વા મેત્તિયભૂમજકે ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જિત્વા તેહિ ‘‘અમ્હેહિ નિયોજિતા સા ભિક્ખુની’’તિ વુત્તે ભગવતો એકમત્થં આરોચેસું. ભગવા મેત્તિયભૂમજકાનં ભિક્ખૂનં અમૂલકસઙ્ઘાદિસેસં પઞ્ઞપેસિ.

તેન ચ સમયેન દબ્બત્થેરો ભિક્ખૂનં સેનાસનં પઞ્ઞાપેન્તો વેળુવનવિહારસ્સ સામન્તા અટ્ઠારસમહાવિહારે સભાગે ભિક્ખૂ પેસેન્તો રત્તિભાગે અન્ધકારે અઙ્ગુલિયા પદીપં જાલેત્વા તેનેવાલોકેન અનિદ્ધિમન્તે ભિક્ખૂ પેસેસિ. એવં થેરસ્સ સેનાસનપઞ્ઞાપનભત્તુદ્દેસનકિચ્ચે પાકટે જાતે સત્થા અરિયગણમજ્ઝે દબ્બત્થેરં ઠાનન્તરે ઠપેન્તો ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં સેનાસનપઞ્ઞાપકાનં યદિદં દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯, ૨૧૪) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

૧૦૮. થેરો અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. તં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ. ઇતો એકનવુતે કપ્પે વિપસ્સી નામ નાયકો લોકે ઉપ્પજ્જીતિ સમ્બન્ધો.

૧૨૫. દુટ્ઠચિત્તોતિ દૂસિતચિત્તો અસાધુસઙ્ગમેન અપસન્નચિત્તોતિ અત્થો. ઉપવદિં સાવકં તસ્સાતિ તસ્સ ભગવતો ખીણાસવં સાવકં ઉપવદિં, ઉપરિ અભૂતં વચનં આરોપેસિં, અબ્ભક્ખાનં અકાસિન્તિ અત્થો.

૧૩૨. દુન્દુભિયોતિ દુન્દું ઇતિ સદ્દાયનતો દુન્દુભિસઙ્ખાતા ભેરિયો. નાદયિંસૂતિ સદ્દં કરિંસુ. સમન્તતો અસનિયોતિ સબ્બદિસાભાગતો અસને વિનાસને નિયુત્તોતિ અસનિયો, દેવદણ્ડા ભયાવહા ફલિંસૂતિ સમ્બન્ધો.

૧૩૩. ઉક્કા પતિંસુ નભસાતિ આકાસતો અગ્ગિક્ખન્ધા ચ પતિંસૂતિ અત્થો. ધૂમકેતુ ચ દિસ્સતીતિ ધૂમરાજિસહિતો અગ્ગિક્ખન્ધો ચ દિસ્સતિ પઞ્ઞાયતીતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

દબ્બમલ્લપુત્તત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૫. કુમારકસ્સપત્થેરઅપદાનવણ્ણના

પઞ્ચમાપદાને ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિકં આયસ્મતો કુમારકસ્સપત્થેરસ્સ અપદાનં. અયં કિર પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો વિઞ્ઞુતં પત્વા એકદિવસં સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુણન્તો સત્થારં એકં ભિક્ખું ચિત્તકથિકાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો પણિધાનં કત્વા તદનુરૂપાનિ પુઞ્ઞાનિ કરોન્તો યાવતાયુકં ઠત્વા તતો ચુતો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઉભયસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તો તસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા સમણધમ્મં કત્વા સુગતીસુયેવ સંસરન્તો દિબ્બસુખં માનુસસુખઞ્ચ અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે રાજગહે એકિસ્સા સેટ્ઠિધીતાય કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તો. સા કિર કુમારિકાકાલેયેવ પબ્બજિતુકામા માતાપિતરો યાચિત્વા પબ્બજ્જં અલભમાના પતિકુલં ગન્ત્વા ગબ્ભં ગણ્હિત્વા તં અજાનિત્વા ‘‘સામિકં આરાધેત્વા પબ્બજ્જં અનુજાનાપેસ્સામી’’તિ ચિન્તેસિ. સા સામિકં આરાધેન્તી, અય્યપુત્ત –

‘‘સચે ઇમસ્સ કાયસ્સ, અન્તો બાહિરકો સિયા;

દણ્ડં નૂન ગહેત્વાન, કાકે સોણે નિવારયે’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૨) –

આદિના સરીરસ્સ દોસં દસ્સેન્તી તં આરાધેસિ.

સા સામિકેન અનુઞ્ઞાતા ગબ્ભિનિભાવં અજાનન્તી દેવદત્તપક્ખિયાસુ ભિક્ખુનીસુ પબ્બજિ. તસ્સા ગબ્ભિનિભાવં દિસ્વા ભિક્ખુનિયો દેવદત્તં પુચ્છિંસુ. સો ‘‘અસ્સમણી’’તિ આહ. સા ‘‘નાહં દેવદત્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતા, ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતા’’તિ ભગવતો સન્તિકં ગન્ત્વા દસબલં પુચ્છિ. સત્થા ઉપાલિત્થેરં પટિચ્છાપેસિ. થેરો સાવત્થિનગરવાસીનિ કુલાનિ વિસાખઞ્ચ ઉપાસિકં પક્કોસાપેત્વા સરાજિકાય પરિસાય તં વિનિચ્છિનન્તો ‘‘પુરે લદ્ધો ગબ્ભો, અરોગા પબ્બજ્જા’’તિ આહ. તં સુત્વા સત્થા ‘‘સાધુ સુવિનિચ્છિતં ઉપાલિના અધિકરણ’’ન્તિ થેરસ્સ સાધુકારં અદાસિ.

સા ભિક્ખુની સુવણ્ણબિમ્બસદિસં પુત્તં વિજાયિ. તં રાજા પસેનદિ કોસલો ‘‘દારકપરિહરણં ભિક્ખુનીનં પલિબોધો’’તિ ધાતીનં દાપેત્વા પોસાપેસિ, કસ્સપોતિસ્સ નામં કરિંસુ. અપરભાગે અલઙ્કરિત્વા સત્થુ સન્તિકં નેત્વા પબ્બાજેસિ. કુમારકાલે પબ્બજિતત્તા પન ભગવતા ‘‘કસ્સપં પક્કોસથ, ઇદં ફલં વા ખાદનીયં વા કસ્સપસ્સ દેથા’’તિ વુત્તે ‘‘કતરકસ્સપસ્સા’’તિ ‘‘કુમારકસ્સપસ્સા’’તિ એવં ગહિતનામત્તા રઞ્ઞા પોસાવનીયપુત્તત્તા ચ વુદ્ધકાલેપિ કુમારકસ્સપોત્વેવ પઞ્ઞાયિત્થ.

સો પબ્બજિતકાલતો પટ્ઠાય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોતિ, બુદ્ધવચનઞ્ચ ઉગ્ગણ્હાતિ. અથ તેન સદ્ધિં પબ્બતમત્થકે સમણધમ્મં કત્વા અનાગામી હુત્વા સુદ્ધાવાસે નિબ્બત્તમહાબ્રહ્મા ‘‘વિપસ્સનાય મુખં દસ્સેત્વા મગ્ગફલુપ્પત્તિયા ઉપાયં કરિસ્સામી’’તિ પઞ્ચદસપઞ્હે અભિસઙ્ખરિત્વા અન્ધવને વસન્તસ્સ થેરસ્સ ‘‘ઇમે પઞ્હે સત્થારં પુચ્છેય્યાસી’’તિ આચિક્ખિ. તતો સો તે પઞ્હે ભગવન્તં પુચ્છિ. ભગવાપિસ્સ વિસ્સજ્જેસિ. થેરો ભગવતા કથિતનિયામેનેવ તે ઉગ્ગણ્હિત્વા વિપસ્સનં ગબ્ભં ગાહાપેત્વા અરહત્તં પાપુણિ.

૧૫૦. સો અરહત્તં પત્વા અત્તનો પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સોમનસ્સજાતો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિમાહ. તત્થ યં હેટ્ઠા વુત્તનયઞ્ચ ઉત્તાનત્થઞ્ચ, તં સબ્બં ન વણ્ણયિસ્સામ. અનુત્તાનપદમેવ વણ્ણયિસ્સામ.

૧૬૯. આપન્નસત્તા મે માતાતિ મય્હં માતા ગરુગબ્ભા ગબ્ભિની પસુતાસન્નગબ્ભાતિ અત્થો.

૧૭૩. વમ્મિકસદિસં કાયન્તિ સરીરં નામ વમ્મિકસદિસં યથા વમ્મિકો ઇતો ચિતો ચ છિદ્દાવછિદ્દો ઘરગોળિકઉપચિકાદીનં આસયો, એવમેવ અયં કાયો નવછિદ્દો ધુવસ્સવોતિ બુદ્ધેન ભગવતા દેસિતં પકાસિતં તં સુત્વા મે ચિત્તં આસવે અગ્ગહેત્વા અસેસેત્વા કિલેસતો વિમુચ્ચિ, અરહત્તે પતિટ્ઠાસીતિ અત્થો. અપરભાગે તત્થ તત્થ ભિક્ખૂનં વિચિત્તધમ્મકથિકભાવં સુત્વા સત્થા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ચિત્તકથિકાનં યદિદં કુમારકસ્સપો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯, ૨૧૭) એતદગ્ગે ઠપેસીતિ.

કુમારકસ્સપત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૬. બાહિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના

છટ્ઠાપદાને ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિકં આયસ્મતો બાહિયસ્સ દારુચીરિયત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે બ્રાહ્મણકુલે નિબ્બત્તો બ્રાહ્મણસિપ્પેસુ નિપ્ફત્તિં ગન્ત્વા વેદઙ્ગેસુ અનવયો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તો પસન્નમાનસો સત્થારં એકં ભિક્ખું ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા તં ઠાનં પત્તુકામો સત્તાહં બુદ્ધપ્પમુખસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન ભગવતો પાદમૂલે નિપન્નો ‘‘ભગવા, ભન્તે, ઇતો સત્તમે દિવસે યં ભિક્ખું ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ, સો વિય અહમ્પિ અનાગતે એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થનં અકાસિ. ભગવા અનાગતંસઞાણેન ઓલોકેત્વા સમિજ્ઝનભાવં ઞત્વા ‘‘અનાગતે ગોતમસ્સ ભગવતો સાસને પબ્બજિત્વા ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. સો યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચુતો દેવલોકે નિબ્બત્તો તત્થ છ કામાવચરસમ્પત્તિયો અનુભવિત્વા પુન મનુસ્સેસુ ચક્કવત્તિઆદિસમ્પત્તિયો અનેકકપ્પકોટિસતેસુ અનુભવિત્વા કસ્સપસ્સ ભગવતો કાલે એકસ્મિં કુલે નિબ્બત્તો, ભગવતિ પરિનિબ્બુતે પબ્બજિતો યદા સાસને ઓસક્કમાને સત્ત ભિક્ખૂ ચતુન્નં પરિસાનં અજ્ઝાચારં દિસ્વા સંવેગપ્પત્તા અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ‘‘યાવ સાસનસ્સ અન્તરધાનં ન હોતિ, તાવ અત્તનો પતિટ્ઠં કરિસ્સામા’’તિ સુવણ્ણચેતિયં વન્દિત્વા તત્થ અરઞ્ઞે એકં પબ્બતં દિસ્વા ‘‘જીવિતસાલયા નિવત્તન્તુ, નિરાલયા ઇમં પબ્બતં અભિરુહન્તૂ’’તિ નિસ્સેણિં બન્ધિત્વા સબ્બે તં પબ્બતં અભિરુય્હ નિસ્સેણિં પાતેત્વા સમણધમ્મં કરિંસુ. તેસુ સઙ્ઘત્થેરો એકરત્તાતિક્કમેન અરહત્તં પાપુણિ. સો અનોતત્તદહે નાગલતાદન્તકટ્ઠં ખાદિત્વા મુખં ધોવિત્વા ઉત્તરકુરુતો પિણ્ડપાતં આહરિત્વા તે ભિક્ખૂ આહ – ‘‘આવુસો, ઇમં પિણ્ડપાતં ભુઞ્જથા’’તિ. તે આહંસુ – ‘‘કિં, ભન્તે, અમ્હેહિ એવં કતિકા કતા ‘યો પઠમં અરહત્તં પાપુણાતિ, તેનાભતં પિણ્ડપાતં અવસેસા પરિભુઞ્જન્તૂ’’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’તિ. ‘‘તેન હિ સચે મયમ્પિ તુમ્હે વિય વિસેસં નિબ્બત્તેસ્સામ, સયં આહરિત્વા ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ન ઇચ્છિંસુ.

દુતિયદિવસે દુતિયત્થેરો અનાગામી હુત્વા તથેવ પિણ્ડપાતં આહરિત્વા ઇતરે નિમન્તેસિ. તે એવમાહંસુ – ‘‘કિં પનાવુસો, કતિકા કતા, ‘મહાથેરેન આભતં પિણ્ડપાતં અભુઞ્જિત્વા અનુથેરેન આભતં ભુઞ્જિસ્સામા’’’તિ? ‘‘નો હેતં, આવુસો’’તિ. ‘‘એવં સન્તે તુમ્હે વિય મયમ્પિ વિસેસં નિબ્બત્તેત્વા અત્તનો અત્તનો પુરિસકારેન ભુઞ્જિતું સક્કોન્તા ભુઞ્જિસ્સામા’’તિ ન ઇચ્છિંસુ. તેસુ અરહત્તપ્પત્તત્થેરો પરિનિબ્બાયિ, દુતિયો અનાગામી બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિ, ઇતરે પઞ્ચ વિસેસં નિબ્બત્તેતું અસક્કોન્તા સુસ્સિત્વા સત્તમે દિવસે કાલં કત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તત્થ દિબ્બસુખં અનુભવિત્વા ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે તતો ચવિત્વા મનુસ્સેસુ નિબ્બત્તિંસુ. તેસુ એકો પુક્કુસાતિ રાજા અહોસિ, એકો ગન્ધારરટ્ઠે તક્કસિલાયં કુમારકસ્સપો, એકો બાહિયો દારુચીરિયો, એકો દબ્બો મલ્લપુત્તો, એકો સભિયો પરિબ્બાજકોતિ. તેસુ અયં બાહિયો દારુચીરિયો સુપ્પારકપટ્ટને વાણિજકુલે નિબ્બત્તો વાણિજકમ્મે નિપ્ફત્તિં ગતો મહદ્ધનો મહાભોગો, સો સુવણ્ણભૂમિં ગચ્છન્તેહિ વાણિજેહિ સદ્ધિં નાવમારુય્હ વિદેસં ગચ્છન્તો કતિપાહં ગન્ત્વા ભિન્નાય નાવાય સેસેસુ મચ્છકચ્છપભક્ખેસુ જાતેસુ એકોયેવ અવસિટ્ઠો એકં ફલકં ગહેત્વા વાયમન્તો સત્તમે દિવસે સુપ્પારકપટ્ટનતીરં ઓક્કમિ. તસ્સ નિવાસનપારુપનં નત્થિ, સો અઞ્ઞં કિઞ્ચિ અપસ્સન્તો સુક્ખકટ્ઠદણ્ડકે વાકેહિ પલિવેઠેત્વા નિવાસેત્વા પારુપિત્વા ચ દેવકુલતો કપાલં ગહેત્વા સુપ્પારકપટ્ટનં અગમાસિ. મનુસ્સા તં દિસ્વા યાગુભત્તાદીનિ દત્વા ‘‘અયં એકો અરહા’’તિ સમ્ભાવેસું. સો વત્થેસુ ઉપનીતેસુ ‘‘સચાહં નિવાસેમિ, પારુપામિ વા, લાભસક્કારો મે પરિહાયિસ્સતી’’તિ તાનિ પટિક્ખિપિત્વા દારુચીરાનેવ પરિહરિ.

અથસ્સ ‘‘અરહા, અરહા’’તિ બહૂહિ સમ્ભાવિયમાનસ્સ એવં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ ‘‘યે કેચિ લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના, અહં તેસં અઞ્ઞતરો’’તિ સો તેન નિયામેન કુહનકમ્મેન જીવિકં કપ્પેતિ.

કસ્સપદસબલસ્સ સાસને સત્તસુ જનેસુ પબ્બતં આરુય્હ સમણધમ્મં કરોન્તેસુ એકો અનાગામી હુત્વા સુદ્ધાવાસબ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તિત્વા અત્તનો બ્રહ્મસમ્પત્તિં ઓલોકેન્તો આગતટ્ઠાનં આવજ્જેન્તો પબ્બતમારુય્હ સમણધમ્મં કરણટ્ઠાનં દિસ્વા સેસાનં નિબ્બત્તનટ્ઠાનં આવજ્જેન્તો એકસ્સ પરિનિબ્બુતભાવં ઇતરેસઞ્ચ પઞ્ચન્નં કામાવચરદેવલોકે નિબ્બત્તભાવં ઞત્વા તે કાલાનુકાલં આવજ્જેસિ ‘‘ઇમસ્મિં પન કાલે કહં નુ ખો તે’’તિ આવજ્જેન્તો દારુચીરિયં સુપ્પારકપટ્ટનં નિસ્સાય કુહનકમ્મેન જીવિતં કપ્પેન્તં દિસ્વા ‘‘નટ્ઠો વતાયં બાલો, પુબ્બે સમણધમ્મં કરોન્તો અતિઉક્કટ્ઠભાવેન અરહતાપિ આભતં પિણ્ડપાતં અપરિભુઞ્જિત્વા ઇદાનિ ઉદરહેતુ અનારહાવ સમાનો અરહત્તં પટિજાનિત્વા લોકં વઞ્ચેન્તો વિચરતિ, દસબલસ્સ ઉપ્પન્નભાવં ન જાનાતિ, ગચ્છામિ નં સંવેજેત્વા બુદ્ધુપ્પાદં જાનાપેસ્સામી’’તિ ખણેનેવ બ્રહ્મલોકતો ઓતરિત્વા સુપ્પારકપટ્ટને રત્તિભાગસમનન્તરે દારુચીરિયસ્સ સમ્મુખે પાતુરહોસિ. સો અત્તનો વસનટ્ઠાને ઓભાસં દિસ્વા બહિ નિક્ખમિત્વા મહાબ્રહ્માનં દિસ્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘કે તુમ્હે’’તિ પુચ્છિ. ‘‘અહં તુમ્હાકં પોરાણકસહાયો અનાગામિફલં પત્વા બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તો, અમ્હાકં સબ્બજેટ્ઠકો અરહા હુત્વા પરિનિબ્બુતો, તુમ્હે પન પઞ્ચજના દેવલોકે નિબ્બત્તા. સ્વાહં દાનિ તં ઇમસ્મિં ઠાને કુહનકમ્મેન જીવિકં કપ્પેન્તં દિસ્વા દમિતું આગતો’’તિ વત્વા ઇદં કારણં આહ – ‘‘નેવ ખો ત્વં, બાહિય, અરહા નાપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો, સાપિ તે પટિપદા નત્થિ, યાય ત્વં અરહા વા અસ્સ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નો’’તિ. અથસ્સ સત્થુ ઉપ્પન્નભાવં સાવત્થિયં વસનભાવઞ્ચ આચિક્ખિત્વા ‘‘સત્થુ સન્તિકં ગચ્છા’’તિ તં ઉય્યોજેત્વા બ્રહ્મલોકમેવ અગમાસિ.

બાહિયો પન આકાસે ઠત્વા કથેન્તં મહાબ્રહ્માનં ઓલોકેત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘અહો ભારિયં કમ્મં મયા કતં, અનરહં અરહા અહન્તિ ચિન્તેસિં, અયઞ્ચ મં ‘ન ત્વં અરહા, નાપિ અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્નાસી’તિ વદતિ, અત્થિ નુ ખો લોકે અઞ્ઞો અરહા’’તિ. અથ નં પુચ્છિ – ‘‘અથ કે ચરહિ સદેવકે લોકે અરહન્તો વા અરહત્તમગ્ગં વા સમાપન્ના’’તિ. અથસ્સ દેવતા આચિક્ખિ – ‘‘અત્થિ, બાહિય, ઉત્તરેસુ જનપદેસુ સાવત્થિ નામ નગરં, તત્થ સો ભગવા એતરહિ વિહરતિ અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો. સો હિ, બાહિય, ભગવા અરહા ચેવ અરહત્તાય ચ ધમ્મં દેસેસી’’તિ. બાહિયો રત્તિભાગે દેવતાય કથં સુત્વા સંવિગ્ગમાનસો તંખણંયેવ સુપ્પારકા નિક્ખમિત્વા એકરત્તિવાસેન સાવત્થિં અગમાસિ, ગચ્છન્તો ચ પન દેવતાનુભાવેન બુદ્ધાનુભાવેન ચ વીસયોજનસતિકં મગ્ગં અતિક્કમિત્વા સાવત્થિં અનુપ્પત્તો, તસ્મિં ખણે સત્થા સાવત્થિયં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો હોતિ. સો જેતવનં પવિસિત્વા અબ્ભોકાસે ચઙ્કમન્તે સમ્બહુલે ભિક્ખૂ પુચ્છિ – ‘‘કુહિં એતરહિ સત્થા’’તિ? ભિક્ખૂ ‘‘સાવત્થિયં પિણ્ડાય પવિટ્ઠો’’તિ વત્વા ‘‘ત્વં પન કુતો આગતોસી’’તિ પુચ્છિંસુ. ‘‘સુપ્પારકા આગતોમ્હી’’તિ. ‘‘કદા નિક્ખન્તોસી’’તિ? ‘‘હિય્યો સાયન્હસમયે નિક્ખન્તોમ્હી’’તિ. ‘‘દૂરતોપિ આગતો, નિસીદ તાવ પાદે ધોવિત્વા તેલેન મક્ખેત્વા થોકં વિસ્સમાહિ, આગતકાલે સત્થારં દક્ખિસ્સતી’’તિ આહંસુ. ‘‘અહં, ભન્તે, સત્થુ વા અત્તનો વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, કત્થચિ અટ્ઠત્વા અનિસીદિત્વા એકરત્તેનેવ વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતો, સત્થારં પસ્સિત્વાવ વિસ્સમિસ્સામી’’તિ આહ. સો એવં વત્વા તરમાનરૂપો સાવત્થિં પવિસિત્વા ભગવન્તં અનોપમાય બુદ્ધસિરિયા ચરન્તં દિસ્વા ‘‘ચિરસ્સં વત મે ગોતમો સમ્માસમ્બુદ્ધો દિટ્ઠો’’તિ દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓનતસરીરો ગન્ત્વા અન્તરવીથિયં પઞ્ચપતિટ્ઠિતેન વન્દિત્વા ગોપ્ફકેસુ દળ્હં ગહેત્વા એવમાહ – ‘‘દેસેતુ, ભન્તે ભગવા, ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મં, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ. અથ નં સત્થા ‘‘અકાલો ખો તાવ, બાહિય, અન્તરઘરં પવિટ્ઠમ્હા પિણ્ડાયા’’તિ પટિક્ખિપિ.

તં સુત્વા બાહિયો, ‘‘ભન્તે, સંસારે સંસરન્તેન કબળીકારાહારો ન અલદ્ધપુબ્બો, તુમ્હાકં વા મય્હં વા જીવિતન્તરાયં ન જાનામિ, દેસેતુ મે, ભન્તે ભગવા, ધમ્મં, દેસેતુ સુગતો ધમ્મ’’ન્તિ પુન યાચિ. સત્થા દુતિયમ્પિ તથેવ પટિક્ખિપિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘ઇમસ્સ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય સકલસરીરં પીતિયા નિરન્તરં અજ્ઝોત્થટં હોતિ, બલવપીતિવેગો ધમ્મં સુત્વાપિ ન સક્ખિસ્સતિ પટિવિજ્ઝિતું, મજ્ઝત્તુપેક્ખાય તાવ તિટ્ઠતુ, એકરત્તેનેવ વીસયોજનસતિકં મગ્ગં આગતસ્સપિ ચસ્સ દરથો બલવા સોપિ તાવ પટિપ્પસ્સમ્ભતૂ’’તિ. તસ્મા દ્વિક્ખત્તું પટિક્ખિપિત્વા તતિયં યાચિતો અન્તરવીથિયં ઠિતોવ ‘‘તસ્માતિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં, દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતી’’તિઆદિના (ઉદા. ૧૦) નયેન અનેકપરિયાયેન ધમ્મં દેસેસિ. સો સત્થુ ધમ્મં સુણન્તોયેવ સબ્બાસવે ખેપેત્વા સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પાપુણિ.

૧૭૮. સો અરહત્તં પત્તક્ખણેયેવ પુબ્બકમ્મં સરિત્વા સઞ્જાતસોમનસ્સો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો ઇતો સતસહસ્સમ્હીતિઆદિમાહ. તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ. અનુત્તાનપદવણ્ણનમેવ કરિસ્સામ.

૧૮૧. હસનં પચ્ચવેક્ખણન્તિ પરિપુણ્ણસોમનસ્સજાતં પચ્ચવેક્ખણં, કોમારવણ્ણં અતિકોમલન્તિ અત્થો.

૧૮૨. હેમયઞ્ઞોપચિતઙ્ગન્તિ સુવણ્ણસુત્તયઞ્ઞોપચિતસુત્તઅવયવં સરીરં દેહન્તિ અત્થો. પલમ્બબિમ્બતમ્બોટ્ઠન્તિ ઓલમ્બિતબિમ્બફલસદિસં રત્તવણ્ણં ઓટ્ઠદ્વયસમન્નાગતન્તિ અત્થો. સેતતિણ્હસમં દિજન્તિ સુનિસિતતિખિણઅયલોહઘંસનેન ઘંસિત્વા સમં કતં વિય સમદન્તન્તિ અત્થો.

૧૮૩. પીતિસમ્ફુલ્લિતાનનન્તિ પીતિયા સુટ્ઠુ ફુલ્લિતં વિકસિતં આનનં મુખં આદાસતલસદિસમુખવન્તન્તિ અત્થો.

૧૮૪. ખિપ્પાભિઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનોતિ ખિપ્પં દેસનાય સમુગ્ઘાટિતક્ખણેયેવ અભિવિસેસેન ઞાતું સમત્થસ્સ ભિક્ખુનોતિ અત્થો.

૧૮૬. સગ્ગં અગં સભવનં યથાતિ અત્તનો ગેહં વિય સગ્ગં લોકં અગમાસિન્તિ અત્થો.

૧૯૬. ન ત્વં ઉપાયમગ્ગઞ્ઞૂતિ ત્વં નિબ્બાનાધિગમૂપાયભૂતમગ્ગઞ્ઞૂ ન અહોસીતિ અત્થો.

૨૦૦. સત્થુનો સદા જિનન્તિ સદા સબ્બકાલં જિનં જિનન્તો પરાજિતકોપો સત્થુનો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વિમલાનનં આદાસતલસદિસમુખં પસ્સિસ્સામિ પસ્સિતું નિક્ખમામીતિ યોજના. દિજે અપુચ્છિં કુહિં લોકનન્દનોતિ કુહિં ઠાને લોકપસાદકરો સત્થાતિ દિજે બ્રાહ્મણે અહં ભિક્ખૂ અપુચ્છિન્તિ અત્થો.

૨૦૧. સસોવ ખિપ્પં મુનિદસ્સનુસ્સુકોતિ મુનિદસ્સને તથાગતદસ્સને ઉસ્સુકો ઉસ્સાહજાતો સસો ઇવ ખિપ્પં પાપુણાતીતિ અત્થો.

૨૦૨. તુવટં ગન્ત્વાતિ સીઘં ગન્ત્વા. પિણ્ડત્થં અપિહાગિધન્તિ પિણ્ડપાતં પટિચ્ચ અપિહં અપગતપિહં અગિધં નિત્તણ્હં.

૨૦૩. અલોલક્ખન્તિ ઇતો ચિતો ચ અનોલોકયમાનં ઉત્તમે સાવત્થિનગરે પિણ્ડાય વિચરન્તં અદક્ખિન્તિ સમ્બન્ધો. સિરીનિલયસઙ્કાસન્તિ સિરિયા લક્ખણાનુબ્યઞ્જનસોભાય નિલયં સઙ્કાસં જલમાનતોરણસદિસં. રવિદિત્તિહરાનનન્તિ વિજ્જોતમાનસૂરિયમણ્ડલં વિય વિજ્જોતમાનમુખમણ્ડલં.

૨૦૪. કુપથે વિપ્પનટ્ઠસ્સાતિ કુચ્છિતપથે સોપદ્દવમગ્ગે મૂળ્હસ્સ મિચ્છાપટિપન્નસ્સ મે સરણં હોહિ પતિટ્ઠા હોહિ. ગોતમાતિ ભગવન્તં ગોત્તેન આલપતિ.

૨૧૮. ન તત્થ સુક્કા જોતન્તીતિ સુક્કપભાસમ્પન્ના જોતમાનઓસધિતારકાદયો ન જોતન્તિ નપ્પભાસન્તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. સો એવં પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેત્વા તાવદેવ ચ ભગવન્તં પબ્બજ્જં યાચિ. ‘‘પરિપુણ્ણં તે પત્તચીવર’’ન્તિ ચ પુટ્ઠો ‘‘ન પરિપુણ્ણ’’ન્તિ આહ. અથ નં સત્થા ‘‘તેન હિ પત્તચીવરં પરિયેસાહી’’તિ વત્વા પક્કામિ. સો કિર વીસતિવસ્સસહસ્સાનિ સમણધમ્મં કરોન્તો ‘‘ભિક્ખુના નામ અત્તના પચ્ચયે લભિત્વા અઞ્ઞં અનોલોકેત્વા સયમેવ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વત્વા એકભિક્ખુસ્સાપિ પત્તેન વા ચીવરેન વા સઙ્ગહં નાકાસિ, ‘‘ન તેનસ્સ ઇદ્ધિમયં પત્તચીવરં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ભગવા એહિભિક્ખુભાવેન પબ્બજ્જં નાદાસિ. તમ્પિ પત્તચીવરં પરિયેસમાનમેવ સઙ્કારટ્ઠાનતો ચોળક્ખણ્ડાનિ સંકડ્ઢેન્તં પુબ્બવેરિકો અમનુસ્સો એકિસ્સા તરુણવચ્છાય ગાવિયા સરીરે અધિમુચ્ચિત્વા વામઊરુમ્હિ પહરિત્વા જીવિતક્ખયં પાપેસિ. સત્થા પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં નિક્ખમન્તો બાહિયસ્સ સરીરં સઙ્કારટ્ઠાને પતિતં દિસ્વા ‘‘ગણ્હથ, ભિક્ખવે, એતં બાહિયં દારુચીરિયન્તિ એકસ્મિં ગેહદ્વારે ઠત્વા મઞ્ચકં આહરાપેત્વા ઇમં સરીરં નગરદ્વારતો નીહરિત્વા ઝાપેત્વા ધાતુયો ગહેત્વા થૂપં કરોથા’’તિ ભિક્ખૂ આણાપેસિ.

તે ભિક્ખૂ ધાતું મહાપથે થૂપં કારેત્વા સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો કતકમ્મં આરોચેસું. તતો સઙ્ઘમજ્ઝે કથા ઉદપાદિ – ‘‘તથાગતો ભિક્ખુસઙ્ઘેન સરીરઝાપનકિચ્ચં કારેસિ, ધાતુયો ચ ગાહાપેત્વા ચેતિયં કારાપેસિ, કતરમગ્ગો નુ ખો તેન સમધિગતો, સામણેરો નુ ખો સો, ભિક્ખુ નુ ખો’’તિ. સત્થા તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ‘‘પતિટ્ઠિતો, ભિક્ખવે, બાહિયો દારુચીરિયો અરહત્તો’’તિ ઉપરિ ધમ્મદેસનં વડ્ઢેતિ. તસ્સ પરિનિબ્બુતભાવઞ્ચ આચિક્ખિત્વા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ખિપ્પાભિઞ્ઞાનં યદિદં બાહિયો દારુચીરિયો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯, ૨૧૬) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

અથ નં ભિક્ખૂ પુચ્છિંસુ – ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, ‘બાહિયો દારુચીરિયો અરહત્તં પત્તો’તિ વદેથ, કદા સો અરહત્તં પત્તો’’તિ? ‘‘મમ ધમ્મં સુતકાલે, ભિક્ખવે’’તિ. ‘‘કદા પનસ્સ, ભન્તે, તુમ્હેહિ ધમ્મો કથિતો’’તિ? ‘‘ભિક્ખાય ચરન્તેન અન્તરવીથિયં ઠિતેના’’તિ. ‘‘અપ્પમત્તકો, ભન્તે, તુમ્હેહિ અન્તરવીથિયં ઠત્વા કથિતધમ્મો; કથં સો તાવત્તકેન વિસેસં નિબ્બત્તેસી’’તિ? અથ ને સત્થા, ‘‘ભિક્ખવે, મમ ધમ્મં ‘અપ્પં’ વા ‘બહું વા’તિ મા ચિન્તયિત્થ. અનેકાનિપિ હિ અનત્થપદસંહિતાનિ ગાથાસહસ્સાનિ ન સેય્યો, અત્થનિસ્સિતં પન એકમ્પિ ગાથાપદં સેય્યો’’તિ વત્વા અનુસન્ધિં ઘટેત્વા ધમ્મં દેસેન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘સહસ્સમપિ ચે ગાથા, અનત્થપદસંહિતા;

એકં ગાથાપદં સેય્યો, યં સુત્વા ઉપસમ્મતી’’તિ. (ધ. પ. ૧૦૧) –

દેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસીતિ.

બાહિયત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૭. મહાકોટ્ઠિકત્થેરઅપદાનવણ્ણના

સત્તમાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો મહાકોટ્ઠિકત્થેરસ્સ અપદાનં. કા ઉપ્પત્તિ? અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે હંસવતીનગરે મહાભોગકુલે નિબ્બત્તિત્વા વિઞ્ઞુતં પત્તો માતાપિતૂનં અચ્ચયેન કુટુમ્બં સણ્ઠપેત્વા ઘરાવાસં વસન્તો એકદિવસં પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો ધમ્મદેસનાકાલે હંસવતીનગરવાસિનો ગન્ધમાલાદિહત્થે યેન બુદ્ધો યેન ધમ્મો યેન સઙ્ઘો, તન્નિન્ને તપ્પોણે તપ્પબ્ભારે ગચ્છન્તે દિસ્વા તેહિ સદ્ધિં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, સત્થારં એકં ભિક્ખું પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા ‘‘અયં ઇમસ્મિં સાસને પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં અગ્ગો, યંનૂનાહમ્પિ એકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને અયં વિય પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા સત્થુ દેસનાપરિયોસાને વુટ્ઠિતાય પરિસાય ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, સ્વે મય્હં ગેહે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેસિ. સત્થા અધિવાસેસિ. સો ભગવન્તં અભિવાદેત્વા પદક્ખિણં કત્વા સકનિવેસનં ગન્ત્વા સબ્બરત્તિં બુદ્ધસ્સ ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ નિસજ્જટ્ઠાનં ગન્ધમાલાદીહિ અલઙ્કરિત્વા ખાદનીયભોજનીયં પટિયાદાપેત્વા તસ્સા રત્તિયા અચ્ચયેન સકનિવેસને ભિક્ખુસતસહસ્સપરિવારં સત્થારં વિવિધયાગુખજ્જકપરિવારં સસૂપબ્યઞ્જનં ગન્ધસાલિભોજનં ભોજાપેત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને ચિન્તેસિ – ‘‘મહન્તં ખો અહં ઠાનન્તરં પત્થેમિ, ન પન યુત્તં મયા એકદિવસમેવ દાનં દત્વા તં ઠાનન્તરં પત્થેતું, અનુપટિપાટિયા સત્તાહં દાનં દત્વા પત્થેસ્સામી’’તિ. સો તેનેવ નિયામેન સત્તાહં મહાદાનં દત્વા ભત્તકિચ્ચપરિયોસાને દુસ્સકોટ્ઠાગારં વિવરાપેત્વા ઉત્તમં તિચીવરપ્પહોનકં સુખુમવત્થં બુદ્ધસ્સ પાદમૂલે ઠપેત્વા ભિક્ખુસતસહસ્સસ્સ ચ તિચીવરં દત્વા તથાગતં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, યો સો ભિક્ખુ તુમ્હેહિ ઇતો સત્તમે દિવસમત્થકે પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપિતો, અહમ્પિ સો ભિક્ખુ વિય અનાગતે ઉપ્પજ્જનકસ્સ બુદ્ધસ્સ સાસને પબ્બજિત્વા પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં અગ્ગો ભવેય્ય’’ન્તિ સત્થુ પાદમૂલે નિપજ્જિત્વા પત્થનં અકાસિ. સત્થા તસ્સ સમિજ્ઝનભાવં ઞત્વા ‘‘અનાગતે ઇતો કપ્પસતસહસ્સમત્થકે ગોતમો નામ બુદ્ધો લોકે ઉપ્પજ્જિસ્સતિ, તસ્સ સાસને તવ પત્થના સમિજ્ઝિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. સો તત્થ યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચુતો દેવસમ્પત્તિં અનુભવિત્વા અપરાપરં દેવમનુસ્સેસુ પરિબ્ભમિ.

એવં સો દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો તત્થ તત્થ ભવે પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારે સમ્ભરન્તો ઇમસ્મિં બુદ્ધુપ્પાદે સાવત્થિયં બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિ, કોટ્ઠિકોતિસ્સ નામં અકંસુ. કસ્મા માતુયા વા અય્યકપય્યકાદીનં વા નામં અગ્ગહેત્વા એવં નામં કરિંસૂતિ ચે? અત્તનો પઞ્ઞવન્તતાય વેદઙ્ગેસુ સતક્કપરતક્કેસુ સનિઘણ્ડુકેટુભેસુ સાક્ખરપ્પભેદેસુ સકલબ્યાકરણેસુ ચ છેકભાવેન ચ દિટ્ઠદિટ્ઠે જને મુખસત્તીહિ કોટ્ઠેન્તો પક્કોટ્ઠેન્તો વિતુદન્તો વિચરતીતિ અન્વત્થનામં કરિંસૂતિ વેદિતબ્બં. સો વયપ્પત્તો તયો વેદે ઉગ્ગહેત્વા બ્રાહ્મણસિપ્પે નિપ્ફત્તિં પત્તો એકદિવસં સત્થુ સન્તિકં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા પટિલદ્ધસદ્ધો પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય વિપસ્સનાય કમ્મં કરોન્તો સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્વા પટિસમ્ભિદાસુ ચિણ્ણવસી હુત્વા અભીતો મહાથેરે ઉપસઙ્કમિત્વા પઞ્હં પુચ્છન્તોપિ દસબલં ઉપસઙ્કમિત્વા પટિસમ્ભિદાસુયેવ પઞ્હં પુચ્છિ. એવમયં થેરો તત્થ કતાધિકારતાય તત્થ ચિણ્ણવસીભાવેન ચ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં અગ્ગો જાતો. અથ નં સત્થા મહાવેદલ્લસુત્તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેસિ, ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં પટિસમ્ભિદાપ્પત્તાનં યદિદં મહાકોટ્ઠિકો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૦૯, ૨૧૮).

૨૨૧. સો અપરેન સમયેન વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદેન્તો સોમનસ્સજાતો અત્તનો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. તં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

ઇત્થં સુદમાયસ્મા મહાકોટ્ઠિકોતિ એત્થ સુદન્તિ નિદસ્સને નિપાતો. આયસ્માતિ ગારવાધિવચનં, યથા તં આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનોતિ.

મહાકોટ્ઠિકત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૮. ઉરુવેલકસ્સપત્થેરઅપદાનવણ્ણના

અટ્ઠમાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો ઉરુવેલકસ્સપત્થેરસ્સ અપદાનં. અયમ્પિ પુરિમબુદ્ધેસુ કતાધિકારો તત્થ તત્થ ભવે વિવટ્ટૂપનિસ્સયાનિ પુઞ્ઞાનિ ઉપચિનન્તો પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો કાલે કુલગેહે નિબ્બત્તો વયપ્પત્તો સત્થુ સન્તિકે ધમ્મં સુત્વા સત્થારં એકં ભિક્ખું મહાપરિવારાનં અગ્ગટ્ઠાને ઠપેન્તં દિસ્વા સયમ્પિ તં ઠાનન્તરં પત્થેન્તો મહાદાનં દત્વા પણિધાનં અકાસિ. ભગવા ચસ્સ અનન્તરાયતં દિસ્વા ‘‘અનાગતે ગોતમબુદ્ધસ્સ સાસને મહાપરિવારાનં અગ્ગો ભવિસ્સતી’’તિ બ્યાકાસિ. સો તત્થ યાવતાયુકં પુઞ્ઞાનિ કત્વા તતો ચવિત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો ઇતો દ્વેનવુતિકપ્પમત્થકે ફુસ્સસ્સ ભગવતો વેમાતિકકનિટ્ઠભાતા હુત્વા નિબ્બત્તો, અઞ્ઞેપિસ્સ દ્વે કનિટ્ઠભાતરો અહેસું. તે તયો બુદ્ધપ્પમુખભિક્ખુસઙ્ઘં નિમન્તેત્વા પરમાય પૂજાય પૂજેત્વા યાવજીવં કુસલં કત્વા દેવમનુસ્સેસુ સંસરન્તો અમ્હાકં ભગવતો ઉપ્પત્તિતો પુરેતરમેવ બારાણસિયં બ્રાહ્મણકુલે તયો ભાતરો હુત્વા નિબ્બત્તા ગોત્તવસેન તયોપિ કસ્સપાતિ એવં નામકા અહેસું. તે તયો વયપ્પત્તા તયો વેદે ઉગ્ગણ્હિંસુ. તેસં જેટ્ઠભાતિકસ્સ પઞ્ચમાણવકસતાનિ પરિવારા, મજ્ઝિમસ્સ તીણિ, કનિટ્ઠસ્સ દ્વે, તે અત્તનો ગન્થેસુ સારં ઓલોકેન્તા દિટ્ઠધમ્મિકમેવ અત્થં દિસ્વા પબ્બજ્જં રોચેસું. તેસુ જેટ્ઠભાતા અત્તનો પરિવારેન સદ્ધિં ઉરુવેલં ગન્ત્વા ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા ઉરુવેલકસ્સપો નામ જાતો, મજ્ઝિમો ગઙ્ગાનદીવઙ્કે પબ્બજિતો નદીકસ્સપો નામ જાતો, કનિટ્ઠો ગયાસીસે પબ્બજિતો ગયાકસ્સપો નામ જાતો. એવં તેસુ ઇસિપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તત્થ તત્થ વસન્તેસુ બહૂનં દિવસાનં અચ્ચયેન અમ્હાકં બોધિસત્તો મહાભિનિક્ખમનં નિક્ખમિત્વા પટિવિદ્ધસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણો અનુક્કમેન ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેત્વા યસકુલપુત્તપ્પમુખે પઞ્ચપઞ્ઞાસજને સહાયકે વિનેત્વા સટ્ઠિ અરહન્તે ‘‘ચરથ, ભિક્ખવે, ચારિક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૨) વિસ્સજ્જેત્વા તિંસભદ્દવગ્ગિયે વિનેત્વા ઉરુવેલકસ્સપસ્સ વસનટ્ઠાનં ગન્ત્વા વસનત્થાય અગ્યાગારં પવિસિત્વા તત્થ ગતનાગદમનાદીહિ અડ્ઢુડ્ઢસહસ્સેહિ પાટિહારિયેહિ ઉરુવેલકસ્સપં સપરિવારં વિનેત્વા પબ્બાજેસિ. તસ્સ પબ્બજ્જાવિધાનઞ્ચ ઇદ્ધિપાટિહારિયકરણઞ્ચ સબ્બં નદીકસ્સપસ્સ અપદાનટ્ઠકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ. તસ્સ પબ્બજિતભાવં સુત્વા ઇતરેપિ દ્વે ભાતરો સપરિસા આગન્ત્વા સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિંસુ. સબ્બેવ તે ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરા એહિભિક્ખુકા અહેસું. સત્થા તં સમણસહસ્સં આદાય ગયાસીસં ગન્ત્વા પિટ્ઠિપાસાણે નિસિન્નો આદિત્તપરિયાયદેસનાય (મહાવ. ૫૪) તે સબ્બે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ.

૨૫૧. સો એવં અરહત્તં પત્વા સોમનસ્સજાતો અત્તનો પુબ્બચરિતાપદાનં પકાસેન્તો પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિમાહ. અનુત્તાનપદમેવ વણ્ણયિસ્સામ.

૨૬૮. સો ચ સબ્બં તમં હન્ત્વાતિ સો ફુસ્સો ભગવા રાગદોસમોહાદિકિલેસન્ધકારં વિદ્ધંસેત્વા. વિજટેત્વા મહાજટન્તિ તણ્હામાનાદીહિ દિયડ્ઢસહસ્સેહિ કિલેસગણેહિ મહાબ્યાકુલં જટં વિજટેત્વા પદાલેત્વા ફાલેત્વાતિ અત્થો. સદેવકં દેવલોકસહિતં સકલં લોકસન્નિવાસંતપ્પયન્તો સન્તપ્પયન્તો પીણેન્તો અમતં વુટ્ઠિં મહાનિબ્બાનવુટ્ઠિધારં વસ્સતે પગ્ઘરાપેતીતિ યોજના.

૨૬૯. તદા હિ બારાણસિયન્તિ ‘‘બારસ મનુસ્સા’’તિઆદીસુ વિય બારસ દ્વાદસરાસી હુત્વા પુરા, હિમવન્તતો ઇસયો ચ પચ્ચેકમુનિસઙ્ખાતા ઇસયો ચ ગન્ધમાદનતો આકાસેનાગન્ત્વા એત્થ ગચ્છન્તિ ઓતરન્તિ પવિસન્તીતિ બારાણસી, અથ વા સમ્માસમ્બુદ્ધસઙ્ખાતાનં અનેકસતસહસ્સાનં ધમ્મચક્કપવત્તનત્થાય ઓતરટ્ઠાનં નગરં લિઙ્ગવિપલ્લાસં કત્વા ઇત્થિલિઙ્ગવસેન બારાણસીતિ વુચ્ચતિ, તિસ્સં બારાણસિયં.

૨૭૩. નિક્ખિત્તસત્થં પચ્ચન્તન્તિ છડ્ડિતસત્થં પાતિતઆવુધં પચ્ચન્તજનપદં નિબ્બિસેવનં કત્વા પુનરુપચ્ચતન્તિ પુનરપિ તં નગરં ઉપેચ્ચ ઉપગમ્મ સમ્પત્તાતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ઉરુવેલકસ્સપત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

૯. રાધત્થેરઅપદાનવણ્ણના

૨૯૬. નવમાપદાને પદુમુત્તરો નામ જિનોતિઆદિકં આયસ્મતો રાધત્થેરસ્સ અપદાનં. તં સબ્બં પાઠાનુસારેન નયાનુચિન્તનેન વિઞ્ઞૂહિ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. કેવલં પુઞ્ઞનાનત્તમેવાતિ.

રાધત્થેરઅપદાનવણ્ણના સમત્તા.

દસમં મોઘરાજત્થેરઅપદાનં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ચતુપઞ્ઞાસમવગ્ગવણ્ણના સમત્તા.